Mal ónimin molaıtýǵa meılinshe kóńil bólsek

Oblystyń jalpy aýmaǵy 300 shaqyrymdy quraıtyn 17 aýdany azyq-túlik beldeýine engizilgen. Jeri keń, shóbi shúıgin ólkede jalǵyz Nur-Sultan qalasyn emes, tutas elimizdiń aýzynan aq maı aǵyzatyn mol múmkindik bar.

Bıyl resmı túrde mıllıonnan astam turǵyny bar Nur-Sultan qala­syn qamtamasyz etý úshin 88,2 myń tonna et jáne et ónimderi qajet bolsa, Aqmola oblysynyń úlesi­ne bir jyldyq kórsetkish aıasyn­daǵy sybaǵasy 29 myń tonna eken. Alǵashqy jartyjyldyqta bul jospardyń 33 paıyzy oryndalǵan. Ishki múmkindik áli de jeterlik. Bul úshin bizdińshe, «Kazbıf» kompanııalar toby tárizdi iri mal bordaqylaý alań­daryn kóbirek ashý kerek. Sebep, aýyl turǵyndary qarekettenip mal baq­qanymen, baǵymyndaǵy qara mal­dyń tirideı salmaǵyn 18 aıdyń ishin­de 4 sentnerge jetkize almaıdy. О́ıt­keni sharýanyń sharbaǵyndaǵy mal azyǵy jutań. Bar bolǵany shóp pen saban ǵana. О́zge jem tabyla bermeıdi. Sol sebepti de qorasyndaǵy maldyń ıgiligin kóre almaı otyr. Esep­ke júginsek, bir bas qara maldy qys­ta­typ shyǵarý úshin eki tirkeme shóp kerek. Bıyl qurǵaqshylyq bolýy sebepti shóp baǵasy da ósip ketti. Qazir bir tirkemesi 40-45 myń teń­­ge­ge satylýda. Eki tirkemeńiz 90 myń. Baǵymyndaǵy qara maldy qys­­­­tan shyǵarý úshin jem de kerek. So­n­da tapqan paıdasy shyǵynyn jaba ma? Onyń ústine sharýanyń óz eń­begin aqshaǵa shaǵyp eseptese, qyp-qyzyl shyǵyn bolyp shyǵar edi. Jeke sha­rýanyń kósegesin kógertpeı tur­ǵany da osy. Al bordaqylaý alań­darynyń múmkindigi zor. Demek, malshy qaýym tólin kóterińki baǵamen bordaqylaý alańyna tapsyrsa ǵana azyn-aýlaq paıda tappaq. Onyń ústine mal tuqymy azyp ketken. Paıdaǵa shyǵý úshin asyl tuqymdy mal baqqan lázim.

Oblys sharýashylyqtarynda 502 052 bas qara mal bar. Onyń 143 875-i aýyl sharýashylyǵy qury­lym­­dary­na tıesili. 91 140-yn sharýa qo­­ja­lyqtary baǵyp otyr. Al aýyl­­­daǵy aǵaıynnyń qolynda 267 037 bas bar. Bıyl tól tógini jaman emes. О́tken jylmen salystyrǵanda bir­­shama ósim bar. Tek mal tuqymyn asyl­­dandyrý máselesi olqy soǵyp tur. Baǵymdaǵy maldyń tek 16,3 paıy­zy ǵana asyl tuqymdy. Et jáne et ónim­deriniń molshylyǵyn jasaý úshin mal tuqymyn jappaı asyldandyrý kerek. Birneshe jyldan beri shetelden tabyndap tasyp, óz tóli esebinen kóbeı­tip jatsaq ta, asyl tuqymdy maldyń qara­sy kóbeımeı-aq tur.

Oblysta tórt túlik mal ósirýge múmkindik kóp. Jer kólemi 13 mln 199 myń gektar jerdi qurasa, onyń 38 paıyzy egin alqaptary, qalǵany mal jaıylymyna ábden jaramdy.

Nur-Sultan qalasynyń turǵyn­daryna 340,7 myń tonna sút jáne sút ónimderi qajet. Aqmola oblysy kúni buryn belgilengen jospar bo­ıynsha 114,1 myń tonna ónim jetkizýi kerek. Alǵashqy jarty jyldyqta bul jospar 34 paıyzǵa oryndalǵan. Oblysta qazir osy oraıda, úmit otyn tutatatyn birqatar jobalar júzege asyrylmaq. 2020 jyldyń sońyna deıin tórt birdeı iri taýarly sút fermasyn uıymdastyrýdy josparlap otyr. Bul fermalarda 4900 saýyn sıyr baǵylmaq. Sút molshylyǵyn jasaıtyn bir joba osy. Ekinshisi, halyqtyń qolyndaǵy mal sútin satyp alýdy durys uıymdastyrý. Mu­nyń eki túrli tıimdiligi bar. Birin­shisi, astana jurtshylyǵyn sapaly sút ónimderimen qamtamasyz etip, saý­­da sórelerinen jasandy sútti yǵys­­tyrsa, ekinshi jaǵynan eldegi mal sú­mesimen kún kórip otyrǵan mal­saq qaýym kóp-kórim paıda tabar edi.

Oblysta ótken jyly 383 myń tonna sút óndirilipti. Sút ónimderin óńdeýmen nebary 15 kásiporyn ǵana aınalysady. Osy kásiporyndar jyl ishinde 146 myń tonna sút ónimderin da­ıyndaýǵa qaýqarly. Tutyný­shy­lar­dyń ishinde Nur-Sultan qala­synyń turǵyndary da bar. Iri sharýa­shylyqtardyń kópshi­ligi Nur-Sultan qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý baǵdar­lama­syna qatysady. Máselen, táýligine 40 tonna sút ónimderin daıyndaıtyn Se­lı­no­grad aýdanyndaǵy «Rodına» sharýashylyǵy barlyq ónim­derin Nur-Sultan qalasynyń saý­da sóre­lerine jetkizedi. Sondaı-aq ob­lys­­tyń óndirgen ónimi elordanyń «Evrazııa», «Álem», «Shapaǵat» táriz­di baz­ar­larymen qatar 14 saýda oryn­darynda satylady.

Qazir oblysta taýarly sút óndiri­si­m­en aınalysyp otyrǵan iri 45 sharýa­shylyq bar. Máselen, «Rodına», «Esil-agro», «Kamyshenko», «Bela­ǵash» seriktestikteri. Jeke sharýa­shy­lyqtar úshin tym aýyr soǵatyn bul iske belsene kirisetinder sany az. Sondyqtan tabys kóziniń bir sala­sy sút óndirisi ekenin synalaı aı­typ ketkenimiz de artyq bolmas. Máselen, Býrabaı aýdanyndaǵy «Ábdirah­manov» jeke kásipkerligi osydan bir­neshe jyl buryn jumysyn nebary on sıyrdan bastasa, qazirgi kúni saýyn sıyrdyń basyn 200-ge jetkizip otyr. Bul salada serpilis jasaýǵa degen umtylys bar. Bul oraıda Aqkól aýdanyndaǵy «Eńbek», Astrahan aýdanyndaǵy «Kamyshenko», Bulandy aýdanyndaǵy «Nıkolskoe», Zerendi aýdanyndaǵy «Aqqaıyń J» jáne «Jaqsylyq-agro» seriktestikteri asyl tuqymdy saýyn sıyrlardyń basyn kóbeıtpek. Bir jańsaqtyq, ár basyna orta eseppen 3,5 myń eýrodan qarajat jumsalyp, Eýropa elderinen ákelinetin asyl tuqymdy maldyń deni etti baǵyttaǵy mal ekenin aıta ketýge tıispiz. Shetten ákelinetin ma­l­dyń deni sútti tuqym bolǵanda ǵa­na sút ónimderiniń molshylyǵyn ja­saı alamyz. Oǵan qosa jergilikti jer­de mal súmesimen kún kórip otyr­ǵan sharýalardyń qolyndaǵy saýyn sıyrdyń sútin satyp alýdy durys uıymdastyrý qajet.

Bıyl oblysta sút ónimderin molaıtý maqsatynda baǵymynda 50-den 100 basqa deıingi saýyn sıyry bar 18 taýarly sút fermasyn uıymdastyrý josparlanǵan bolatyn. Qazir altaýy jumys isteýde. Qalǵany qarjy máselesin qarastyrýda. Bul oraıda memleket tarapynan qyrýar qamqorlyq jasalyp otyrǵanyn ekpin túsirip aıta ketýge bolady. Máselen, shaǵyn sharýa qojalyqtary ótken jyly óndirgen árbir lıtr sút úshin 10 teńge sýbsıdııa alyp kelse, bıyl tamyz aıynan bastap 20 teńge ala­tyn boldy. Al 400 bastan joǵary mal baǵatyn aýyl sharýashylyǵy qu­ry­lymdaryna óndirilgen súttiń ár lıtri úshin 45 teńgeden sýbsıdııa tóle­nedi. Aıta qalarlyqtaı jár­dem emes pe? Jalpy, óńirde sút ónim­derin sýbsıdııalaýǵa 1 mlrd teńgege jýyq qarjy bólingenin aıtatyn bol­saq, qamqorlyqtyń qanshalyqty deń­geıde ekeni belgili bolar edi. Osy arada sýbsıdııanyń qaıtarymy qan­shalyqty nátıjeli bolyp otyr degen suraq ta týýy múmkin. Alaǵan qoldyń beregen bolýy da kerek emes pe?

Salystyrý úshin aıta ketetin bol­saq, 2019 jyly elimiz 63 myń tonna etti shetelge shyǵarǵan. Jer aýma­ǵy bizdiń bir oblysymyzdaı ǵana Bela­rýs bir jyl ishinde 105,7 myń tonna et ónimderin syrtqa eksporttap, 1 mlrd dollardaı tabys taýypty. Aýyl sharýashylyǵy mıınstrliginiń aq­­pa­­ratyna qaraǵanda, ázirge biraz ba­ǵyt­ta ımportqa táýeldilik bar. Táýel­­­sizdik jyldary elimizdi azyq-túlik­­pen 80 paıyzǵa deıin qamtýǵa qol jet­kizdik. Solaı bola tura, alty túrli azyq-túlikpen eldi qamtamasyz etý úshin syrtqa qol jaıady ekenbiz. Bul ne deısiz ǵoı, alma, balyq, shu­jyq pen kolbasa ónimderi, irimshik pen qant, qus eti.

Basqasyn bylaı qoıǵanda, asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý arqyly et jáne et ónimderimen, qus etin, irim­shikti ózimiz-aq molynan óndirip, das­tarqanymyzdy toltyryp qoıýǵa bolady ǵoı.

Aqmola oblysy