Elimizde «Donor aımaqtar nege azaıyp ketti?» degen máseleniń qoǵamdyq pikirden memlekettik deńgeıge kóterile bastaǵanyna eki-úsh jyldyń júzi boldy. Byltyr bıýdjetke túsetin túsimderdiń barlyq aımaqtarda qysqarǵany baıqaldy.
О́ńirlerdiń damýy birkelki emes
Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, 2019 jyly 2 mln turǵyny bar Almaty qalasy respýblıkalyq bıýdjetke 115,3 mlrd teńge quıdy. Al bıylǵy jospar boıynsha megapolıs «ortaq qazynaǵa» 171,7 mlrd teńge quıyp, byltyrǵy kórsetkishke qaraǵanda birshama artyq berýi kerek.
Atyraý oblysy 2020 jyly respýblıkalyq bıýdjetke 207,3 mlrd teńge aýdarady. Bul byltyrǵa qaraǵanda eki ese artyq. Ony munaıdyń kóp óndirilýimen túsindirýge bolady.
Bıyl donor-aımaqtardan qarjyny alý kólemi 420 mlrd teńgege deıin jetpek. Biraq pandemııanyń saldarynan ózgeris bolýy ábden múmkin. Dúnıejúzilik banktiń sarapshylary álemde shıkizat taýarlaryna suranys aıtarlyqtaı azaıyp, baǵasy quldyraıtynyn aıtyp jatyr. Qazirdiń ózinde baǵa tómen ekeni málim. Donor-aımaqtarda, ásirese Nur-Sultan men Almaty qalalarynda bıýdjetke salyq tóleıtin shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jumysy saıabyrlap qaldy. Damýdyń kúretamyryna qan júgirtip kelgen óńirler túshkirip qalsa, ózge aımaqtardyń jaǵdaıynyń ne bolatynyn sezip, Úkimet ortalyqtandyrylǵan bıýdjetke táýeldi resıpıent aımaqtardyń kóbeıip ketýiniń aldyn almaqqa qam jasap jatyr. Sarapshylar bul ońaı sharýa emes ekenin aıtady.
Nur-Sultan, Almaty qalalary, Aqtaý men Atyraý oblystary donorlardyń kóshin bastap tur. Almaty men Nur-Sultanda bıznes sýbektileriniń qatary kóp bolsa, Atyraý men Aqtaý ekonomıkasynyń kúretamyryna munaı qan júgirtip keldi.
Úkimet osyǵan deıin dotasııaǵa táýeldi emes aımaqtarǵa Almaty oblysy men Qaraǵandyny aıtatyn. Sarapshylar Almaty oblysynyń ekonomıkasynyń ósimine Qorǵas beketi men Almaty qalasy yqpal etetinin, Qaraǵandyǵa geografııalyq jaǵynan Nur-Sultannyń jaqyn ornalasqany tıimdi ekenin aıtady. Mundaı mysaldar álemdik tájirıbede kóp. Aıtalyq, AQSh ekonomıkasy Kanadaǵa qýat berdi. Qytaı ekonomıkasynyń damýy Vetnamdy uıqydan oıatty. EO-daǵy elderdiń damýyna bir-birimen kórshi qonýy áser etti. Demek damyǵan elderdiń ekonomıkasy kórshi elderge, al ShOB-tyń áleýeti irgeles qalalardyń ósimine dem beretini de naryq zańy.
Saıasattanýshy Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, kez kelgen memlekettiń tabysty damýy – aımaqtyq saıasattyń tıimdiligine táýeldi. Qazir kóptegen elde memleketti ortalyqtan basqarý ádisi álsirep, bılikti aımaqtarǵa berýge kóńil bóline bastady. Kez kelgen memlekettiń damyǵan, damýshy jáne damymaı artta qalǵan aımaqtary bolady. Ekonomıkasy shıkizatqa táýeldi, jeri keń, eldi mekender men qalalary bir-birinen alys ornalasqan Qazaqstan úshin mundaı jaǵdaıdyń bolýy da zańdylyq. Bul tusta oblystardy damytýdyń baǵyty retinde ortalyqtaǵy mamandardy aımaqqa, aımaqtaǵy mamandardy ortalyqqa rotasııalaý tetigin basshylyqqa alýǵa bolady.
Aımaq damýy úshin memlekettik baǵdarlamalar oryndalýy qajet. Al álemdik tájirıbede memlekettik baǵdarlamalar oryndalýy úshin IJО́ deńgeıi 5-7 paıyzdan asýǵa tıis. Qazaqstan pandemııaǵa deıin de bul ósimge qol jetkize alǵan joq. D.Sátpaevtyń paıymdaýynsha, shynaıy ómirimizdiń sheńberine laıyqtaǵan saýatty baǵdarlamalardyń joqtyǵynan IJО́ 5 paıyzdyń aınalasynda boldy. «Qazirgi biz qoldanyp otyrǵan júıeni halyqaralyq termınde «sosıalıstik birlik» dep ataıdy. Bul júıeden Reseıdiń ózi bas tartyp jatyr. Múmkin bizge de bas tartyp, aımaqtardyń damý ereksheligine kóńil bólý kerek shyǵar. Pandemııaǵa deıin О́zbekstan ekonomıkasy ósim bere bastaǵany qazaq ekonomıkasynyń qalǵyp ketýine múmkindik bermeıtin faktorǵa aınaldy. Bul faktordy Túrkistan oblysynyń damýyna qoldanýǵa bolady. О́zbek ınvestorlary Túrkistan, Jambyl oblystarynan birikken kásiporyndar salýǵa yqylasty», deıdi ol.
Sarapshy Beısenbek Zııabekov osyǵan deıin aımaqtardyń qandaı salalarǵa damýǵa beıim ekenin zerdelemegenimizdi aıtady. Olardyń ekonomıkalyq strategııasyn aıqyndaý múmkindigi shektelip, ortaq bıýdjetke degen táýeldiligi tereńdep ketken. Donor qataryna engen 4-5 aımaqtan ózgesiniń kenjelep qalýy ekonomıkalyq saıasat úshin de tıimdi emes. Saıasattanýshy Zamır Qarajanov ortalyqtan alys aımaqtardyń ınvestısııalyq klımaty tartymsyz degen pikirge senbeıtinin aıtady. «Zaýyty, kásiporyndary bar shaǵyn qalalardyń birazynyń ınvestısııalyq kartadan túsip qalýyna KSRO-nyń kúıreýi sebep bolǵan. Daǵdarystan es jıyp, kásiporyndary tabysty jumys isteı bastaǵaly Kentaý qala úlgisindegi eldi mekenge aınaldy. Qazir Qazaqstannyń kásiporyndaryndaǵy transformatorlardyń 90 paıyzy Kentaýda jasalady. Monoqalalar týraly memlekettik baǵdarlamanyń nátıjesin Jańaózen men Kentaý qalalarynyń damýynan baıqaýǵa bolady. Kentaý – KSRO kezinen óndiris oshaqtary bar qala. 1990 jyldary talan-tarajǵa túsken joq. Bólingen qarjynyń tıimdi jumsalýyn baqylasaq, biraz tirlikter alǵa jyljıdy», deıdi Z.Qarajanov.
Donor aımaqtardyń azaıǵany – álemdik qubylys
2013 jyly AQSh avtokólik ındýstrııasynyń astanasy Detroıt qalasy bankrot boldy. Sol kezde AQSh-tyń federaldyq soty «Detroıt qalasy qaryzǵa batty. Endi nesıe berýshilerine aqshany qaıtarýǵa múmkindigi joq» dedi. AQSh tarıhyndaǵy eń iri mýnısıpaldy bankrot qalanyń qaryzy qazir 18 mlrd dollardan asyp ketti. Sarapshylar Detroıttyń bankrot bolýynyń sebepteri týraly ártúrli pikir aıtady. «Nesıe berýshilerden zańdy túrde qorǵaný úshin qalany bankrot dep jarııalady degen pikir basym. Sebebi 10 jyl boıy bankrot dep jarııalanyp, keıin eńsesin túzegen qalalar AQSh tarıhynda kóp. Aldaǵy birer jylda bizde de osyndaı másele týyndamasyna kim kepil?!
Reseı de shaǵyn qalalardy damytýǵa 1,5 mlrd rýbl bólgen. Teńgemen eseptegende 7-8 mlrd. Al Qazaqstanda 1 jylǵa 34 mlrd teńge, 3 jylǵa 120 mlrd teńge bólindi. Bizdegi monoqalalar sany 27 bolsa, Reseıde – 300. Sarapshy B.Zııabekovtiń túsindirýinshe, Úkimet bólgen qarjy maqsatty túrde jumsalsa, 27 qalanyń ınfraqurylymy 90 paıyzǵa jańarýy tıis edi. «Qazaqstanda halyqtyń ómir súrý deńgeıin az da bolsa teńestirý úshin memleket kiristerdi qaıta bólý tetikterin qoldanady. Iаǵnı qarjyny baı óńirden alyp, turmysy tómen aımaqqa beredi. Aqshany bulaısha qaıta bólýdi «Memlekettik bıýdjetti teńestirý» dep ataıdy. Bul mehanızm Bıýdjet kodeksiniń 45-baby arqyly zańdastyrylǵan. Bıýdjet kodeksindegi osy bapqa ózgerister engizý kerek. Donor aımaqtardyń resıpıentter qataryna qosylýynyń ózi problema degen túsinik bar. Sebebi aımaǵy artta qalsa, ákimderdiń reıtıngine áser etedi. Ákimge aımaqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy emes, jaqsy atanyp, bıýdjetten molyraq úles alyp qalǵany jaqsy. Pandemııa ekonomıkada shyndyqty jamap-jasqap, jaqsy atanyp, ýaqyt ótkizý múmkin emestigin kórsetti. Bizde aımaqtardyń damýyn skrınıngten ótkizip, jaǵdaıdy sonyń nátıjesine qarap baǵalaýǵa bolady. Bul aımaq basshylarynan «halqyńnyń jaǵdaıy qalaı, olardyń qansha paıyzyn jumyspen qamtamasyz ettiń, tapqan tabysy kún kórisinen artyla ma?» degen máselelerdi ashyq talap etýge múmkindik beredi. Menińshe, ákimderdiń reıtıngi ınvestısııa tartýmen ǵana emes, halqynyń ekonomıkalyq belsendi bóliginiń jumyspen qamtylýymen de eseptelýi kerek», deıdi ol.
Sarapshy osy rette osy kúnge deıin qoldanysta bolǵan ekonomıkalyq modelden bir kúnde bas tarýǵa bolmaıtynyn aıtady. «Qalǵan óńirdi saqtaımyz dep qoldaǵy bardy qurbandyqqa shalyp jiberýge bolmaıdy. Úkimetke – shyndap oılanatyn, ákimderge reıtıngten de mańyzdy máselelermen aınalysatyn kez keldi. Osy kúnge aman jetken donor aımaqtardyń áleýetin saqtap qalý resıpıent aımaqtardy alǵa jyljytýmen birdeı júrgizilýi kerek. Jerine eki-úsh memleket syıyp ketetin keıbir oblystar dotasııada otyr. Eger qalalyq ortalyqtardyń damýy naryq jolymen úılestirilmese, rettelmegen kóshi-qon prosesterine, óńiraralyq úılespeýshilikti odan ári nyǵaıtýǵa yqpal etýi jáne ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kedergi bolýy múmkin. Bul rette «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasynan úmit kútemin. Úkimet jaǵdaıdy múmkindikterge qaraı beıimdeýdiń qajet ekenin paıymdap baryp bul qujatty qabyldady», deıdi sarapshy.
Aımaqtardyń áleýetin bıznes kóteredi
2020 jyldyń basynan bastap О́ńirlerdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵy iske qosyldy. Aldaǵy bes jylda basqarylatyn ýrbanızasııaǵa nazar aýdarylady. Tórt iri aglomerasııa – Nur-Sultan, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe shaharlaryn damytýǵa kóńil bólinedi. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 2025 jylǵa deıingi josparyna sáıkes, qalalardyń damýyna ǵana emes, sonymen birge aýyldyq eldi mekenderge de nazar aýdarylady.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń damyǵan elderin alsaq, ýrbanızasııanyń ortasha deńgeıi retinde halyqtyń shamamen 77 paıyzynyń qalaǵa shoǵyrlanýy qarastyrylǵan. Qazaqstanda 2019 jyly bul deńgeı 58,2 paıyzǵa jetti. 2025 jylǵa qaraı Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bul kórsetkishti 62 paıyzǵa jetkizýdi josparlap otyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomıkalyq máseleler jónindegi keńesshisi Oljas Qudaıbergenov: «Búgingi tańda elimizde 4-5 donorlyq aımaq bar, biraq jaǵdaı basqasha bolýy kerek. Bul jaǵdaı ishinara salyq túsimderiniń ortalyqtandyrylyp kelýiniń saldarynan boldy. Importqa táýeldiliktiń joǵarylyǵy, ekonomıkalyq jáne aqsha-kredıt saıasatyndaǵy qatelikter de sebep. Eger osy kemshilikter eskerilse, jumys durys uıymdastyrylsa, donor aımaqtar sany 13-14-ke deıin artady», deıdi.
Damý áleýeti bar aýyldardy anyqtaýdyń jańa ádistemesi jasaldy. Buǵan 6,5 myń aýyldyń shamamen 3,5 myńy kiredi, onyń 1 150-i tirek aýyl, qalǵany – spýtnıktik jáne shekaralyq aýyldar. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń josparyna sáıkes, «Aýyl – El besigi» jobasynyń aıasynda tirek jáne serik aýyldardy jańǵyrtý baǵdarlamasynyń jańa baǵyty – aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartý men áleýmettik ınfraqurylymdy jańartý.
Eldi mekenderdegi barlyq áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy 7 jyl ishinde modernızasııalaý josparlanýda, bul aýyl ekonomıkasynyń damýyna serpin beredi. Sonymen qatar kásipkerlikti qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamalary qalalarǵa ǵana emes, sonymen birge aýyldardy qoldaýǵa baǵyttalady.
ALMATY