Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Kaspıı teńizi jaǵalaýynda ıtbalyqqa tas laqtyrǵan balalardy mysalǵa keltirip, orta bilim baǵdarlamasyna óskeleń urpaqqa ekologııalyq bilim beretin jańa pán engizýdi tapsyrdy. Jańa pán jańa oqý jylynda engizile me? Oqýlyq daıyn ba? Bul pánnen kim, qandaı muǵalim sabaq beredi?
Nátıjege jetý joly jeterlik
Osy saýaldardy Bilim jáne ǵylym mınıstrligine joldaǵanymyzda, atalǵan vedomstvo Prezıdent tapsyrmasynyń oryndalýy týraly tarqatyp aıtýǵa ázirge erte ekenin jetkizdi. Áıteýir, erteń tapsyrmanyń oryndalýyn talap etkende asyǵystyqqa urynyp, sapasyz oqýlyq shyǵarýǵa alyp kelmese bolǵany.
Árıne oqýlyq ázirlenip, mektep baǵdarlamasyna engiziletini anyq. Biraq osy arada bir suraq týady: «Jańa pán jańa bilim bere me, álde mekteptegi pánderdiń ekologııaǵa qatysty taqyryptarynan quralǵan oqýlyq bolyp shyǵa ma?». Prezıdent bastamasynyń iske asý nátıjesi de osy suraqtyń jaýabynan kórinetin sekildi. Eger qurama oqýlyq bolsa, onda oǵan arnaıy saǵat bólip, onsyz da kóp pánderdiń qataryn kóbeıtkenshe, barlyǵynda bolmasa da birneshe pánge kiriktirip oqytýǵa bolatyn dúnıe shyǵarýǵa bolmas pa... Mektepte bastaýysh synyptarǵa 40 jyl sabaq berip zeınetke shyqqan muǵalim Aınagúl Erkinbekqyzy osyndaı oı aıtty.
«Bizdiń kezimizde tabıǵattaný degen pán boldy. Sol sabaqta balalardy tabıǵatpen tanystyryp, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baýlıtynbyz. Nemerelerdi oqytqannan bilemin, qazir mektep oqýshylary onsyz da pánderdiń jáne soǵan sáıkes oqý júktemesiniń kóptiginen, baǵdarlamanyń aýyrlyǵynan qınalyp júr. Oǵan taǵy bir jańa pándi qossaq, odan saıyn mıy ashıdy. Onyń ústine bir pánge saǵat bólýden góri mektep baǵdarlamasynda oqytylyp jatqan pánderge saǵat qosqan tıimdirek. О́ıtkeni ekologııa barlyq salada bar, onyń aıasyn taryltyp, bir pánge syǵymdap qoımaǵan jón.
Aıtalyq, mýzyka páninde tabıǵat ana, qorshaǵan ortany qorǵaý týraly án aıtýǵa bolady. Al bıznes týraly jańa pánde qoqys qaldyqtaryn qaıta óńdeýmen aınalysatyn kásip túrlerin sóz etse, hımııa pánine hımııalyq zattardyń aýany qanshalyqty lastaıtynyn zertteıtin taqyryp qosqan jaqsy», deıdi zeınetker-muǵalim. Negizi bul oı sheteldik bilim berý júıesindegi jańa úrdistiń talabyna saı keledi. Qazirgi tańda bilim men ǵylym salasy ozyq damyǵan elder mektep baǵdarlamasyndaǵy pánder sanyn qysqartýdy qolǵa alyp jatyr.
Basty pánderge basymdyq beriledi de, qalǵan pánder baǵdarlamadan alynyp tastalady. Dese de, qysqartý keı pánderdi mektep baǵdarlamasynan múlde alyp tastaýmen ǵana júzege asyrylmaıdy. Uqsas pánderdi biriktirý, taqyryptaryn kiriktirý arqyly da qysqartýǵa bolady. Onyń bir úlgisin kezinde Elbasy N.Nazarbaev ta (2017 jyly sol ýaqyttaǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevke 5 kúndik bilim berýge kóshý úshin oqýdy uzartpaı, pánderdi qysqartý keregin aıtqan) usynyp, nátıjesinde qazaq tili men ádebıeti bir pán, bir oqýlyq bolyp shyqty.
Túptiń túbinde biz kútken nátıje – tabıǵatty, Jer-ananyń rızyǵyn qorǵaýǵa qabiletti urpaq tárbıeleý. Osy nátıjege qol jetkizýdiń jalǵyz joly pán engizý ǵana ma?
Ekologııalyq bilim balalarǵa ǵana kerek pe?
Iá, Memleket basshysynyń memlekettik saıasat bıiginen kózdegen maqsaty óskeleń urpaqqa ekologııalyq tárbıe men bilim berý ekeni anyq. Bul maqsatqa bir ǵana jańa pán engizýmen qol jetkizý múmkin emes. Joǵarydaǵy tájirıbeli pedagog aıtqandaı, balalardyń boıynda ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý taqyryby mektep baǵdarlamasyndaǵy birqatar pánge kiriktirilse, jańa bastama laıyqty nátıje kórsetetindeı. Alaıda birneshe pánge jańa taqyryp qosý úshin júıeli túrde arnaıy oqý-ádistemelik keshen ázirleýge týra keledi. Onyń mazmuny qanshalyqty baı bolsa, ómirde qoldanýǵa bolatyn bilimniń qory da sonshalyqty mol bolmaq. Mundaı mańyzdy jumys shyn máninde bastalyp ta ketti.
Qazaqstandaǵy BUU-nyń Damý jónindegi baǵdarlamasy aıasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen elimizde ekologııalyq mádenıetti nasıhattaý jobasy óz jumysyn bastady. «Bilim berýdiń ınnovasııalyq múmkindikteri men modernızasııasy: eldiń turaqty damýy úshin ekologııalyq mádenıet jolynda» atty jańa jobanyń keńesshi-sarapshysy Gúlnar Qusıdenova: «Klımattyń ózgerýi, qorshaǵan ortanyń lastanýy jáne basqa ekologııalyq máseleler qazirgi zamannyń basty problemalarynyń birine aınaldy. Bul sheshýshi saıası áreketti ǵana emes, kóptegen adamnyń minez-qulqyn ózgertýdi de qajet etedi. Bilim – balalarda, jastarda jáne eresekterde qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraýdy qalyptastyrýdyń eń jaqsy quraly. Ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý jobasy aıasynda balabaqshadan ýnıversıtetke deıingi úzdiksiz ekologııalyq bilim berýdiń keshendi modeli jasalady. Onda jerdi tozyp ketýden qorǵaý, sýdy, energııany únemdeý, bıoalýantúrlilikti saqtaý, aýanyń sapasy, turmystyq qatty qaldyqtardy bólek jınaý jaıy qarastyrylady. Bul model elimizdegi mektepterge jańadan engizilgeli jatqan ekologııa páni úshin negiz bola alady», deıdi. Demek, pánge, bilim mazmunyna negiz bolatyn júıeli joba ázirlenip jatyr eken. Biraq onyń sulbasy áli daıyn bolmaǵandyqtan, jańa pánge negiz bolady deý qıyndaý. Degenmen sarapshynyń úzdiksiz ekologııalyq bilim berý týraly tolǵamy kóńil qoıýǵa turarlyq. Sebebi ekologııalyq bilim tek oqýshylarǵa ǵana emes, balabaqsha tárbıelenýshilerine, stýdentterge, barlyq izdenýshige qajet. Jáne eko-sarapshynyń oıynsha, balalar men jastarda ǵana emes, jalpy eresekterde de ekologııalyq mádenıet qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyn eskerýi oryndy. О́ıtkeni otyrǵan jerine shaqqan shemishkesin, janýarlar men qustar sý ishetin ózen-kólge bosaǵan bótelkesin tastap kete beretinder – balalar emes, kóbine eresekter.
Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ
О́zi oqymaǵan adam ózgeni qalaı oqytady?
«Ekom» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Svetlana Mogılıýk ekologııalyq bilim berý salasyndaǵy 90-jyldardan bergi aýqymdy tájirıbesine súıenip, sapaly oqýlyqtyń 2 aıda daıyn bolmaıtynyn jetkizdi. «Mektepterge ekologııalyq bilim beretin arnaıy pán kerek. Pedagogıka salasynda 20 jyldan asa ýaqyt eńbek ettim, sondyqtan bilim baǵdarlamasyn da, jańa oqýlyqty da endigi qalǵan eki aıda jańa oqý jylyna ázirleý múmkin emes ekenin aıta alamyn. Men joǵary oqý ornynda sabaq bergen kezimde «Turaqty damý ekologııasy» degen pán boldy. Osy pán ýnıversıtettegi barlyq mamandyqta oqytyldy. Qazir bul pándi tańdaý boıynsha ǵana oqytady. Bul pán negizi kez kelgen saladaǵy mamandarda ekologııalyq problemalardy sheshý, eń bolmasa máselelerdi boldyrmaý qabilettilikterin qalyptastyratyn edi. Eń aldymen osy júıeni qalpyna keltirý kerek. Biz turaqty damý úshin ekologııalyq bilim berýimiz kerek», deıdi S.Mogılıýk.
Eko-belsendi pedagogtiń usynysynda júıelilik bar sekildi. Sebebi biz arnaıy oqýlyq ázirlep, jańa pándi mektep baǵdarlamasyna engizgenimizben, ony oqytatyn mamandy qaıdan tabamyz? Mekteptegi pánderge ekologııalyq bilim beretin taqyryptardy qosý kerek deımiz. Ony aldymen ózi oqymaǵan adam qalaı ózgege oqytady? Sol sebepti birinshi maman daıarlanýy kerek-aq. Áıtpese dene shynyqtyrý páni muǵaliminiń bıologııa páninen sabaq bergenindeı tirlik bolyp shyǵady.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi uıymdastyrǵan ekologııalyq máselelerge qatysty dóńgelek ústelde reseılik ekobloger Roman Sablın soltústiktegi kórshi elde qurylǵan ekologııalyq bilim beretin onlaın-mektepterde qazaqstandyq balalardyń oqyp jatqanyn aıtty. Bul degenimiz – elimizdegi balalar ekologııalyq bilimdi syrttan alyp júr degen sóz. Iаǵnı Qazaqstanda ekologııalyq bilimge suranys bar. Al suranys qashanda qanaǵattandyrylýy qajet.