Sibirdiń Kóshim hany

Desek te orys derekkóz­de­ri Kóshimdi qazaq dalasynan kel­di dep bir aýyzdan moıyn­daı­­dy. Oǵan dálel, ataqty tarıhshy N.Karamzınniń «Reseı memleketiniń tarıhy» atty eńbe­gi­niń 9-tomynda Kóshimdi qazaq­tyń (qaısaqtyń) hany Mur­ta­zanyń balasy dep jazǵanyn aıta alamyz.

Sondaı-aq Sibirdiń Esıpov jazbalarynda (Esıpovskaıa letopıs) «Kóshim qazaq ortasynan keldi» dep anyq kórsetilgen. Áıgili Sibir tarıhynyń bilgiri G.Mıller de «Kóshim qazaq ortasynan kelip, Sibir handyǵyn qurdy» dep jazady («Sibir tarıhy» 1-tom, 196 bet»).

Joǵarydaǵy tarıhı derek­ter­diń syrtynda, zertteýshi P.Nabelsın Kóshim qol bastap Esil boıynan kelip, Sibirdi baǵyn­dyrdy deıdi. Bul az deseńiz, Sh.Ýálıhanov Qazan ýnıver­sıtetiniń professory I.Berezınge jazǵan hatynda «Kóshim qazaqtyń sultany bolǵan edi» deıdi.

Budan shyǵatyn qorytyndy, Kóshim han – Qaraótkel, Esil boıy­nyń ulany. Qol bastap baryp Sibirdi baǵyndyryp, óz bı­li­gin júrgizgen. Ol Sibir han­dy­ǵyn quryp qana qoıǵan joq, patshalyq Reseı ımperııasynyń shyǵys-ońtús­tikti otarlaý saıasatyna úl­ken tosqaýyl jasady.

Kóshim handyǵy jaıly Protaýz Efron qurastyrǵan En­sık­­lopedııalyq sózdikte: «Kóshim Sibirde 1563 jyly han­dyq qurdy. Ol Ertis, Tobyl­dyń búkil aýmaǵyn bıledi» delinse, orys tarıhshysy A. Oksenov: «Isker qalasynyń bas meshitinde Kóshimdi aq kıizge kóterip han saılady. Handyǵynyń belgisi retinde altyn, kúmis monetalar quıdy. Ol Túmen men Sibir hany bolyp jarııalandy», deıdi (A.Oksenov «Ermakqa deıingi Sibir patshalǵy» 26-bet).

Al Orys geografııa qoǵa­my­nyń negizin qalaǵan belgili ǵalym A.Levshın 1832 jyly jaryq kórgen eńbeginde Sibir han­dy­ǵy­nyń negizin qalaǵan Kó­shim­niń áskeri Orta júz qypshaq-arǵyn rýlarynan quralǵanyn jazady. Bul derek kózi sol tusta qazaq rýlary qonystanǵan geografııalyq kórsetkish boıynsha Esildiń biz sóz etip otyrǵan aýmaǵyn meń­zep turǵanyn ańǵarýǵa bolatyn sııaqty.

Sonymen, patshalyq Reseı ımperııasy úshin dál irgesinde paıda bolǵan Kóshim handyǵy alyp derjavanyń tynyshtyǵyn buzdy. Jaǵdaıdyń shıelenisýine basty sebep, reseılik otarlaý saıa­satyna Kóshimniń keltirgen zalaly bolsa kerek. Aqyry Er­mak­tyń joryǵy bastaldy.

Bul týraly «Úlken Sovet ensıklopedııasynyń» alǵashqy basylymynda «1581-1584 jyldary Ermak otrıady júrgen jerin qanǵa boıap, Sibirge jol tartty. Kóshim handy qulatty» dep, Er­mak­ty Sibirdi baǵyndyrýshy re­tinde maqtap, erligin atap ótipti.

Osylaı jeńilgen Kóshim han ózi týǵan Esilge shegingeni týraly Granttyń «Ensıklopedııalyq sóz­diginde» aıtylady. Iаǵnı jo­ǵarydaǵy derekte Kóshim han 1598 jyly Qorǵaljyn dala­syn­da qaıtys bolyp, aýdan orta­lyǵynan batysqa qaraı 3 sha­qyrym jerdegi Bytyǵaı kese­ne­si­ne jerlengeni jaıly aı­tyl­ǵan.

Taǵy bir naqty qujat N.Ka­ram­­zınniń «Reseı memlekettik ta­rı­hy» atty eńbeginiń 11-tomy 332-shi betinde Kóshim Qor­ǵal­jyn ózeniniń boıynda tal­qan­dalǵany, onyń úrim-butaǵy 1598 jyly 20 tamyzda patsha áskerleriniń tutqynyna túskeni kórsetilgen.