Qosh bol, sovet adamy

Sapyrylysqan san alýan adam. Nemeresin jetektegen qarııa, jumysqa asyǵyp bara jatqan azamat, júreginde mahabbattyń aıaýly gúli búr jarǵan jastar. Armanshyl júrekter. О́z­gergen álemmen, jańarǵan qoǵammen birge ózgergen, ózgermegen nemese ózgerýge tal­pyn­ǵan jáne ózgerýge umtylmaıtyn adamdar. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óz Jol­daýynda «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý. Sondaı-aq ult sapasyn arttyrýǵa atsalysý. Jańǵyrǵan qoǵam jat ádetterden birtindep arylýy kerek» dedi. Qoǵamdyq sanany ózgertýdiń alǵysharty ult bolmysyn jańartý jáne jańǵyrtýda ekeni aıtylyp otyr.

Qoǵamdyq sana, degenimizdi qoǵamdyq bolmystyń (bytıe) kórinisi dep júrmiz ǵoı. Qoǵamdyq sananyń alty formasy nemese tiregi dep óner (kórkemdik sana), ǵylym, moral, quqyqtyq sana, din, ıdeologııany (saıası sana) sanaımyz.

Kórkemdik sana ıaǵnı ádebıet, mýzyka, jıvopıs t.b. jylymyq jáne táýelsizdik jyldary birneshe kúrdeli ózgerý kezeńderin basynan ótkerdi. Saıası senzýra jáne sosıalıstik realızm ádisiniń qursaýynan shyqqan ónerdiń sheksiz erkindikke umsynýy, elikteý-solyqtaýǵa urynýy da, san alýan eksperımentterge barýy da ónerdiń óziniń ishki zańdylyqtarynan týǵan jaǵdaıat edi. Kórkemdik sana óziniń jańa kókjıekterine umtyldy. Ǵylym da jańa tehnologııalar­ǵa, jańa zaman suranystaryna qaraı beıim­delý ústinde. Ekinshi Dúnıejúzilik soǵystan keıin taza qyrǵı-qabaq soǵystyń sardaryna aınalǵan sovettik ǵylymnan óz enshisin alǵan qazaq ǵylymy kúlden qaıta jaralǵandaı kúı keshkenin kóremiz. Jalpy, ǵylym soǵysqa jumys istemeýi kerek. Jańa zamandaǵy qazaq ǵy­lymynan bizdiń kúterimiz bek kóp. Qoǵamdyq sa­na­nyń alty formasynyń ózgerýi, qubylýy, jańa zamanǵa beıimdelýi arqyly ǵana ult bol­my­sy­nyń jańa qaǵıdattaryn qalyptastyra alamyz ǵoı. Osynyń biri kemshin bolsa, bári kemshin.

О́tken ǵasyrda Sovet odaǵy keńistiginde jáne batys áleminde «homo sovetıkýs» degen uǵym paıda bolyp, qalyptasty. Iаǵnı «sovet adamy». Bul – áleýmettik tıp. Sanada berik ornyqqan sovettik ıdeologııa. Endi biz joǵaryda aıtqan adamdardyń nemese úsh býynnyń qaısysy «homo sovetıkýs»? Eshqaısysy jáne bári. «Homo sovetıkýs» jeke áleýmettik tıp retinde qazir ómir súrmeıdi, biraq onyń jaqsy jáne jaman daǵdylary men ádetteri, psıhologııasy men qundylyqtary bizdiń bárimizdiń bo­ıymyzda bar. Biz óz saıası-áleýmettik jáne fılosofııalyq, psı­hologııalyq evolıýsııamyzdy ótkerýdemiz. Kónergen dástúrler, eskirgen daǵdylar, jańa zamanǵa beıimdelýi qıyn minez-qulyq birinen birine berilip, birinen qaıta búr jaryp, biriniń boıynan múlde joıylyp jatqandaı. Jartylaı otyryqshy jartylaı kóshpeli bolǵan babalarymyz sekildi biz de qazir jartylaı sovet adamy-jartylaı táýelsizdik zaman adamy bolyp otyrmyz.  Internasıonalızmnen kosmopolıtızmge ótip, odan ózimizdiń altyn bastaýymyz – Abaıdyń «adamzattyń bárin súı» deıtin uly gýmanıstik ıdeıasyna bas uryp, jalpyadamzattyq altrýızm­ge bet alyp baramyz.

Prezıdent Joldaýyndaǵy «jas býyndy erinbeı eńbek etýge beıimdeý qajet» degen sóz­den adamdardyń keıingi otyz jylda eńbekti eń basty qundylyq retinde tanýdan adasyp qalǵanymyzdy ańǵaramyz.

Eńbekti jáne eńbek adamyn qurmetteý – eńbek qoǵamynyń máni. Búgingi eńbek adamy ol keshegi sovettik sharýa emes. Onyń da jańa fılosofııasyn qalyptastyrý kerek sekildi. Jańa obrazy jasalýy kerek. Al Joldaýdaǵy «ysyrapshyldyq pen dańǵazalyq qoǵamnyń da, adamnyń da abyroıyn tógedi. Jaýapsyzdyq, nemquraıdylyq búkil eldi qasiretke ushyratady. Al bos sózdilik pen bóspelik, maqtanshaqtyq qoǵamnyń damýyn tejeıdi» degen oı shyn máninde oılandyrady. Biz osy kertarpa qasıetterdi tek qana sovet zamanynyń qaldyrǵan murasy deı alamyz ba? Meniń paıymdaýymsha, bulardyń bir parasy toqsanynshy jyldardan bas­tap bizge jabysqan dertter. Bul – munaı dáýiri­niń, keshegi jekeshelendirý men sheksiz ten­derlerdiń keri áserleri. Biz munyń zardabyn áli uzaq tartamyz. Abaı jáýánmárti men munaı «jýanmártteriniń» arasy alpys aıshylyq jol. Osy aradan biz ózimizdi taýyp, jańaryp jáne jańǵyrýymyz kerek.