Tabıǵattty qorǵaý – tirshiliktiń kepili. Mańǵystaýda bul baǵytta tabıǵat janashyrlary tarapynan ıgi sharalar qolǵa alynǵanymen, qaraqshylyq, qatygezdik jáne tabıǵatty aıaýsyz búldirý máseleleri de oryn alýda. Munaıly óńirdegi arnaıy qamqorlyqty, qoldaýdy qajet etetin Qarakól kóli týraly aıtylar nárse az emes.
Qamqorlyq demekshi, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta Qarakól kólin «Eń aldymen sýda júzetin qustardyń tirshilik etý orny retinde halyqaralyq máni bar sýly-batpaqty alqaptar týraly» konvensııa (Ramsar konvensııasy) tizimine nomınasııalaý boıynsha daıyndyq jumystary júrgizilip, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine usynys berilgen bolatyn. Usynys ıeleri «endigi qadam ýákiletti organ tarapynan bolýy tıis» dep mınıstrlik jaqqa úmitpen qulaq túre júrip jyldy aıaqtaýǵa jaqyndady.
Al kóldegi tirshilik ıelerin, kól mańynyń tazalyǵyn saqtaý da úlken jumys pen kúshti talap etedi. Osy baǵytta Aqtaýda «Birgemiz: Taza Alem» jalpyulttyq jobasy aıasynda «Qarakól kóli» sýly-batpaqty alqabynyń saqshylary» eriktiler ekopatrýl jasaǵy jumys júrgizýdi bastady.
Qaraqııa-Qarakól memlekettik zoologııalyq qaýmalynyń bóligi Qarakól kóli máseleleri týraly Ortalyq Azııa Ramsar óńirlik bastamasy úılestirýshi komıtetiniń múshesi, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń ambassadory Ádilbek Qozybaqovtyń aıtýynsha, qyrkúıek aıynda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń qoldaýymen Aqtaý qalasynyń hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebi men «Bilim-Innovasııa» oblystyq lıseı-ınternatynyń oqýshylarymen, Mańǵystaý týrızm kolledji jáne Sh.Esenov ýnıversıtetiniń stýdentterimen, sonymen qatar Qazaqstan bıolaýantúrlilikti saqtaý assosıasııasynyń «Jasyl álem» Aqtaý klýbynyń múshelerimen onlaın kezdesýler ótkizildi.
Ekopatrýl jasaǵy Qarakólge Ústirt memlekettik tabıǵı qoryǵynyń ınspektorlarymen birge reıdterge shyǵyp, sanıtarlyq tazalyq pen halyq arasynda aǵartý jumystaryn júrgizdi. «MAEK-Qazatomónerkásip» JShS tarapynan tehnıkalyq qoldaý kórsetilip, eriktiler kúshimen jınalǵan 2,5 tekshe metr qoqys qalalyq turmystyq qatty qaldyqtar polıgonyna ornalastyryldy.
Bir qyzyǵy, aldyn ala tıisti hat joldanǵanyna qaramastan, úsh reıd kezinde de Ústirt qoryǵy ınspektorlarynan basqa tabıǵatty qorǵaý qurylymdarynan eshkim qatyspaǵan. О́kinishke qaraı, qoryq ınspektorlary qaýmal rejiminiń buzylǵany úshin buzýshylarǵa qatysty qaýly shyǵarýǵa quqyly emes, ıaǵnı olardyń róli «arnaıy kıingen baıqaýshylar» retinde ǵana eken. Degenmen, Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodeksindegi 378-baptyń 2-bóligi boıynsha qaýmal rejimin buzýshylardy ákimshilik jaýapkershilikke orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń laýazymdy tulǵalary tartýǵa quqyly.
Sońǵy kúnderi áleýmettik jeliler men keıbir saıttarda Qarakól kóline qonǵan qoqıqazdardy dronmen qýalap júrip túsirilgen beınerolıktar jarııalanyp júr. Iаǵnı erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa ýákiletti organnyń ruqsatynsyz baryp, «Qyzyl kitapqa» engen qustardyń mazasyn alý faktileri oryn alýda. Al Ústirt qoryǵy men aýmaqtyq ınspeksııa taraptarynan aıqyn zańbuzýshylyqtardyń aldyn alý nemese buzýshylardy jaýapkershilikke tartý úshin quzyrly organdar retinde shara qoldanylmaýda.
Sondyqtan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine aýmaqtyq ınspeksııa ınspektorlary Ústirt qoryǵynyń ınspektorlarymen jáne «Tabıǵı orta» Batys Qazaqstan úkimettik emes uıymdary óńirlik assosıasııasy Bıoresýrstardy qorǵaý boıynsha qoǵamdyq ınspeksııa ókilderimen birlesip, jyl saıyn qyrkúıek aıynan bastap mamyr aıynyń aıaǵyna deıin demalys jáne meıram kúnderi Qarakól kóline reıdterge shyǵyp turýy kerektigi jóninde usynys berdi. Sonymen qatar birqatar úkimettik jáne úkimettik emes uıymdarǵa, yqtımal demeýshi kompanııalarǵa «Qarakól kóli» sýly-batpaqty aǵartý ortalyǵyn qurýdyń tujyrymdamasyn daıyndaý boıynsha usynys berý de nazardan tys qalǵan joq. Osy ortalyq ashylǵan jaǵdaıda qala turǵyndary men qonaqtary, oqýshylar men stýdentter, otandyq jáne sheteldik týrıster úshin Qarakólde mekendeıtin 175 túrli qusty, onyń ishinde «Qyzyl kitapqa» engen sybyrlaq jáne kishi aqqý, qoqıqaz, qyzǵylt jáne buıra birqazan, qarabaı sııaqty 22 túrdi tamashalaýǵa jaqsy múmkindikter paıda bolmaq.
Mańǵystaýda tabıǵat janashyrlaryna óz múmkindikterine saı qoldaý kórsetip júrgen uıymdar joq emes. «Ekojer» respýblıkalyq assosıasııasynyń Mańǵystaý oblysy boıynsha óńirlik ekologııalyq keńesi «Qarakól saqshylary» eriktiler ekopatrýl jasaǵynyń qyzmetine jan-jaqty qoldaý kórsetýge daıyn ekenin aıtsa, bazasynda «Jasyl álem» QBSA klýby ornalasqan Aqtaý qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebi Qarakóldi zertteýge jáne saqtaýǵa turaqty úles qosyp keledi. Mektep ashylǵan 2015 jyldan beri oqýshylar Qarakóldegi qustar sanaǵyna, zerthanalyq zertteýler úshin sýdyń, topyraqtyń jáne aýanyń synamalaryn alýǵa, sanıtarlyq tazartýǵa júıeli túrde qatysady.
«Qarakól saqshylary» ekopatrýl jasaǵy sýly-batpaqty alqapty qorǵaý boıynsha óz jumysyn jalǵastyra otyryp, memlekettik organdardy jáne basqa da múddeli taraptardy tyǵyz árekettestikke shaqyrady. Álem jurtshylyǵy 2021 jyldyń 2 aqpanynda atap ótetin Ramsar konvensııasynyń jartyjyldyq mereıtoıy qarsańynda «Qazaqstan – sýly-batpaqty alqaptar men ony mekendeýshilerge qamqorlyqpen qaraıtyn el» degen pikir qalyptasqanyn qalar edik», dedi Á.Qozybaqov.
Tabıǵat ta, ony qorǵaý da jekeniń isi emes. Sondyqtan qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty árbir másele mańyzdy jáne der kezinde nazar aýdaryp, kúttirmeı sheshim shyǵarýdy qajet etedi. Qarakóldi qorǵaımyn dep júrgen jáne jas býyndy qorshaǵan ortany aıalaı bilýge baýlyp júrgen Mańǵystaýdaǵy tabıǵat janashyrlarynyń jumysy – búgin de, bolashaq úshin de mándi, ómirsheń. Alaıda «Shamnyń jaryǵy túbine túspeıdi» degendeı, Aqtaý qalasynan qashyq emes Qarakóldiń máselesi talaı jyldarǵa júk bolǵanda, ózge aımaqtar týraly aıtýdyń ózi artyq. Tabıǵat qorǵaý máselesinde sylbyrlyq nege basym?
Mańǵystaý oblysy