Farabı, Mashanı jáne Esenberlın nemese tarıhı sabaqtastyq úlgisi

О́miriniń sońyna qaraı osylaı dep oı qozǵap otyrǵan Ilııas Esenberlınniń estelikterine qaraǵanda, Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komıtetiniń nus­qaýshysy qyzmetinde júrgen ony birde D.A.Qonaev shaqyryp alyp soltústik ob­lystarǵa issaparǵa barýy kerektigin jáne de ondaǵy negizgi maqsat Kenesary Qasym­uly bastaǵan kóterilis týraly derekter jınap ákelý ekendigi týraly tapsyrma bergen. Osylaısha jınaqtalǵan derekter keıinnen tarıhshy E.Bekmahanovqa tap­syrylyp, ǵylymı aınalymǵa engen bolsa, bala kezinen tarıh dese eleńdeı bas­taıtyn Esenberlın úshin tarıhı roman jazýǵa kirisýdiń bastamasy bolsa kerek. Eń qyzyǵy, Esenberlın «Qahar» romanyn daıyndaǵan kezderi, onyń sońynan «Almas qylysh» pen «Jantalas», odan asyp baryp «Altyn Orda» jazylatynyn, ıaǵnı  bul tarıhı shyǵarmalardyń ýaqyt óte bar qazaq oqyrmany úshin eń tańdaýly shyǵarmalar bolatynyn sezbegendeı.

Jaqyn arada biz «Egemen Qazaqstan»­ gazeti arqyly geografııa ǵylym­da­ry­­nyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym aka­demııa­synyń akademıgi Álııa Beısenova­nyń «ál Farabıdi eline qaıtarǵan Aqjan Mashanı» atty maqalasymen tanysqan edik.

Árıne, maqalanyń maqsaty alǵashqy bette uly ǵalym-ensıklopedıst, kóziniń tirisinde Arıstotelden keıin «Ekinshi us­taz» atanǵan Ábý Nasyr Muhamed ál-Fara­bıdi nasıhattaýdaı bolyp kóringenimen, mazmunyna kelgende olaı emes. Árıne, buǵan ókinish bildirýge bolmaıdy. Sebebi maqaladaǵy negizgi oı – Shyǵystyń maqta­nyshy bola alǵan, álemdik ǵylymnyń da­mýyna zor úles qosqan danyshpannyń qypshaq dalasynyń týmasy ekendigi jáne de osyny dáleldeýdi qolyna alǵan – qazaq ǵalymy Aqjan Mashanı ekendigin oqyrman qaýymǵa jetkizý.

Maqalasyn «Aqań (Aqjan Mashanı – A.Q.) asa kúrdeli HH ǵasyrdyń basynda Qarqaraly óńiriniń Qyzylsúıir degen jerinde Mashan bı áýleti shańyraǵynda dúnıege kelgen... Masan bı – zamanynda Arqaǵa belgili adamdardyń biri», dep bas­taǵan akademık Á.Beısenovanyń negizgi oıy, bizdiń túsingenimizshe «Aqańnyń armany – Farabı armany. Farabı armany – ult­ty danalyq pen berekege jetkizý».

Keńestik ıdeologııanyń qoldaýymen qo­ǵamda «aıtqanym – aıtqan» mazmundy bılik óziniń sharyqtaý dárejesine jetken ýaqytta esimi Shyǵystan shyqqan degen jalpy ataýmen shektelip, tipti keıde keńes­tik ensıklopedııalardyń betterinen tabyl­maı jatqan zamanda ál-Farabıdiń kim, qaıdan shyqqany jaıly oı aıtý, onyń eńbekterin retke keltirý – taptar kúresine negizdelgen markstik-lenındik teo­rııany moıyndamaýmen birdeı bolatyn. Stalın ómirden ótkennen keıin qoǵam­dyq qatynastarǵa áserin sál de bolsa álsiretkendeı kóringen bul teorııa, araǵa on jyldaı ýaqyt salyp baryp keńestik júıeni rýhanı turǵydan kúsheıtýdiń jańa joly – eýrosentrıstik baǵyttaǵy aǵymdy erekshe jol dep tapqan bolsa, bul baǵyt ásirese shyǵystaný máselesine kelgende, mysaly, mindetti túrde ǵylymǵa jat, keńestik ıdeologııamen janasa almaıtyn «pantıýrkızm», «panıslamızm» sanattaryna jatqyzylyp keldi.

Osynyń nátıjesinde bastalǵan «býr­jýazııalyq ultshyldyqpen kúrestiń» sal­darynan qazaq zııalylary M.Áýezov pen A.Jubanov amaldyń joq­ty­ǵynan basqa eldi panalap, tarıhshy B.Súleımenov jazyqsyzdan-jazyqsyz ju­mystan qýylǵan. Qazaq handyǵy men ult-azattyq kóterilistiń jetekshisi Kene­saryny dárip­tegen degen aıyppen tarıhshy E.Bek­mahanov bas bostandyǵynan aıyrylyp, Keńes ókimetiniń bar qahary «Az ı Iа» kitaby úshin jas aqyn Oljas Súleımenovti úı qamaqqa alǵan.

1970 jyldardyń basynda Qazaq memle­kettik ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń stý­denti kezimizde qazaq tarıhshylaryn maman­dyqtaryna saı ǵylymı jetistikterge jete almaı, jalǵan derekter jınastyrýda degen maǵynada jazylǵan maqalamen (qate­lespesek «Komsomolskaıa pravda» ga­zeti bolý kerek) bizdiń de tanystyǵymyz bolǵan. Sol kezde túsinbeppiz. Aıtylǵan maqala qazaq tarıhshylaryn muqatý úshin, olar­dyń bedelin tómendetý maqsatynda jazylǵan bolsa kerek.

Zertteýshi, tarıh ǵylymdarynyń doktory T.Sátbaıdyń aıtýynsha, 1972 jyly Al­matydan alys emes Taǵaltas saıy degen jer­den tabylǵan, betine beıtanys belgiler túsi­rilgen úlken tas tabylǵany týraly habar ǵalymdarǵa jetip, keıinnen ol tas as­tanaǵa jetkiziledi. Tastaǵy belgiler tarıhı qundylyqtary bar artefaktiler tizi­mine engizilip, tastyń betine qashap jasalynǵan belgiler birden-aq qazaq taıpalary men rýlarynyń tańbalary retinde, ǵylymı turǵydan zertteýge laıyqty nysan negizinde tanylǵan. Biraz ǵalym bir­shama marapatqa da ilikken sekildi. Bári de jaqsy bolyp keter me edi, eger ǵa­lymdar arasynan shyqqan qyzǵanshaq bireý «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń menshikti tilshisine bergen suhbatynda Almatyǵa «zordyń kúshimen jetkizilgen keremet dúnıe» búkil Keńes Odaǵyna jalǵan dep jarııalanyp ketýdiń saldarynan Oljas Súleımenovtiń sózderimen aıtqanda «orys tarıhynan júzdegen adam esimderin atap biletin» qazaq tarıhshylary jasandy túrde «óz tarıhyna kelgende tarıhı esimderdi on saýsaqtan asyra almaıtyndaı» dárejege jetkizilip jatqan. Tipti keıbir odaqtas respýblıkalar tarıhshylary sonaý kóne zamandarda qypshaq (qazaq – A.Q.) dalasynda dúnıege kelip, bara-kele álemdik órkenıetke keremetteı úles qosqan ulylardy zańsyz menshiktenip bara jatqandary «súringenge judyryqtaı» bolyp jandaryna qatty batyp jatqan sátte, Aqjan Mashanı esimdi almatylyq ǵalymnyń ál-Farabı týraly aıtqan oılary men jasaǵan is-áreketteri «tuńǵıyq jer astynan jarqyraǵan sáýledeı» (O.Súleımenov) áser etse kerek.

Sonyń ishinde, 1971 jyly Máskeý qalasynda ótken IýNESKO-nyń ál-Fara­bıge arnap ótkizilgen 13-shi kongresinde Uly ǵalymnyń 1100 jyldyǵyna arnalǵan Halyq­aralyq konferensııanyń Almatyda ótkizilýi týraly qabyldanǵan sheshimi – Aqjan Mashanıdiń eń nátıjeli jeńisi edi. Ǵalym Zadash Dúkenbaevanyń aıtýynsha, Aqańnyń tóńiregine zııaly qaýym toptasa bastaǵan. Solardyń biri – jazýshy Ilııas Esenberlın bolýy múmkin.

Buǵan birinshi dálelimiz Esenberlınniń «Ábý Nasyr Muhamed ál-Farabı» poe­masy.

Alady bireý shyńdy, bireý órdi,

Táýbe eter bireý esik, bireý tórdi.

Shyǵystyń shyńy menen tórin alǵan,

Dúnıege asyldyń bir Piri keldi.

Osylaısha qoǵamnyń nazaryn «armany ultyn danalyq pen berekege» sha­qyryp otyrǵan Farabıge kenetten aýda­rýyna Aq­jan Mashanıdiń Máskeý men Almaty sheneý­nikteriniń aldynan talaı ótip baryp, Farabıdiń qazaq dalasynyń perzenti eken­digin dáleldep shyǵýynyń áserinen bolar.

Ekinshiden, akademık Álııa Sársenqyzy óziniń maqalasynda Aqjan Mashanıdiń qarqaralylyq ekendigin aıta otyra, zamanynda ǵylymnyń shyńyna kóterile alǵan, sońynda 160-tan asa traktat qaldyrǵan, ózin arıstotelızmniń Shyǵystaǵy bas­ty ókili dárejesinde kórsete bilgen da­nysh­­pannyń ortaǵasyrlyq bilim men má­denıettiń ortalyǵy – áıgili Otyrar qa­lasynan ekenin kórsetken zertteýshi Aqjannyń arǵy atasy týraly jazýshy Esenberlınniń romanynda aıtylǵany týraly málimet bergen.

«Qahar» romanynda jazýshynyń bergen sıpattamasy boıynsha «Masan (Mashan) Qarqaralydaǵy aty shyqqan bı, qarakesek Qazdaýysty Qazybektiń urpaǵy.

Bul arada alaıda kúmándi jer de joq emes. Nege Masan bı?! Bul suraqqa jaýapty kelesi joldardan baıqaýǵa bola­tyndaı. «Masan aqsaqaldyń da bir búıi­ri Kenesaryǵa tartyp turatyn... týǵan ne­meresi Esirkenge de osyndaı tálim-tár­­bıe beretin». Jazýshynyń oıynsha Ma­san aqsaqaldyń nemerelerine ósıet qylyp aıtar tárbıesiniń negizi «Ne bol­sań da jurtyńmen bol, eger jurtyń Ke­nesaryńa erip ketse, dalada qalǵan jalǵyz qazdaı ne qyzyq kóresiń? Onan da ý ishseń de, sý ishseń de óz úıirińnen aırylma» degen qaǵıdaǵa negizdelgen bolsa kerek.

О́ziniń Masan bı dep otyrǵan keıipkerin Esenberlınniń osylaısha ataýynda bir sebep, biz shamalap otyrǵandaı, Masan bıdiń ne­meresi eken dep otyrǵan Esirkegen atty jas jigit. Oryssha birshama bilimdi. Osy sebepti ony Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendi, Esenberlınniń boljamynsha, ózine kerek qylyp otyr. Biraq «...Esirkegen jas ta bolsa, sanasy er­te oıanǵan jigit... Kenesary men onyń ba­tyrlary jaıynda estigen áńgimeler kóp elik­tiretin... óse kele, qazaq degen eli­niń ult­tyq týyn kóteretin eń alǵashqy oqy­ǵan­dardyń biri bolatyn...».

Bizdiń baıqaýymyzsha osy jerde jazýshy Esenberlın romannyń hronologııa­synan shyǵyp ketip otyrǵandaı kórinip qalady. Ol bolashaqtaǵy – Alash máselesi. Bo­lashaqtaǵy Alash qozǵalysy týraly trı­logııada aıtylmaǵan. Endeshe nege bul másele Esirkegen arqyly eles berýde?!

Ilııas Esenberlınniń kózi tirisinde bas­padan shyqpaı qalǵan «Muhıtta júzgen qaıyq» romanyndaǵy bas keıipkerdiń oıynsha: «Tarıh – jaı ǵana qosylǵyshtardyń qosyndysy emes». Endeshe, Esenberlınniń ǵajaıyp qubylystarǵa toly tarıhı shy­ǵar­malarynyń keremettigi de avtordyń keı­de jazba derekterge enip, al basym kóp­shiliginde qazaqtyń aýyz ádebıeti arqyly ur­paqtan-urpaqqa jetip kele jatqan al­mas qylyshyn ret-retimen sıpattaý bol­sa, bizdiń oıymyzsha, sol sheshimge Esen­berlındi ertip ákelgen keshegi Mashan bı­diń tikeleı urpaǵy Aqjan Mashanıdiń arqa­synda ultynyń ulyna aınalǵan ál-Farabı bolýyna tańdanýǵa bolmaıdy.

«Kóshpendiler» trılogııasy avtorynyń Fa­rabı – Mashan bı – Esirkegen – Aqjandy bir qatar­ǵa qoıyp qarastyrýynan erte za­man­nan bastama alyp, búginmen shektel­meıtin tarıhı sabaqtastyqty elestetýge bolady. Ol ulttyń birligi («Almas qy­lysh») arqasynda saıası sahnaǵa shyǵyp, damýynyń jańa satysyna alǵa jyljýdyń tıimdi degen baǵyttaryn anyqtaý jolyn­daǵy áreketter («Jantalas»), «qanmen jelim­­delgen» memleketterdiń taǵdyry («Qahar»).

Joly bar kerýenniń áli talaı,

Jyljıdy ol, ızeń-ızeń alǵa qaraı.

Qypshaqtyń jas uldaryn ne kútip tur,

Qara tún álde tań ba atqan araı?

Esenberlınniń «Farabı» poemasynan bolashaqta jazylýǵa tıisti úlken bir shyǵarmanyń tujyrymdamasyn, onyń ishindegi negizgi oı – «eýrosentrıstik» kon­sepsııa arqyly órkenıetten esh habary joq tobyrdyń («ımpram») kenetten or­talyqtanǵan memleket qurýynda (Qazaq handyǵy) eshqandaı zańdylyq joq, endeshe qazaq tarıhshylarynyń qazaq tarıhyn jasaımyz dep júrgenderi bos áýreshilik – degenderge tosqaýyl qoıý.

Nege Farabı? О́ıtkeni:

Seni týǵan kóne tarıh, kóne halyq,

Bir kezde bul da álemge tókken jaryq.

Tóngende talaı jaýy «qurtamyn» dep,

Shyǵa alǵan taýdy buzyp, tasty ja­ryp.

Tańdandy jerdiń júzi, qaıran qaldy,

Qandaı jurt tapty dep bul keremet­ti?!

Al jurtyń bastap sonaý eski saqtan,

Argıpeı, massaget pen saýramattan.

Ǵasyrlar boıy «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýdyń» arqasynda baba­lardan ósıet bolyp qalǵan jerge sharýashylyqtyń kóshpeli de, otyryq­shy­lyq tásilderin bir-birine sáıkestendire otyryp, tabıǵattyń zańdylyqtaryna beıimdele kele ıe bolyp otyrǵanda, jaý shaba qalsa eli men jerin qorǵaýdyń joly «bilektiń kúshi, naızanyń ushynda» dep túsinip kelgen qazaq, zamannyń kúrt ózgerip bara jatqanyn, endi kelip jerine qyzyqqandardyń «otty myltyqtaryna», qýlyqqa toly áreketterine tosqaýyl qoıý­dyń jańa joldaryn izdestirý qajettiligin Reseı ımperııasynyń quramyna engen ýa­qyt­­tan bastap erekshe sezingen.

Reseıdiń ımperııalyq saıasatynan týyndaǵan narazylyq áreketterdiń eń sharyqtaý shegi ult-azattyq qozǵalys sı­pa­tyna ıe bolyp, olardyń uıym­das­tyrýshylary Kenesary han sekildi, pat­sha ókimetiniń aldyna saıası talaptar qoıa bastady. Iá, Kenesary orys jaza­laýshylarynyń qalaýymen jazalandy. «Qahar» romanyn «...ǵasyrlar boıy óziniń jeri, sýy, táýelsizdigi úshin kúresken qazaq atty kóshpeli kókjaldardyń eń sońǵy kóshi edi», – dep qorytyndylap otyrsa da, jazý­shynyń negizgi oıy aıaqtalmaǵandaı. Qazaq dalasyndaǵy azattyq qozǵalystaryn uıymdastyrýshylar endi Esenberlındegi Masan bıdiń tárbıesinde ósken «Esirkegen sekildi bilimdi, ulttyq ıdeıany qanyna áb­den sińirgen», Abaı babamyz ańsaǵandaı «to­lyq adamdarmen» birge jandana túsýge tıis­ti. Keshegi orys-keńestik tarıhnamasynda «qanisher, baýkespe» obrazynan shyǵa alma­ǵan Kenesarynyń ornyna ımperııalyq saıasat­tyń zardabynan saıası sahnaǵa shy­ǵýǵa májbúr bolǵan jańa Kenesarylar ke­le jatty...

Amangeldi QAShQYMBAEV,

BǴM Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent