Jerge qaratqan komandalar jankúıerlerden keshirim suraı ma?

Úırenshikti paradoks!

Elimiz úshin taǵy bir tegin «jarnama» ókinishke qaraı, bul joly erte aıaqtaldy. О́tken aptanyń beısenbi kúninde Qazaqstannyń úsh birdeı komandasy Eýropa lıgasynyń ekinshi irik­teý synynda súrindi. «Qaısar» Kıpr­diń APOEL komandasynan 1:4 ese­bimen oısyraı jeńilse, «Astana» aty bizge beı­málim Chernogorııanyń «Bý­dý­ch­nosine» ese jiberdi. Esep – 0:1. «Qaırat» túzde «Makkabı» Haı­fa­­dan basym túse almady – 1:2. Al «Or­­da­basy» bolsa 28 tamyzda Rýmy­nııa­nyń «Botoshanı» fýtbolshylarynan 1:2 esebimen jeńilgen-di.

Shymkentte Qyzylordanyń «Qaı­sar» komandasy Kıprdiń APOEL klýbyn qabyldady. Eýromaýsym basynda komandanyń bas jattyqtyrýshysy Stoıcho Mladenov bıyl komandany kúsheıtemiz dep birneshe oıynshyny alǵanymen, barlyǵy beker bolǵan sııaqty. О́tken maýsymda «Qaısar» bıýdjeti 4 mıllıard teńge shamasynda bolǵan. Osynsha qarajat bólingen komanda el kýbogyn ǵana jeńip aldy. Sta­d­ıondy jóndeýge, alańdy aýystyrýǵa mıllıardtan astam qarajat jumsaldy. Biraq nátıje qandaı? «Kók bóriler» APOEL-ge qarsy oıyndy úıde emes, Shymkentte ótkizdi. Paradoks! Sebebi jóndeýden ótken stadıon Eýropanyń standartyna saı kelmeıdi. Byltyr ǵana kúrdeli jóndeýden ótken stadıonǵa ÝEFA nelikten sertıfıkat bermedi? Su­raq kóp, jaýap joq.

Siz kimsiz, Pol myrza?

2017 jyly «Astanamen» birge Iz­raılge barǵanbyz. Eýropa lıgasy­nyń toptyq kezeńinde jergilikti «Mak­ka­bıden» 1:0 esebimen basym tústi. Tórt kún boıy komandamen birge júrgendikten, Stanımır Stoılovtyń bas bapker kezinde biliktiligine, Saıan Hamıtjanovtyń myqty menedjer ekenine kózimiz jetti. Komandada tártip myqty. Árkim óz jumysyn biledi. Al qazirgi jaǵdaı bizge beımálim. Biletinimiz, karantın kezinde kóp oıyn ótkize almaǵan «Astana» uzaq ýaqyt bapkersiz jumys istedi. Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyn bile tura komandaǵa bapker tańdaýda sonsha kidirgeni ártúrli oıǵa jeteleıdi. Múmkin bul – jáı ǵana jaýapkershiliktiń tym tómendigi me? Nege kidirgeni áli kúnge deıin belgisiz.

Tamyz aıynda astanalyq komanda bas bapker Mıhal Bılekpen kelisimshartty buzǵannan keıin klýb basshylyǵy 53 jastaǵy bolgar mamany Stanımır Stoılovqa usynys jasaǵan. Alaıda Stoılov klýbtyń qazirgi basshylyǵyna kóńili tolmaıtynyn, sondyqtan komandany jattyqtyrmaıtynyn  aıtyp, usynystan bas tartty. Stoılovtyń sheshiminde bir syr bardaı ma, qalaı? Áıtpese, Stoılov bas bapker retinde «Astanamen» birge tórt dúrkin Qa­zaqstan birinshiliginiń jeńimpazy atandy. Qazaqstan fýtbol tarıhynda tuńǵysh ret Chempıondar lıgasynyń toptyq kezeńinde óner kórsetti. Eki ret Eýropa lıgasynyń toptyq kezeńinde, sondaı-aq týrnırdiń 1/16 fınalyna deıin jetti. Mundaı jetistik tek «Asta­na­nyń» emes, Qazaqstanda jumys iste­gen búkil bapkerdiń qolynan kelmedi.

Osyndaı bapkerdi ýysynan shyǵaryp alǵan ujymnyń jattyq­tyrýshysy bolyp komandanyń atqa­rýshy dırektory qyzmetin atqarǵan Pol Eshvort taǵaıyndaldy.

Sonymen, siz kimsiz, Pol myrza? Buǵan deıin ne istedi? Bar biletinimiz, Latvııanyń «Ventspıls» komandasyn jattyqtyrǵan. Keıin jumysy qanaǵattandyrylmaı komandadan qýylǵan. Osyndaı bapker kele sala mańyzdy matchta komandanyń úzdik kóshbasshysy Marın Tomasovty qosalqy quramda qaldyrdy.

Qarsylastyń kútkeni de osy edi. Bul jaıynda «Býdýchnost» ko­man­dasynyń bas jattyqtyrýshysy Mladen Mılenkovıch bylaı dedi: «Astana» – óte myqty komanda. Biz­diń bıýdjetimiz bar bolǵany 1,2 mln eýro. Komandamyzda óz karerasynda ekinshi oıynyn ótkizip jatqan jas fýtbolshylar da bar. Soǵan qaramastan, biz «Astanany» jaqsy zerttep, jeńiske jettik. Negizgi qu­ramǵa Marın Tomasov shyǵady dep qa­ýiptenip edik, abyroı bolǵanda olaı bolmaı shyqty».

Al negizgi quramǵa birde-bir qa­zaqty shyǵarmaǵan «Astananyń» bas bapkeri mindetin atqarýshy Pol Eshýort: «Men bapker retinde bar kináni óz moınymmen kóteremin», deıdi. Poldyń qýlyǵy osy jerden bilinedi. Sebebi endi ǵana taǵaıyn­dalǵan ony komanda basshylary ornynan alyp tastamaıtynyn bilip aıtyp otyr. Sonymen qatar ol komandada atqarýshy dırektor qyzmetin atqarǵanyn taǵy bir aıta keteıik.

Klýb saıtyna silteme jasaǵan vesti.kz-tiń aqparatyna kóz júgirtsek, aǵylshyn mamany jattyqtyrǵan burynǵy komandasy Latvııanyń «Vent­spıls» prezıdenti Adlan Shısh­hanov «Astananyń» jeńilisinen keıin Pol Eshýortqa qarata búı degen. «Biz azýly «Rýsenbýrg» koman­dasynan jeńilip otyrmyz. Al «As­tana» deńgeıi tómen «Býdýchnost» ujymynan basym túse almady. Osy jeńilisinen keıin «Astana» basshylary bul bapkerge tańdaý jasaǵanda qatty qateleskenderin bilgen bolar».

Al Qazaqstan ulttyq qurama­synyń burynǵy qorǵaýshysy Mak­sım Jalmaǵambetov bul jerde klýb mened­jerleriniń osaldyq tanyt­qanyn, olardan bólek osy jeńiliske klýb basshylary da kináli ekenin aıtty.

«Eger «Astana» Eýrododanyń top­tyq kezeńine ótpese, onda komanda­nyń qajeti qansha?! Bıýdjeti qomaqty bola tura osyǵan deıin komandanyń akademııasy, bazasy, stadıony joq. Bul meni tańǵaldyrady. Ujymǵa jumysty júrgizetin myqty mened­jer kerek. Sodan keıin ǵana jańa bapker, jańa fýtbolshylardy tań­daýǵa bolady. Komanda aldymen óz oıynshylaryna, ósip kele jatqan jas­taryna jaǵdaı jasaý kerek. Mun­daı problema tek «Astanada» ǵana emes, ózge klýbtarda da bar» deıdi M.Jal­maǵambetov.

Kináni ózgeden izdeıtin bapker

«Astananyń» bas bapkeri jan­kúıerlerden keshirim surasa, «Qaı­rattyń» bas jattyqtyrýshysy Alek­seı Shpılevkıı kinániń bárin óz­gege artyp, durys baǵytta ekenin aı­typ aqtalýda. «Jasyl alańda myqty bolmaǵan komanda jeńiske jetkenine kóńilim tolmaı otyr. Biz oıyn aldynda qurǵan taktıkamyzdy júzege asyra aldyq. Áıtkenmen, bir goldan artyq soǵý bizge buıyrmaǵan eken. Endi bar kúsh-jigerimizdi ishki chem­pıonatqa salýymyz kerek. Biz durys baǵytta kele jatyrmyz», deı­di Belarýs mamany.

Eýropalyq arenadan sońǵy bolyp «Qaırat» ketti. Ras, «Qaırat» syrt alań­da dop tepkenine qaramastan, táp-táýir oınady. Alaıda byltyr da tap osyndaı ssenarıı qaıtalanyp, al­matylyqtar Izraıl komandasynan jeńilip qalyp edi. Bas bapkerdiń osy jaıtty nege eskermegeni bizdi qynjyltady.

Bul jaıynda «Qyzyljar» ko­man­­dasynyń burynǵy bas bapkeri Álı Álıev bylaı deıdi: «Eger «Qaı­rat» APOEL-men kezdesse, olar da «Qaı­sar» sııaqty problemaǵa tap bolar edi. Al almatylyqtar ózde­rinen deńgeıi tómen «Makkabı» komandasyn durys baǵalaı almady. Iz­raıldikter standartty aıyp dobyna qatty mán beredi eken. Birinshi goldy naq sol aıyp dobyn oryndaýda soqty. «Qaırattyń» qorǵaýshylary – Nuráli Álip pen Rade Dýgalıchtiń ne istep turǵanyn túsinbedim. Jaraıdy, Nuráli áli jas. Biraq tájirıbeli Dý­galıch barlyǵyn óz baqylaýynda us­taýy kerek edi. Jalpy, bas bapker Alekseı Shpılevkıı qorǵaýshylarda problema baryn ishki birinshilik oıyn­darynda bile tura, aldyn ala áreket jasamady. Nátıjesinde «Qaı­rat» Eýropa lıgasymen erte qoshtasty.

«Kelimsekterge» ustata salǵan qujatymyzda ne qun qaldy?

Búginde Qazaqstan fýtbolynyń 11 komandasynda 104 sheteldik fýtbolshy júr. Bul jaǵynan biz fýtboly erekshe órken jaıǵan, ózderi baı el – Anglııa, Ispanııa, Italııadan keıingi orynda turǵan sııaqtymyz... 11 komandada – 104 legıoner! Bar­lyǵyn qosqanda bir sátte alańǵa 121 oıynshy shyǵatynyn eskersek, joǵaryda aıtqan legıonerler tym kóp. Olardyń qataryna birer maýsym komandaǵa enip, sol klýbtyń namysyn ǵana qorǵap, azamattyq alǵan – Erıch, Postnıkov, Malyı sııaqty «otandastarymyzdy» qosyńyz. Sol oıynshylardyń bas bapkermen ne klýb prezıdentimen kelispeı qalǵan kúni-aq kelgen jaǵyna tartyp ketetinine kámil senimdimiz. Ondaı mysaldar óte kóp. Máselen, Qazaqstan ulttyq qurama sapynda óner kórsetken Mıhaıl Rojkov, Dmıtrıı Lıapkın sekildi fýtbolshylar qazir Reseı asyp ketken. Bir kúndik abyroıdy oılap, sheteldikterge memleketimizdiń eń qasıetti qujatyn, ózge jurt jyldap kútetin azamattyqty op-ońaı alyp bergen fýtbol fýnksıonerleriniń áreketin nege teńeımiz?! Atajurtyn ańsap kelgen qandastarymyzdyń ózi týǵan topyraǵyna tabany tıgen soń da azamattyqty bes jyl kútip áreń alǵanda, álgideı «kelimsekterge» ustata sal­ǵan qujatymyzda ne qun qaldy?

Bir ǵana mysal, chempıon bolǵan «Astananyń» bıylǵy quramynda eki-aq qazaq oıynshysy bar. Al osydan uıalǵan «Astana» bolsa, kórgen kózimiz shyqsyn! ...Sol «Astana» beısenbi kúni Eýropa lıgasynda mańdaıymen jer súzip qaıtty.

Endi qaıtpek kerek? Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Osy saýaldyń jaýabyn Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nesip Júnisbaev sonaý 90-jyldary tapqan kórinedi. «Respýblıkamyzda fýtbolshy jas­tar tárbıeleý isi aqsap tur. Meniń oıym­sha, basty kemshilik – talanttardy taýyp, tárbıeleýge ketetin uzaq jylǵa shydamaı, tez nátıjege jetip alýǵa talpynýshylyq, – deıdi Nesip Júnisbaıuly. – Jer, el bola­shaǵyn oılaýdan góri óz búginin qamtamasyz etýge degen ashqaraq psı­hologııa jeńip tur. Bolmasa, qaı saladan da talant taýyp tárbıeleýge bolady ǵoı. Sonaý 1991 jyly qu­rylǵan «Namys» ulttyq fýtbol klý­bynyń jankeshti jumysynyń nátıjesinde qazaq fýtbolynyń jar­qyn juldyzy Aıdar Kúmisbekov, Nur­bol Jumasqalıev, Álibek Bóle­shov, Dıas Kemelov syndy ulttyq qurama sapynda ter tókkender túlep ushty. Munan soń nıet qoıyp izdep, qosymsha ter tógip, oǵan júrek nárin qosa berip tárbıeleseń talant­ty jastar bar ekenine dáleldiń ne keregi bar?! Qazaq fýtbolyn shetel­dikter qorǵaýǵa tıis emes! О́zin ózi syılaıtyn el, halyq, memleket óz jerindegi birde bir ult, ulys ókil­derin qorlaýǵa bermeı turyp-aq, óz ul-qyzdarynyń ósip-jetilýine, Eý­ropa týrnırlerinde jarqyrap shy­­ǵýyna múmkindik týǵyza alady. So­laı isteýge mindetti de! Biz de solar­dyń qatarynda bolýymyz kerek».

Jyl saıyn – 56 mlrd teńge

Jasyratyny joq, elimizdegi kez kelgen klýbty alyp qarasańyz, olardyń taǵdyry jergilikti ákim­derdiń qolynda. Premer-lıgadaǵy komandalardyń aıaq alysyna qarap otyryp-aq sol óńirdegi ákimniń fýtbolǵa degen kózqarasynyń qaı deńgeıde ekenin ańǵarý qıyn emes. Alaıda jaqynda ǵana Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óz joldaýynda pan­demııa kezinde kásibı sporttyq klýbtardy bıýdjet esebinen qar­jylandyrýdy toqtatý týraly tapsyrma berdi. Al bul, memleket bıýdjetinen qarjylandyrylyp otyr­ǵan fýtbol salasyna úlken soq­qy bolmaq. О́ıtkeni premer-lıgadaǵy komandalardyń tek bıyl­dyń ózinde bıýdjetten ondaǵan mlrd teńge qarajat alyp otyr. Kursiv.kz saıtynyń málimetinshe, komandalardyń 2020 jylǵa josparlanǵan bıýdjeti mynadaı: «A­stana» 15 mlrd, «Qaırat» – 8 mlrd, «Ordabasy» – 7 mlrd, «Tobyl» – 4,5 mlrd, «Qaısar» – 4 mlrd, «Shahter» – 4 mlrd,  «Ertis» – 3,8 mlrd (bankrot dep tanyldy), «Jetisý» – 3,3 mlrd, «Kaspıı» – 2 mlrd, «Oqjetpes» – 1,9 mlrd, «Taraz» 1,9 mlrd, «Qyzyl-Jar SK» – 920 mıllıon teńge.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, bıýdjet esebinen qar­jylandyrý toqtatylsa, komandalardy saqtap qalý úshin shuǵyl túrde áreket etip, demeýshiler tabý kerek. Áıt­pese, birshama fýtbol klýby «Er­tistiń» kúıin keshetini haq. Sebebi elimizdegi kez kelgen komanda ózin ózi asyraı almaıdy. Mysaly, fýtboly qaryshtap damyǵan Ispanııa, Anglııa, Italııa klýbtaryna mesenattar demeýshilik jasaý úshin kezekke turady. Ondaı suranysqa ıe komandalardyń kirisi de anaǵurlym jaqsy bolatyny sózsiz.

Al bizde she? Eýropada ájeptáýir dop tepken «Astananyń» tabysyn eseptep kóreıik. Internet jeli­sindegi málimetterge súıensek, byltyr komanda bılet satýdan barlyǵy – 355 mıllıon teńge, transferden 245 mln teńge paıda taýypty. ÝEFA-dan túsken qarjy – 2 mlrd 345 mln teńge.

Joǵaryda kórsetilgen tabys­tar jalpy kiristiń 30 paıyzyna da jetpeıtindikten, aldaǵy ýaqy­tta «Samuryq-Qazyna» UÁQ berip otyrǵan qarajat toqtasa, «Astana­nyń» jaǵdaıy ne bolatynyn sport sa­ra­pshysy Ardaq Toǵymov aıtyp berdi.

– Búginde komandalardyń taǵ­dyry oblys ákimdigine baılanys­ty. «Qaırattyń» ózin memleket qar­jylandyrady. Bir jaǵynan jaqsy, qarapaıym azamattardyń sportqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Tanymal fýtbolshylar keldi. Bizge «Atletıko», «Sportıng», «Ga­la­tasaraı» sııaqty myqty komandalar qarsylas boldy. Ekinshi jaǵynan alsaq, elge esh paıdasy joq, tek kelip ketetin oıynshylardy asyrap otyrmyz. Balalar, jasóspirimder sport mektepteri, basqa sport túrleri zar­dap shegýde. Qaıbir jyldary «Aqtóbe» komandasyn ustaýǵa búkil oblystyń sportqa bólgen qar­jysynyń 70-80 paıyzy ketken. Sonshama qarjy qaıda jumsaldy? Legıonerlerdi asyraýǵa ketti. Ne salynǵan sporttyq baza joq, ne óz stadıony joq. Aqyr sońynda komanda birinshi lıgaǵa ketip tyndy. Endi Prezıdenttiń tapsyrmasy qolǵa alynsa, báriniń sharýasy qıyndaıdy. О́z oıyn­shylarymyz ǵana qalady. Sondyqtan bul sheshimdi qoldaımyn. Demeýshiler tartý kerek, basqa da tabys kózderin tabý qajet, qysqasy komandalar óz-ózderin asyraı alýy tıis, – deıdi sport sarapshysy.

Kez kelgen bastamanyń negizgi jospary, maqsaty bolady. Sol jos­par men maqsat arqyly nátıjege qol jetkize alamyz. Mine, búgin biz qazaq fýtbolynyń biraz kem-ketigin fýtbol tóńireginde júrgen azamattarmen talqyǵa salýǵa tyrystyq. Keıbir máseleniń jaýabyn da berdik.

Qazaq fýtboly memlekettiń moı­nynda az otyrǵan joq. Jergilikti bıýdjetti búıirinen soryp otyrǵanda da eldiń atyn shyǵaratyn komanda jarq etkeni shamaly. Munyń sebebi «ózińnen týmaı ul bolmastyń» keri sııaqty. Sondyqtan da qazaq fýtbolynyń namysyn óz ulandarymyz qorǵaý úshin, qazaq balasy dop tebýine múmkindik jasaý kerek.