Qazaq ádebıetindegi jelili uıqastyń úsh myń jyldyq damý tarıhynan...

Al túrik tildi halyqtarynyń (49 ulys) óleń ýázini barmaq ýázinine jatýy sebepti, óleń tarmaǵyndaǵy býyn sanyna tikeleı baılanysta bolatyn ortaq zańdylyqty ustanady. Sebebi túrik halyqtarynyń til bolmysy jal­ǵamaly (aglıýtatıvti) til. О́leń bol­my­­­syndaǵy sheshýshi mánge ıe bolatyn kórsetkishtiń biri – uıqas. О́leń uıqastyń qaı mezgilinde tarıh sahnasyna shyǵyp damýy arqyly ol uıqas ádebıet tarıhynyń dúnıege kelý kezeńinde anyq­­taıtyn máni zor qubylysqa aınaldy. Osy talap turǵysynan qaraǵanda, túrik halyqtary poezııasynyń tarıhynda ortaq qubylysqa aınalǵan jelili uıqastyń tarıh sahnasyna shyǵý, ıaǵnı turaqty qubylysqa aınalý zamany qaı dáýirden bastalsa, ádebıet tarıhyn dáýirleý máselesi de sol kezeńnen bas­talmaq.

Túrik halyqtarynyń Altyn Orda zamanyna deıingi ádebı týyndylardyń bári de ortaq ádebıet dep atalýy – zań­dy­lyq. Al Altyn Orda memleketi tarıhy HV ǵasyrda taq talasynyń paıda bolýy sebepti, ydyrap, segiz túrli han­dyqqa bólshektenip jatqanda, orys mem­leketi ortalyq patshalyq bılikti usaq handyqtarǵa qalyptastyra bastady.

Altyn Orda memleketiniń ydyrap bólshektenýinen keıin túrik halyqtary tarıhynda kóptegen ulttyq ádebıet qalyptasyp, qazaq, ózbek, uıǵyr, qyrǵyz, tatar, bashqurt, chývash, ázerbaıjan, túrikmen, t.b. ádebıetteri derbes ómir súre bastady. Bul – ulttyq ádebıetter, alaıda qansha bólshektenip, ydyrap jatsa da, ol halyqtar poezııasynda jelili uıqas túri bárine ortaq qubylysqa aınalǵan kezeń bolatyn.

Jelili uıqastyń 8 býyndy, 7-8 aralas býynymen beriletin túri kóne tarıh qoınaýynda b.z.d. Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońa, Fırdoýsıdiń «Shahnama» dastany men zoroastrızm dini­niń qasıetti kitaby «Avestasynda» kezdesedi. Alyp Er Tońaǵa Iran patshasy Keıqysyraý baǵynatyn otar el bolatyn. Kúnderdiń bir kúninde Keıqysyraý patsha ekijúzdilikpen Alyp Er Tońany toıǵa shaqyryp, ýly sharap ishkizip ýlandyrady. Qaǵan ýlanǵanyn sezip, kúshin jınap ólip bara jatqanda (b.z.d. 626 jyl):

Kozgyl mana akylik

Bolsyn mana ajaga

(Qoıǵyn taǵan márttikti,

Bolsyn meniń lahabym), – deıdi.

Bul sóz qaǵanǵa eliktegen jas jigit­terge, ıaǵnı aqılarǵa (jomarttar) ártúrli kásippen aınalysyp, mol qarajat tabatyn azamattardyń túsken qarjydan otbasynyń keregin ǵana bólip alyp, qalǵan qarjyny túgeldeı aýrý-syrqaý, kedeı-kepshikterge berýine túrt­ki bolady. Sol sebepti kásipkerler aqı (jomart) atanyp, dańqy kókke kó­terildi. Olardyń maqsaty dúnıe jııý emes – halqyna berile qyzmet etý. Aqılyq (jomarttyq) dańqy b.z.d. 626 jyldan bizge deıingi, ıaǵnı H ǵasyrǵa deıin sozylyp, jetile kelip Aqılyq ilimi qalyptasqanyn kóremiz. Aqılar týraly Túrik ǵalymdary alǵash ret zerttep, kóptegen ǵylymı eńbek ja­rııalap, Aqı iliminiń mán-mazmunyn ashyp berip, álem halyqtaryna taratý jolynda teńdessiz ǵylymı eńbekter jazýmen aınalysýda. Jelili uıqastyń shamamen aıtqanda alyp er Tońany joqtaý jyrynda paıda bolǵan nemese Alyp Er Tońaǵa deıin-aq óleń ór­negi retinde qalyptasqan halyq aýyz áde­bıetinde qoldanysqa túskeni – tarıhı shyndyq. Otbasyndaǵy tirshilikke nemese óz rýynyń, tipti ulysynyń aıtýly tulǵalary qaıtys bolǵanda joqtaý aıtý ulttyq saltqa aınalǵan. Sonymen qatar tarıhı tulǵalarǵa joqtaý aıtý aýyzsha poezııanyń zańyna da aınaldy. Ony Alyp Er Tońa qaıtys bolǵandaǵy óleń shýmaǵynan kóremiz.

Alp Er Tona oldi my,         xxxx xxx        a

 siz ancup kaldy my          xxxx xxx        a

 zlik oship aldu my,           xxxx xxx        a

 ndi Jurek jirtulur              xxxx xxx        b

Qazaqsha joqtaýdyń túri:

Alyp er Tońa óldi me?   xxxx xxx        a

Jalǵan dúnıe qaldy ma? xxxx xxx     a

Zaman óshin aldy ma?     xxxx xxx        a

Endi júrek

                jyrtylar!      xxxx xxx        b

Osy joqtaýdyń óleń jelisi (ýázin) «Shan qyzy» (842 jyly jazylǵan) das­tanynda bastan-aıaq óleń shýmaqtary bir qalyptaǵy ýázinmen beriledi. My­saly:

 «Vody Itılıa tonýt, ýdarıas

 O tverdyno skalı beregov.

 Lıagýshek, ryb stada jıvýt,

 Imı polon ozernyı razlıv»

Alyp Er Tońa týraly joqtaýdaǵy óleń ólshemi 7-8 býynmen berilse, odan burynǵy zamandaǵy alǵash ret aýyzsha aıtylyp hatqa túsken óleń túri Mahmud Qashqarıdiń «Túrik sózdiginde» óleń tarmaǵy 3-4 býyndy óleń shýmaǵymen ol da jelili uıqaspen aıtylady. Jelili uıqastyń o bastaǵy óleń órnegi osy túrde qoldanysqa túsip, damý ústinde Alyp Er Tońany joqtaý óleń túrine aınalǵany belgi berip otyrǵandaı seziledi. Ol zamanda óleń túrleri aýyz­sha aıtý arqyly qalyptasyp, 7-8 býyn­dy óleń jolymen aıtý túrine qaraı qa­lyptassa kerek.

Iаsaýıdiń XIII ǵasyrdaǵy «Dıýanı hıkmet» kitaby jelili uıqasqa zor ózge­rister jasap, jelili uıqastyń túr­lenip, san túrli úlgi-ónegesin dúnıege ákeldi.

Kóne dáýirdegi aýyzsha poezııada jelili uıqas 7-8 býyndy aralas býyn­darǵa qurylyp, ózindik óleń ýázinin qalyptastyrdy. Bul erekshelik tókpe jyrǵa quralǵan keıbir batyrlar jy­ryn­da qyzý qozǵalysqa beıimdele qu­rylǵany ańǵarylyp turady.

 Al XI-XIII ǵasyrda ǵumyr keshken Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmetiniń» qol­danysqa túsken jelili uıqasy sopylyq joldy nasıhattaýǵa baılanysty, onyń jańa túrleri paıda bolǵan óleń órnek­terinde kórinis berip jatady.

Iаsaýıdiń 1-hıkmeti 25 shýmaqtan tu­rady. Barlyq shýmaqtyń eń sońǵy sózi de bir uıqasty sózben aıaqtalyp otyrady. Mysaly:

Qaıda kórseń kóńli synyq,

                     jumaq bolǵan,     a (12 býyn)

Ondaı baıǵus jolda qalsa dos,

                    jar bolǵan,          a .....

Muhtar kúni dárgeıińe laıyq

                    bolǵyn,                   a ....

Menmensigen halaıyqtan qashtym,                

                      mine                        b ....

                      tústim, mine ...

55-shi hıkmettegi óleń joly egiz uıqas­­pen órilgen. Mysaly:

«Hý» alqasy quryldy, eı,

dárýishter, kelińder!

Haq sypyrasy jaıyldy,

odan úles alyńdar...

Qal ilimin oqyp, hál ilimine jetip,

Joqshylyqta jatyp,

barshylyqtan alyńdar! –

dep dástúrli jelili uıqas ólsheminen shyǵyp ketedi. Osyny jyr dástúrine túsirse, tabıǵı qalpyna keletin tárizdi. Mysaly:

 «Hý» alqasy quryldy

 Eı, dárýishter, kelińder!

 Haq sypyrasy jaıyldy,

 Odan úles alyńdar,  –

dep berilse, óleń kórki ashyla túser edi. Osynda aıtylǵan «qal», «hál» sózi­niń maǵynasyn túsiný úshin Máshhúr Júsiptiń túsiniktemesine súıense, sóz ma­ǵynasy aıqyndala túser edi.

Iаsaýı hıkmetterindegi jelili uıqas­pen jazylǵan óleń órnekteri b.z.d. aýyz­sha poezııadaǵy qoldanysy «Dıýanı hıkmettiń» ata dástúrindegi jelili uı­qas­ty keńirek, molynan qoldanǵany ári jetildirip túrlendirgeni aıqyn túrde kórinip tur. Bul daý týdyrmaıtyn shyn­dyq.

Endi osy Iаsaýıden keıingi dáýirde, ıaǵnı XV-XVIII ǵasyrdaǵy qazaq handyǵy zamanynda ómir súrgen aýyzsha aıtylatyn poezııanyń oryn alyp ornyqpaǵa­ny anyq kórinip turady. Sebebi qazaq han­dyǵy tusyndaǵy ádebıet, ásirese poezııa janry aýyzsha aıtylatyn óleń túrine aınalyp ketti.

XVIII ǵasyrdan bastap kúnbatys­ta kúshti, otpen atylatyn myltyqpen qa­rý­lanǵan Reseı ımperııasy kórshiles memleketterdi birinen keıin birin ózine qosyp alyp, endi qazaq pen noǵaı hal­qyn baǵyndyrý úshin Uly dalaǵa áskerı ekspedısııalar attandyryp, syrt­tan qorshaı bastady (Qojabergen jy­raýdyń «Elim-aı» dastanynda molynan jyrlanǵan). Dýlat aqyn:

 Shyǵystan soqqan yzǵyryq,

 Boran bop soqty batystan, –

degendeı orys patshalyǵy qazaq, noǵaı jerin otarlaýǵa kiristi. Iаǵnı kishi júz ben orta júz, oǵan qosa noǵaı jeri tutastaı otarlandy. Aqyn-jyraýlardyń ózekti taqyryby men saryny otarshylyqqa qarsy sarynǵa ulasty. Ol sarynnyń ádebıette ótkir jyrlanýyna aqyn Dýlat Babataıuly qaıtalanbas kórkemdik tá­silmen jańa sóz, obrazdar tobyn ádebıetke endirip, aqyndyq ónerdiń shy­ńyna jetti. О́ıtkeni ol aıtqan teńdesi joq aqyndyq óner Dýlatty klassık aqyn deńgeıine kóterdi. Klassık aqyn ataný ońaı alynar qamal emes. Klas­sık bolý úshin, birinshiden, basqalar ala almas saıası-áleýmettik máseleni qaı­talanbas aqyndyq óner kúshimen tanı alýy – bas­ty shart, ekinshiden, ózi kóterip otyrǵan antıkolonııalyq taqyrypqa saı óleń órnegin taýyp, sony sóz obrazdaryn endirýde qalyń tyńdaýshyny baýrap alýy shart. Poezııada osy eki shartty oryndaı alsa ǵana klassık atanady.

Eleýli bir qubylys – Dýlat aqyn murasynda jelili uıqasty jetildirip, ol uıqastyń jańasha, buryn qazaq poe­zııasy tarıhynda bolmaǵan túrlerin alyp keldi. Dýlat aqyn endirgen jelili uıqastyń óleń órnekterine kóz jibersek, tómendegideı ǵajap qubylystardy kóz aldymyzdan ótkizemiz: 

 «Tyrnaqtaı meńi solǵan soń» (Dýlat, 98-bet) 17 shýmaq óleńinde Dýlat jelili uıqastyń ejelgi túrin qaıtalamaı, biraq eski órnek qalpyna súıene otyryp ózinshe jańa óleń órnegin endirip, jetildirgen aqyndyq izdenistiń teńdesiz úlgisin kórsetedi:

Tyrnaqtaı meńi bolǵan soń,

                                                   hhhhh  hhh 8 a

Tarlan tartyp ońǵan soń,

                                                   hhhh hhh    7 a

Túgine kir qonǵan soń,

                                                   hhhh hhh    7 a

Minsiz, meńsiz, kirshiksiz

                                                   hhhh hhh    7 á

Shańqan bolmaı, qylań ba?

                                                   hhhh hhh    7 b

Tý ustap tulpar jaratpaı,

                                                   hhhhh hhh  8 a

Aldynan top taratpaı,

                                                   hhhhh hhh  8 a

Eldi aýzyna qaratpaı,       hhhh hhh    7   a

Jaı oǵyndaı oq atpaı,     hhhh hhh    7   a

Anadan týdym degen men

                                                   hhhh h hhh 8 a

Bastamaǵan er ulan ba?

                                                   hhhhh hhh  8 á 

11 tarmaq

Alyp Er Tońa bıligindegi Turan je­riniń jer kólemi, ıaǵnı shekarasy: «Qa­zirgi bútin Túrik qalalarynyń shekarasy – О́zgentten Kaspııge, Shynǵa deıin sozylady. Uzyndyǵy bes myń farsah, eni úsh myń farsah, barlyǵy segiz myń farsah». (Bir farsaq 6 shaqyrym dep eseptelse, 8000h6km =48 000, ıaǵnı 5mln sharshy shaqyrym) M.Qashqarı. «Túrik sózdigi» 3-tom, 213-bet.

Birinshi shýmaqta óleń tarmaǵy beseý bolsa, sonyń tórt tarmaǵy birkel­ki uıqaspen jyrlanyp otyrady da, be­sinshi óleń tarmaǵy tirek sóz retindegi uıqasqa aınalyp otyrady («Qylań ba»). Al ekinshi óleń shýmaǵy alty tarmaqty bolyp keldi de, bes tarmaǵy birkelki uıqaspen beriledi de («a»), sońǵy altynshy tarmaǵy («ulan ba») degen tirek uıqaspen aıaqtalyp otyrady. Bul óleń órnegin Dýlat aqyn qazaq poezııasynda qandaı derek-maǵlumatqa súıene otyryp ákeldi eken? Dýlat aqyn murasy XV-XVIII ǵasyrdaǵy aýyzsha qalyptasqan qazaq poezııasyn jazbasha poezııa túrine túsirgen. Úsh ǵasyr ishinde (XV-XVIII) qazaq poezııasy kóshpeli ómir tusynda aýyzsha poezııa túrinde qalyptasty. XVIII ǵasyr basynda Reseı ımperııasy qazaq jerine birtindep áskerı qorǵandar salyp, syrttan aınala qorshaı bastady. Bul áreketti Shortanbaı aqyn

«Aınala qorshap mańdy aldy,

Qamalyp qazaq sandaldy», –

dep qazaq halqynyń jerden aırylý qasiretine qamyǵa otyryp oı tolǵaýy ómir shyndyǵy edi. Bul qubylys Qoja­bergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynda tolyq ári tereń bilgirlikpen sýrettelgen tarıhı shyndyqqa qanyǵamyz.

Jelili uıqas Abaı poezııasynda da oryn alyp, qoldanysqa túsken úlgilerin ushyrata alamyz. Mysaly, «Keldik talaı jerge endi» óleńinde aıqyn kórinis bergen jelili uıqas túri:

Qyzyl tilim býynsyz,                  a

Sózimde jaz bar shybynsyz,      a

Tyńdaýshymdy uǵymsyz               a

Qylyp táńirim bergendi              b

Kóńilde qaıǵy, qalyń zar,

Aıtatuǵyn sózim bar,

Salsyn qulaq uqqandar,

О́rbi, sózim, órbi endi!

Abaı óz óleń shýmaqtarynda Dýlat­tan kelgen jelili uıqasty qalyptasqan dástúr retinde qabyldap, ózindik so­ny qubylysqa aınalǵan aqyndyq sheber­liktiń ónegeli úlgisin kórsetedi. Jelili uı­qas órnegi Alban Asannyń Jetisý je­rin jaýlaǵan orystyń otarshyldyq saıa­satyn synaǵan óleńderinde de ushy­rasady:

 Tulpardan esek ozdy,                 a 8

 Aqylmannan eser ozdy,              a 8

 Shyn sózdiden ósek ozdy,           a 8

 Ájep sumdyq zaman boldy.     b 8

 Kárip Asan meniń atym,

 Tyńda meniń jazǵan hatym,

 Ájep sumdyq zaman boldy, –

degen óleńinde dástúrli jelili uıqas­pen jazylǵan óleń órnegi de dás­túrli joldy ustanǵany kórinip tur. Qa­zaq poezııasyndaǵy Dýlat aqyn shy­ǵar­ma­laryna alǵashqy ret jyrlanǵan jelili uıqas túri dástúrge aınalyp, ár aqyn ózinshe jyrlap, dástúrge engen qubylys belgi berip daralanyp turady. Iаsaýı jelili uıqasty qara óleń túrinde jazyp taratsa, Iаsaýıden keıin alyp óleń órnegin dástúrge aınaldyrǵan – Dý­lat, Abaı, Alban Asan, Shákárim jyr­aý­lyq sarynmen jazylǵan óleń órnegin ózderinshe damytady.

Abaıdyń bas shákirti – Shákárimniń qazaq poezııasyna Abaı endirgen jelili uıqas túrin meılinshe jetildirip, jelili uıqastyń buryn-sońdy bolmaǵan jańa órnekterin salý arqyly qazaq poezııa­syna endirgen jańalyqtaryn taldaı bastasaq, jelili uıqastyń san alýan óleń órnekterine ushyrasamyz. Shamasy, jelili uıqastyń Iаsaýı ómirge ákelgen, dástúrli jolmen damytqan aqyndyq sheberligimen jarysqandaı áserde qalamyz. «Jastyq týraly» óleńinde (1870 jyl) jelili uıqastyń alǵashqy belgileri kórinis bergendeı bolady:

 Ujymaqtyń qory,                    a

 Izdedim sony                              a

 Tal boıynyń kiri joq.              b

 Boıy bar symdaı                     a

 Beli bar qyndaı                        a

 Múshesiniń mini joq. b

 Qyz osyndaı bolar ma,

 Ony sókken ońar ma? (26 b.)

  Osy óleń jelisinde jelili uıqastyń kóne zamanda bastapqy belgileri kórinis bergendeı eles beredi. Shákárimniń 178 óleńiniń 11-i taza jelili uıqaspen jazylǵan. Jelili uıqas b.z.d. 626 jyly joqtaý óleń túrinde hatqa tússe, Dýlat, Abaı, Shákárim óleńinde damytylǵan jańa qubylysty kóremiz. Shákárim qazaq poezııasynda qoldanysqa túsken jelili uıqasty jetildire damytyp, ony san túrli óleń jyrynda ózinshe qubyltyp, jelili uıqastyń jańasha túrlengen sonylyǵyn ańǵartady.

Shákárimniń alǵash ret jelili uıqas­pen jazǵan óleńi «Qaljyńshyl qyl­jaqpas» dep atalady. Iаsaýıden keıin jelili uıqasty qazaq poezııasynda san túrlendirip san túrli óleń órnegimen damytqan Shákárim ǵana boldy dep ta­ǵy aıta almaımyz. «Qaljyńshyl qyl­jaqpas» óleńindegi erekshelik – ishki uıqasqa mán bere jyrlaýynda jatyr. О́leńiniń ár shý­maǵynda ishki uıqas men­mundalap sáýle shashyp turady:

Mazaq qyl kóringen jandy,

О́ner qyl qyljaqtaǵandy.

Sózińe qumarym qandy,

Jyrtaqta, bulǵaqta, áıdá!

 

Jaǵasyń kúlkimen júrip,

Shyǵasyń ishine kirip.

Alasyń aýzynan jyryp,

Bultylda, jylpylda, áıdá!

Shákárimniń atalmysh óleńi – je­lili uıqastyń eń bıik, klassıkalyq úl­gisine jatatyn qaıtalanbas qubylys. О́ıt­keni ómirden ótken aqyn ataýlynyń esh­qaısysy jelili uıqastyń mundaı óleń órnegin sheberlikpen jaza almaǵanyna talas joq. Shákárimniń 11 óleńi jelili uıqas túrimen jazylǵan. О́leńniń mun­daı túrin sheberlikpen óleń órnegine salý úshin aqyn óleń teorııasynyń tarıhymen tereń tanysqanyn:

Sózimdi ólshep qarańyz

Ýázinge dál shyǵa ma?

Qazaq degen balańyz

Ýázińdi de uǵa ma?

degen suraýdy aldymyzǵa qoıady. HV ǵasyrda qazaq handyǵy zamanynda qazaq óleńin aýyzsha aıtý poezııanyń jolyna túsken tabıǵı qundylyqta bolsa, b.z.d. VII ǵasyrda qoldanylǵan jelili uıqastyń tabıǵı jalǵasy dep bilemiz.

 Abaı men Shákárim óleń teorııasy týraly shaǵataı, arab, parsy tilderinde jazylǵan kitaptarmen mol tanys bol­ǵany sebepti de ýázin týraly (óleń ól­shemi) ar­naıy eskertýi jaı nárse emes. HV ǵa­syrdaǵy Dýlat ulysynan shyqqan Shaıh Tarazıdiń «Kórkemsóz óneri» qoljazba deregimen tanys bolǵan dep bilemiz. Se­bebi Shaıh Tarazı óleń teorııasy týra­ly qoljazbasynda arab, parsy, shaǵa­taı, túrik tilindegi óleń joldarynan mátin­dik mysaldar keltirip taldaýyn Abaı, Shákárim bilgen. Ýázin (óleń ólshemi) de­gen termın sózdi ózi qoldanyp, bul má­seleni tanı almaǵan oqyrmandaryn syn­ǵa alady. Sol Shákárimnen keıingi aqyndar zamanynyń kúrt ózgerýine baıla­nys­ty poezııa týraly áleýmettik aǵym­nyń, formalıstik komparatıvtik, tap­tyq baǵytyn basty qubylys retinde jyr­laýǵa urynǵan uranshyl aqyndar toby basym bolyp, 3000 jyl boıǵy ádebıetimizdiń tarıhı orny bar jelili uıqastan qol úzip kettik. 

 

Mekemtas MYRZAHMETULY,

professor