Qaısy bir etnostyń ózine tán, san ǵasyrlardan beri úzilmeı kele jatqan qundylyǵy bolady. Osy qundylyq qaýymdy ydyratpaı tutastandyryp turady. Iаǵnı ol qundylyq – syrtqy áserlerdiń keri áreketinen saqtaıdy. Nemis oqymystysy V.Gýmbold aıtqandaı, ulttyń joıylyp ketýden saqtap turatyn danyshpan rýhanı ustyny bolady. Sol ustyndy urpaqtan urpaqqa buzbaı jalǵastyra alǵan jurt qana búgingideı jahandaný dáýirinde basqa mádenıettiń jetegine jutylyp ketpeı, óz betimen ómir súre alady.
Mysaly, ejelgi qazaq qoǵamyn tutastandyryp, ustap turatyn ınstıtýzıasııalary (ustyndary) boldy. Akademık Ǵarıfolla Esimniń júıeleýi boıynsha bul ustyndar, ıaǵnı qazaq qoǵamynyń ınstıtýzıasııasy: tóre nemese handar; bı hám aqsaqaldar; báıbisheler; batyrlar; molda qoja-moldalar; aqyn-jyraýlar; elshiler; qolónershi-sheberler t.b.
Bul ustyndar urpaqtan urpaqqa qatań tárbıe, aınymas zań-joralǵy, buljymas salt-dástúr arqyly jalǵasyp otyrǵan. Ustyn tártibin buzǵandar qatań jazalanatyn bolǵan.
Halqymyzdyń joǵarydaǵy asyl qasıetteri jaıly HVIII-XIX ǵasyrlarda jattyń ózi tamsana jazypty. Mysaly, «Rossııa» atty kóptomdyqtyń 18-tomyndaǵy «Qyrǵyzdar» atty jazbada: «Qazaqtardyń mádenıettiligin basqalarmen salystyra qaraǵanda, óz oıyn jetkize bilýdegi múmkindigi men til sheberligi, halyq ádebıetiniń baılyǵy sııaqty asyl qasıetterimen baılanystyrǵan jón dese, 1902 jyly jaryq kórgen «Úlken ensıklopedııada»: «Qazaqtar rýhanı óte daryndy halyq. Ádebıeti baı. Turaqty tirkesten turatyn tolyp jatqan ımprovızasııalary bar. Maqal-mátelderi qysqa ári naqty. Sózderi oıly, mánerli, obrazdy. О́nbeıtin isti qýmaıdy. Qoǵamdy birliktendiretin ádebi (ustyny) berik. Úlkenderin syılaıdy. Dástúrge baǵynady...» degen eken («Bolshaıa ensıklopedııa», 1902. Tom-10. S-744).
Al búgingi tańda:
«Dalanyń shydam-tózimin,
Darytqan boıǵa alyppyz,
Asylyn átteń óziniń,
Áli uqpaı júrgen halyqpyz» dep aqyn Qadyr Myrza Áli aıtqandaı, saf altyndaı asyl rýhanı ustyndarymyzdy baǵalaı almaı kelemiz. Basqasyn bylaı qoıǵanda atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan áýlet ustyny – otbasylyq tárbıeniń tetigi buzylý ústinde.
Otbasylyq tárbıe haqynda sóz bolǵan tusta, uly Abaı týǵan Qunanbaı qajy áýletiniń ónegesi týraly aıtar bolsaq, Qunekeńniń shóberesi, Shákárim Qudaıberdiulynyń úlken balasy Ahat qarııa 1967 jyly bastap jazyp, 1982 jyly aıaqtaǵan áýlet tárbıesi men ónegesi jaıly esteligi bar. Bul jazba 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-shi sanyna «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» degen atpen jarııalandy.
Osy estelikte Ahat aqsaqal ákesinen estip jazyp alǵan atasy Qunanbaıdyń: «Abyroı, ataq alý úshin – eń aldymen adaldyq kerek, eshkimdi ala kórmeı, adalyna bolysý, kemtarǵa járdemdesý kerek degendi erteden oıyma bekittim... О́zime eldi qaratyp, el basshysy bolǵannan keıin, qate ketpese, bile tura qııanat jasap, aramdy qoldaǵan, momyn, jetim-jesirdi jylatqan jerim bolǵan joq. Men adaldyqqa, kópke súıendim. Olar meni qıynnan qutqardy. Meni el – adal, ádil degen ataqqa bóledi. Meniń kórgenimdeı jaǵdaıǵa ushyrasań, aqty jaqta, jetim-jesirge, jylaǵanǵa bolys, járdem et!» degen ósıetin keltiredi. Naqtyraq aıtqanda bul ósıetti Qunekeń nemeresi Shákárimge aıtqan.
Sol sııaqty, joǵarydaǵy estelikte Shákárimniń Abaı aǵasynan úırengen ónegesi jaıynda da aıtylypty. Onda: «Abaı ózin qalaı tárbıelese, bizdi de solaı tárbıeledi. Sonyń negizgileri: adam elge, ne bireýge paıdasyn tıgizýi kerek. Paıdasyn tıgize almasa, zalaly tımesin. Onan soń, qatty tapsyratyn nársesi – adaldyq! Adal bolyńdar, adaldyń arqany uzyn. Bireýdi ótkelge salyp ótýden saq bolyńdar. Adam balasyn ultqa, rýǵa bólýden saqtanyńdar, ala kórmeńder...» degeni jaıly aıtylypty.
Demek, joǵaryda atap ótkendeı qazaq qoǵamy ınstıtýzıasııasynyń dánekeri – adaldyq eken. Nemis oıshyly Frıdrıh Shıller aıtqandaı: «Adaldyq – ómirden de qymbat» nemese Abaı atamyzdyń, «aldaý qospaı, adal eńbegin satyp, kún kórgen adam – qazaqtyń áýlıesi bolmaq» degen paıymy qandaı keremet edi.