Álem boıynsha elektr qýatynyń 20 paıyzy jaryqtandyrýǵa jumsalady. Sondyqtan bilikti mamandar zamanaýı jaryq berý tehnologııalaryn usynýda. Sol arqyly tutynýshylar elektr energııasyn edáýir únemdeıdi. Qarapaıym halyqtyń da qaltasyna salmaq salmaıdy. О́kinishke qaraı, elimizdegi elektr stansalarynyń 60 paıyzy eskirgen. Bul aldymen tarıfti turaqtandyrýǵa qolbaılaý bolyp otyr. Halyqtan túsken tabys eskini jańartýǵa jetpeıdi.
Investısııa tartqanymen is ónbeýde
Elektr energııasyn tutyný qurylymynyń negizgi úlesi kásiporyndarǵa tıesili. Odan keıingisin jeke tulǵalar men bıýdjet uıymdary quraıdy. Alaıda olardy energııa únemdeýge ekonomıkalyq turǵydan yntalandyrý ázirge oryn alǵan joq. Bul búgingi basty máseleniń biri. Memleket pen halyq arasyndaǵy baılanystyń tolyq ornyqpaǵanyn osydan-aq topshylaı berýge bolatyndaı. Energııa resýrstaryn tıimdi paıdalaný memlekettiń strategııalyq maqsatyna aınalǵany qashan. Áıtse de, baıaǵy jartas – sol jartas.
Stansalardyń tozý deńgeıi jyldan-jylǵa ulǵaıyp barady. Bul elektrmen jabdyqtaý sapasyna da qaýip tóndirýde. Energııa óndirýshi uıymdardyń shekti tarıfteriniń qazirgi deńgeıi olardyń shyǵyndaryn tolyq jappaıdy. Sondyqtan stansalar elektr qýaty naryǵynan túsetin kiristiń bir bóligin aǵymdaǵy shyǵyndardy jabýǵa jumsaýǵa májbúr. Onyń ústine elektr jelilerinde apattyq jaǵdaıdyń jıi bolýy tutynýshylardy shoshytyp-aq keledi. Bul az deseńiz, kórshi elderge qol jaıýǵa májbúrleıdi. Oǵan Energetıka mınıstrligi Elektr energetıkasyn damytý departamentiniń dırektory Aıdos Dáribaevtyń myna sózi dálel:
«Byltyr qýat kózderiniń eskirýine, manevrleýdiń jetkiliksizdigine jáne kóptegen apattyq jaǵdaılarǵa baılanysty Qazaqstan 8 mlrd teńgeden astam somaǵa elektr qýatyn retteý qyzmetin amalsyz kórshi elderden satyp aldy. Bul aqyrynda, qazaqstandyqtardyń tarıfine keri áser etti».
Endi qarańyz, osyndaı jaǵdaı budan ári jalǵasatyn bolsa stansalardy jańǵyrtý úshin jumsalatyn aqsha da kórshi elderdiń qaltasynda ketýi múmkin. Máselen, byltyr Qazaqstannyń birtutas elektr energetıkalyq júıesinde 3 996 tehnologııalyq buzýshylyqqa jol berilgen. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,3 paıyzǵa az. Dese de, jylý berý kezeńinde mundaı faktiler 6 paıyzǵa kóbeıgen. Bul elektr energııasynyń túpkilikti baǵasyna áser etetin taǵy bir faktor.
Biz osy salada 30 jyldan astam qyzmet etken ardager energetık Núsipbek Shýbaevqa habarlasqan bolatynbyz. Maman elektr energııasyna arnalǵan tarıfter zańǵa sáıkes 7 jylǵa belgilenetinin basa aıtty.
– Energııa óndirýshi uıymdardyń elektr energııasyn óndirýge arnalǵan shyǵyndary ulǵaıǵan jaǵdaıda shekti tarıfterdi túzetýge ótinim berýge quqyly. Sondyqtan bul zańnyń joǵy ne, bary ne, báribir sekildi. Dál qazir elektr energetıkasyna júıelik ózgerister aýadaı qajet. Energııa óndirýshiler men tutynýshylardyń múddeleriniń tepe-teńdigi mańyzdy. Iri energııa kózderin biriktirý jáne paıda men kiristi bólý jaýapkershilikti arttyrady dep oılaımyn. Bul elektr jelileri keshenin, aýqymdy óndiristi damytý shyǵyndaryn azaıtýǵa, elektr energııasynyń qymbattaýyn tejeýge, tutynýshylarǵa tańdaý jasaýǵa jáne salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi sarapshy.
Onyń sózine súıensek, bıyl elimizdegi 44 energııa óndirýshi uıymnan 35 ótinim túsken. Sebep – jańǵyrmaly energııa kózderinen elektr energııasyn satyp alý shyǵyndary men bıýdjetke tólenetin mindetti tólemderdiń ulǵaıǵany. Oǵan qosa júıelik operatordyń qyzmeti 12 paıyzǵa ósken.
Iá, qoldanystaǵy qýattar ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary salynǵany belgili. TMD memleketteriniń kóbine taıaq bolyp tıgen túıtkildiń biri de osy. Kórshi elderdiń kóbi eski stansalaryn áldeqashan rekonstrýksııalap, zamanǵa saı qareket etip jatyr. Tek bizdiń áttegen-aıymyz áli taýsylar emes.
Byltyr elektr qýaty naryǵy arqyly stansa aktıvteri jańartyla bastady. Bıyl da memlekettiń biraz qarjysy soǵan jumsalmaq.
– 32 energııa óndirýshi uıym 9 191,96 MVt elektr qýatyn qoldaý boıynsha 50 shart jasasty. Bıyl elektr qýaty naryǵy sheńberinde elektr energııasyn óndirý sektoryna shamamen 80 mlrd teńge ınvestısııa tartý josparlanyp otyr. Elektr qýaty naryǵynan alynatyn tabystyń kóp bóligi stansa jabdyqtaryn jańǵyrtýǵa jáne qaıta jańartýǵa baǵyttalady, – dedi A.Dáribaev.
Alaıda tartylǵan ınvestısııa resýrsyn ótegen stansalardyń jabdyqtaryn jańartýǵa tolyq jetpeıdi. Alańdatatyny da osy jaıt. Stansalardyń tozý deńgeıi jyldan jylǵa artyp keledi. Osyǵan baılanysty elektrmen jabdyqtaý sapasyna qaýip tónip tur. Qaıtpek kerek?
Únemdeýdi úıden bastańyz
Elorda mańyndaǵy Qosshy aýylynyń hıkaıasy esterińizde me? Yńǵaısyz tartylǵan elektr jelileriniń úzilýinen alyp shahardy irgeleı ornalasqan eldi mekenniń jaryqsyz qalǵany. Aýyl turǵyndary as-aýqatyn dalaǵa pisirip, qara sýdy qaınata almaı dal bolyp edi. Jyl basyndaǵy oqıǵanyń jyry «jóndelip jatyr» degen jyly sózben túıindelgen. Áıtse de elimizdegi elektr baǵandarynyń 75 paıyzy tıimsiz ekeni anyqtaldy. Al ony tolyqtaı jańartýǵa mınıstrliktiń kúshi jeter emes.
Sarapshylar energetıka salasyndaǵy kemshilikter birte-birte retke keletinine senimdi. Olar halyqtyń energııa qýatyn únemdep paıdalansa ǵana utatynyn aıtady.
– Energetıka salasynda «tereń engizý» degen túsinik bar. Iаǵnı elektr jelilerin jer asty kabelderi arqyly júrgizý. Osy maqsatta elimizde arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. Sonyń aıasynda elektr jelileri jer astymen júrgizildi. Bul birinshiden, turǵyndarǵa qaýipsiz. Ekinshiden, óte senimdi. Qysta qar jaýǵanda, aǵashtar qulaǵanda úzilip ketedi dep qoryqpaısyz. Degenmen, búginde jer astymen tartylǵan eski kabelderdiń ózin jańartý kerek bolyp tur. Bizge dál qazir toq kózin úı jaǵdaıynda tıimdi paıdalanýdyń nátıjeli ádisi qajet, – deıdi «Energııa álemi» JShS basshysy Kenjemurat Dúkenbaev.
Onyń aıtýynsha, turmystyq jaǵdaıda elektr energııasyn 40 paıyzǵa deıin únemdeýge ábden bolady. Energııa únemdeý tehnologııalaryn kóshege jaryq túsirý júıesine engizý tıimdirek. Osy oraıda sarapshydan balama energııa kózderin paıdalaný qajettigi týraly suraǵanymyzda: «Balama energııa óndirisi men quny dástúrli energııany óndirý qunyna qaraǵanda úsh ese joǵary bolady» dep atap ótti. Qysqasy, ázirge jel men kúnnen alatyn qýat jyrtyǵymyzdy jamamaıtyn sekildi.
Shyny kerek, qysqa energııa únemdegish shamdar tyıym salynǵan qyzý shamdaryna qaraǵanda ájepteýir qymbat. Oǵan qarapaıym halyqtyń biriniń shamasy jetse, biriniki jetpeıdi. Bul da ózekti máselelerdiń biri. Eń tıimdisi – bólme ishinde qarapaıym erejelerdi muqııat oryndaý sııaqty. Kereksiz jaryqty sóndirińiz, elektr buıymdaryn standby rejiminen óshirip tastańyz, shamdardy energııa únemdeýish lampalarǵa aýystyryńyz. Mine, osyndaı qarapaıym qaǵıdalar.
Zertteýshiler mynandaı derekterdi alǵa tartady: Toqqa qosylǵan teledıdar sizdiń bıýdjetten jylyna 1500 teńge, mýzykalyq ortalyq – 1200 teńge, DVD-oınatqysh 500 teńge alady. Rozetkada qaldyrǵan uıaly telefonǵa arnalǵan zarıadtaý jabdyǵy – myń teńgege deıin, al kompıýter men qysqa tolqyndy pesh birge 4 myń teńgege deıin jeıdi. Osylaısha jyl saıyn eń azy 8 myń teńge aqshany qural rozetkede qosylyp turý úshin ǵana tóleısiz. Al eger sizdiń turmystyq tehnıkańyz A++ klastan tómen bolsa, onda artyq shyǵyndarǵa jylyna taǵy 2500 teńgeden 3750 teńgege deıin qosýǵa bolady.
Sonymen, mınıstrliktiń elektr energııasy baǵasyn ósirý arqyly tyǵyryqtan shyqqysy keletinin baıqadyq. Ári kórshi elden kómek alýǵa da yqylasty. Al oǵan halyqtyń jaǵdaıy yryq bere qoıa ma? Energııa óndirýshi uıymdarynyń ótinimine sáıkes, ósken tarıf baǵamy eldi ábigerge salyp-aq qoıdy. Alaıda onyń da bir qaıyry bar eken. Sol arqyly 44 energııa óndirýshi uıym 27 myń jumys ornyn saqtap qalady.