Bul týraly belgili alashtanýshy, tarıh ǵalymdarynyń doktory, akademık Mámbet Qoıgeldi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń uıymdastyrýymen ótken qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan «Ǵasyr zulmaty» atty onlaın dóńgelek ústelinde aıtty.
«Bizde nege osyndaı qýǵyn-súrgin, asharshylyq tragedııasy oryn aldy? Meniń túsingenim boıynsha onyń birinshi sebebi bizdiń qoǵamdy emıssarlar ınstıtýty basqardy. Otannyń tarıhynda arnaıy zertteý taqyryby retinde qarastyrylmaǵan máselelerdiń biri – emıssarlar ınstıtýty. Emıssarlar ınstıtýty Qazaqstan sııaqty ulttyq respýblıkany metropolııalyq, ortalyqtan jiberilgen kadrlar arqyly basqarý degendi bildiredi. Bul keńestik júıede, onyń 70 jyldan asa tarıhynda kópultty ımperııanyń ómirin bir ortalyqtan basqarý isinde keń qoldanysqa túsken ádis edi. Atalǵan máseleni týra túsiný biz úshin mańyzdy. О́ıtkeni búgingi qazaq qoǵamy – belgili bir dárejede sol emıssarlar qyzmetiniń ónimi. Olar keńestik tarıh boıy qazaq qoǵamyn ıleýge salyp, onyń ortalyq qalaǵandaı bolýyna kúsh saldy. Sonyń nátıjesinde HH ǵasyrda qazaq ulty HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynan ózge kúıge endi. HIH ǵasyrda bizdiń qazaqtyń saıası belsendiligi joǵary bolatyn. Al HH ǵasyrdyń sońyna qaraı ózi úshin kúresý belsendiligi tómendep ketti. Onyń birden-bir sebebi osy emıssarlar ınstıtýtynda jatyr»,- dep atap ótti M.Qoıgeldi.
Onyń aıtýynsha, bul ınstıtýttyń ómirge kelýi jáne qalyptasýy kommýnıstik partııanyń jeke bılik qurýshy saıası kúshke aınalýymen tikeleı baılanysty.
«Partııa keńestik memlekettik júıede áýel bastan saıası jabyq organ retinde qyzmetin jolǵa qoıdy. Emıssarlar ınstıtýtynyń jaǵdaıynda ǵana kommýnıstik partııanyń tabysty jumys isteı alatynyn baıqadyq. Ekinshiden, emıssarlar ınstıtýty atqaratyn mindeti turǵysynan keńestik rejım jarııa etken ulttardyń ózin-ózi basqarý prınsıpine sáıkes kelmeıtin qurylym. Basqasha aıtqanda, bul ınstıtýt – patshalyq bılik júıesinen keńestik basqarýǵa ótken element. Kezinde Ahmet Baıtursynuly keńestik ókimettiń Qazaqstandy basqarýynyń eki-aq joly baryn, bireýi burynǵydaı general-gýbernatorlar arqyly basqarý, ekinshisi qazaqtyń elıtasyna tapsyrý ekenin aıtqan. Keńes ókimeti birinshi joldy tańdady. Iаǵnı, emıssarlar arqyly basqarýdy qolǵa aldy. Bizdiń barlyq tragedııamyz osynda jatyr»,- dedi belgili alashtanýshy Mámbet Qoıgeldi.