Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵany tarıhtan belgili» dep atap ótipti. Jalpy alǵanda qazaqtyń jylqytaný iliminiń negizinde atbegilik óneri tur. Iаǵnı, atbegilik degenimiz – halqymyzdyń geneologııalyq jadysynyń týyndysy.
Atalarymyz jylqy túligin qolǵa úıretip, bastyqtyrǵan yqylym zamannan bastap – atty baptaý, ony synaý, báıgege qosý, ári jaýyngerlik ónerge úıretý isine qatty mán bergen. Ári bul ilimdi urpaqtan-urpaqqa jalǵastyryp, muragerlik retinde úıretip otyrǵan.
Atbegilik óner atty synaý men baptaýdan turady. Iаǵnı, attyń synyn bilgen adam ony baptaı da alady. Tipti erte zamanda ómir súrgen ataqty synshylar tiri jylqyny bylaı qoıyp, dalada jatqan qý súıekke qarap-aq syn-sıpatyn aıtatyn bolǵan.
Mysaly, sonaý baǵzyda ataqty Tolybaı synshy jolaýshylap kele jatyp anadaı jerde jatqan attyń qý basyn kózi shalady. Tizgindi tartyp tura qalyp: «Eı, mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kóziniń oıyndysy tereń, jar qabaq, eki jaqtyń ortasy alshaq, tisteri áli jaltyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Myna tumsyǵyna qaraǵanda, shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıan tirsek, serpini qatty, sińirli eken. Qumdaýyt, bosań, kóbeleń jerde báıge bermeıtin at qoı bul. Jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan der shaǵynda ólgen eken, janýar» depti.
Jalpy, qazaq dalasynda izi qalǵan atbegilik ónerdiń tanymal ókilderi – joǵarydaǵy Tolybaı synshydan bastap, bertinde Bókeı Ordasynda ómir súrgen áıgili Aýqatym jáne sherkesh Aıdabol synshylar, Jáńgir hannyń jylqy tuqymyn asyldandyrý isimen aınalysqan aty máshhúr synshy tóre Abylǵazylardyń eńbegin el biledi.
Bókeı Ordasy jerinde ómir súrgen ekinshi bir atbegi Shoqaı Shóńkeıulynyń synshylyǵy jaıly orys zertteýshisi A.Keller kólemdi eńbek jazyp qaldyrǵan. Al Atyraý aımaǵynda ómir súrgen Dúısenǵalı synshy, shejire jazýshy Sábıt Muqanovtyń shyǵarmalarynda aty atalatyn ataqty Kıikbaı synshy (Aqan seriniń Qulagerin synaǵan) jaıly kórkem ádebıetterde úzip-julyp aıtylady.
Halqymyzdyń synshylyq dástúri Keńes Odaǵy kezinde de úzilmeı jalǵasyp otyrǵan. Mysaly, ulytaýlyq Taı Tilegenov synshy, jańarqalyq Musa synshy, Sarysý boıynda ómir súrgen qalmaq Kóben synshy, ońtústik óńirde Maqulbek Sherimuly, jetisýlyq aǵaıyndy synshylar Oljabaı men Bektibaı, qytaı-mońǵol elderinde ómir súrip jatqan qazaqtar arasynan shyqqan Kúńgeıbaı, Qalqabaı, Túrkistan sııaqty synshylardyń artynda qaldyrǵan muralary barshylyq.
Al atbegilik ónerdiń ekinshi bir qyry – at baptaý isimen el arasyna tanymal bolǵan atbegiler – kerekýlik Bejý, jetisýlyq Baqaı, sirgeli Meńdeke, saǵyzdyq Tineı Talpaq, Ústirtte ómir súrgen Myqyrbaı atbegi, osylardyń izin jalǵap Keńes Odaǵy kezinde atbegilikpen aınalysqan ataqty «Qulanqara», «Bulanqara» atty sáıgúlikter men «Jelmaıa» atty jorǵany baptaǵan Boshaı Kitapbaevtyń tájirıbesi óz aldyna bir tóbe.
Qazirgi tańda atamuramyzdy urpaq jalǵastyryp damytyp kele jatqan at bapkerleri – sozaqtyq Faızolla Ormyzov, tarazdyq Nurdáýlet Álibekuly, jetisýlyq Nárken Qalıbek, aǵadyrlyq Joldybaı Kenjeǵulov, altaılyq Erkin Temirbaıuly, mońǵolııalyq Qadyl Aıdaýbaıuly syndy tulǵalar bar.
Atbegilik óner tek qazaq halqyna ǵana tán deý – artyq aıtqandyq. Bul mura qyrǵyz, mońǵol, altaı, haqas sııaqty kóshpelilerge de ortaq dúnıe. Bulardyń atbegilik ónerlerinde asa aıyrmashylyq joq.
Mysaly, Ishki Mońǵoldyń Hólenbuıyr óńirin meken etken kóshpeli taıpalarynyń noıany Pýrebjab 1874 jyldary jazyp qaldyrǵan «Qupııanyń qupııasy, kóneniń kónesi jaıly ilim» atty atbegilik týraly qundy iliminde jylqynyń túbir sıpatyna tereń toqtalady. Ol degenimiz – jylqynyń tabıǵı jaratylysyn taný ilimi. Iаǵnı, jylqynyń tabıǵı beıimdiligin tap basý arqyly qoldanys qajettiligin anyqtaý. Ol úshin júıriktiń bitim-bolmysyn – jan-janýar, ań-qustyń jaqsy sıpattaryna salǵastyra otyryp zerttegen. Mysaly, áskerı qolbasshy ári atbegi Semen Mıhaılovıch Býdennyı (1883-1973) júırik jylqyny synaǵanda: qoıan, túlki, esek sıpattaryna qatty mán beretini jaıly derek bar. Marshaldyń aıtýy boıynsha: qoıan sıpatty júıriktiń belgisi – tyz etpe ushqyr, aıaǵy jeńil ári júrisi utymdy bolady dese, túlki sıpatty júırik – denesi jınaqy, yqsham ári atqan oqtaı tik júredi, quıryǵy túlkiniń quıryǵyndaı bir tegis, jińishke, sulý kórinedi. Al esek sıpatty júırik – tórt aıaǵyn teń basady (tórt aıaǵyn teń basatyn haıýan esek qana). Iаkı, tórt aıaqty teń basý degenimiz – tórt tuıaqtyń durys bitimi. О́ıtkeni, tabany «qaztabandap» jerge tımeıtin dóp-dóńgelek qoby tuıaq esekte ǵana bar. Tuıaǵy osylaı bitken jylqy aqsamaıdy hám jasqanbaı basady...
Sol sebepti, jylqy túligin qoldanýshy qaýym erte kezden bastap onyń túbir sıpatyna qatty mán bergen. Al baıyrǵy kóshpeliler úshin jylqynyń jaratylysyn (túbir sıpatyn) ańdaý ásirese, jaýyngerlik iske asa qajet bolǵan. Atap aıtqanda: arystan, bulan sıpatty jylqylardy naızager jaýyngerler minip shep buzatyn bolsa, maral, qoıan, túlki sıpatty júırikterdi habar almasý isinde jáne sadaqshylar mineri anyq. О́ıtkeni, mundaı sıpatty jylqylar qozǵalys kezinde entigin tez basatyndyqtan sadaqshylar úshin óte qolaıly. Al bóken, elik, qulan sıpatty jylqylardy qylyshkerler men jeńil manevr jasaýǵa yńǵaıly qanjar jáne aıbaltamen qarýlanǵan jaýyngerler minetin bolǵan eken.