Jol apaty nege kóp?

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyr osy máselege erekshe nazar aýdarǵany esimizde. Memleket basshysy Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda ««Qazaqstanda jol-kólik apatynan qaıtys bolý múmkindigi Eýropa elderine qaraǵanda 11 esege kóp. Biz bul problemany kóptiń aldynda Parlamentte de, Úkimette de talqyladyq. Alaıda másele sheshilmegen kúıinde qalyp otyr», degen edi.

Bul másele áli kúnge ózektiligin joǵaltqan joq. Jol apaty da, sonyń saldarynan qaza tapqandar sany da Eýropa elderimen salystyrǵanda áli kúnge deıin kóp. Sózimiz dáıekti bolý úshin sandardy sóıleteıik.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń derekterine súıensek, jyl sa­ıyn jol-kólik apatynan shamamen eki myńnan astam adam qaza tabady. Máselen, 2017 jyly 17019 jol-kólik apaty tirkelip, 22 256 adam jara­qat alyp, 2086 adam qaıtys bolǵan. Al Bas prokýratýra Quqyqtyq statıstıka já­ne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń de­rek­terine saı, 2018 jyly Qazaqstanda 15 821 jol-kólik apaty tirkelgen. 20 445 adam ja­ra­qat alsa, 2096 adam qaza tapqan.

Jol apatynyń basym bóligi jaıaý júrgin­shini qaǵyp ketý men kólikterdiń soqty­ǵysýyna tikeleı baılanysty. Máselen, 2018 jylǵy 12 myń oqıǵa osy eki sebepke tıesili. Sondaı-aq jyldamdyqty arttyrý da jol apatynyń basty sebebine aınalyp otyr. Statıstıkalyq málimetke saı keı «shýmaherdiń» jyldamdyqty shekten tys asyryp jiberetinin ańǵarý ońaı.

Bir qyzyǵy, elimizdegi kólik apattarynyń kóp bóligi kúndiz (9613 oqıǵa) bolady eken. Ásirese, ashyq, jaýyn-shashynsyz, qarsyz, tumansyz kúnderi kólikter jıi apatqa ushy­raıdy. Statıstıkalyq derekterge qara­sańyz, adam shoshıdy.

Álem elderimen salystyrǵanda da biz­degi jaǵdaı máz emes. The World Bank-tyń derekterine súıensek, Qazaqstanda 100 000 adamǵa shaqqanda jol-kólik apatynan qaza tabatyndar sany 23,8 quraıdy. Eýropa elderinde bul kórsetkish tómen. Máselen, Álemdik bank keltirgen málimetke saı Ulybrıtanııada 100 000 adamǵa shaqqanda jol-kólik apatynan qaza tabatyndar sany 2,9 adam. Bul kórsetkish Germanııada – 4,2, Fransııada – 5,1 Nıderlandta – 3,1, Shvesııada  2,9-dy quraıdy.

Al Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń 2018 jylǵy «Jol qaýip­sizdigi» jınaǵynda uıymǵa múshe mem­leketterdiń 100 000 adamǵa shaqqanda jol-apatynan qaza tapqandar tizimi berilgen. Keltirilgen málimetterge sáıkes Norvegııada ár 100 000 adamnyń 2-eýi jol-kólik apatynan qaza tabady. Bul kórsetkish Shvesııada – 2,5, Shveısarııada – 2,7 adamǵa jetken.

О́zderińiz kórip otyrǵandaı, jol kólik apatynyń munshalyqty kóp bolýyna negizgi birneshe faktor bar. Onyń birinshisi – jol sapasynyń nasharlyǵy. Táýelsizdik alǵaly 30 jylǵa jetse de, áli kúnge deıin aýdan ortalyqtaryna baratyn kúre joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Shalǵaıdaǵy eldi mekender týraly eshteńe aıtpaı-aq qoıalyq. Áıtpese, zamanaýı tas joly bar aýyldar neken-saıaq.

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń derekterine saı, Qazaqstan jol sapasy jóninen álemde 108-orynda tur. Árıne, jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy satyǵa jaıǵasqan Uly dalanyń túkpir-túkpirine zamanaýı talaptarǵa saı jol salý qıyn ekeni túsinikti. Degenmen kúre joldardy kúrdeli jóndeý damyǵan 30 eldiń qataryna kirý úshin qashanda kerek.

Ras, keıingi kezde respýblıkalyq mańyzy bar joldar jaqsaryp keledi. Máselen, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» baǵyty aıasynda jóndelgen joldyń ıgiligin halyq kórip otyr. Osy oraıda, mundaı sapaly joldardyń sanyn arttyrý qajet ekenin aıta ketken jón.

Ekinshiden, avtokólik júrgizýge ruqsat beretin qujattyń satylýy da jol apatynyń kóbeıýiniń taǵy bir sebebine aınalyp otyr. Ishki ister mınıstrligi de, qujatty berý­ge jaýapty mekeme de muny joqqa shyǵa­raty­ny aıtpasa da túsinikti. Qoryta aıt­qan­da, aıdyń-kúnniń amanynda jol apaty­nan qaza tapqandardyń kóptigi eshkimdi beıjaı qal­dyr­maýy tıis. Qysqasy, jol ere­jesin saqta­maı, joǵary jyldamdyqpen  júıt­kigen­der azaımaıynsha, jol boıyndaǵy apat­tyń azaıýy qıyn.