Mań daladaǵy qýǵyn-súrgin

Mańǵystaý túbeginen bastap Oıylǵa, bir jaǵy Sam qumdarynyń ońtústigine, odan ári Aral teńizine deıin sozylǵan keń­baıtaq dalada kóship júrgen el arasynda bir­den-bir bılik júrgizý quqyǵy tek qana revolıýsııalyq komıtettiń tóraǵasy Tobanııaz Álnııazulynyń basshylyǵymen júrdi. Biraq To­banııaz basqarǵan Adaı revkomy men ortalyq ókimet arasynda­ǵy qarym-qatynas qalypty bolmady. Se­bebi úkimet pen partııa, OGPÝ organdary Adaı dalasynda proletarıat joq bolǵandyqtan, keńes­tik organdar jaý elementterdiń qo­lyna kóshti degen kúdikte boldy. OGPÝ organdary T.Álnııazov, M.Atanov, S.Balqıev jáne taǵy basqa 85 adamnyń ústinen is qozǵap, jaýapqa tartýǵa kiristi. Bulardyń ishinde partııa músheleri de bar edi.

Eldegi Keńes ókimetine qarsy qoz­ǵalystyń bastalýyna negizgi sebep bolǵan oqıǵa 1922 jyly kúz­de Qyzyl Armııa qataryna 1901 jyly týǵan azamattardy shaqyrýǵa qarsy turý áreketi edi. Revkom músheleri men ýezdegi bedeldi adamdar ásker qataryna qazaqtardy alýǵa narazy bolyp, astyrtyn jıyn ótkizip, áskerı komıssar Streblıakov pen revkomnyń saıası bıýro bastyǵy Rybosledovti tutqyndaýǵa sheshim shyǵardy. Sóıtip, qarýly kóterilis ázirleýge kiristi. Al áskerge shaqyrylǵan qazaqtar Fort-Aleksandrovskiden qyrǵa qashyp boı tasalady.

1922 jyly Tobanııazǵa «Aqsa­qal­dar bıligin saqtaıdy, buryn­ǵy eskiden kele jatqan ata saltyn dáripteıdi, din má­se­lesine mán berip, ony qoldaıdy, adaı eli­­ne «han» atanǵan, han bolýdy kókseı­di. Úlken yqpaldy, be­deldi adam. Alash par­tııa­symen sy­baılas, onyń batys bó­li­­mi­niń bas­shylarynyń biri» dep, OGPÝ or­­gan­dary ony qýdalaýǵa belsene kirisedi.

1927 jyly 11 qyrkúıekte Adaı ýezi men Aqtóbe gýbernııasyna qa­rasty Te­mir ýezi quramyndaǵy Embi-Baısary bo­­ly­synyń bir jar­­tysy biriktirilip, Adaı ok­rýgi quryldy. Qazaq ASSR-niń aımaq­­­tandyrý sheshimine sáıkes okrýg 1928 jylǵy shekaralyq shek­tik negi­zin­de bar­lyǵy qazaq ul­tynan quralǵan 5 aýdanmen qal­dyryldy. Adaı okrýginiń ákim­­shilik ortalyǵy bolyp Oıyl ken­ti bekitildi. Ke­ńestik ókimet Mań dalada ózindik be­deli bar rý jaqsylaryn jańa qurylǵan keńestik partııa qatarynan shy­ǵa­ryp, aldyn túrmege jaýyp, óz bı­ligin endi kósilip júrgizýge kirisken sát­te 1928 jyly eldi jut jaılap, mal qy­rylyp, ashtyqtan adam shyǵyny kúsheıip ketti.

1928 jyly 4 tamyzda Fort-Alek­san­drovsk qalasynda D.Iz­mam­betov tór­aǵalyǵymen ash­tyqpen kúres ko­mıs­sııasynyń otyrysy bolyp ótti. Komıs­sııanyń sheshimi negizinde paek normasy anyqtaldy. Paek normasy qar­jylaı taratyldy. Bir adamǵa shaq­qanda et – 1/4 fýnt, ettiń qu­ny sol kúni aqshalaı berildi. Dán­di daqyl – 1/4 fýnt, bıdaı uny – 1 fýnt. Qant pen shaıǵa ár ashyq­qan adamǵa kúnine 2 tıyn berý bekitildi. Paekti taratý bir aıda eki ret, ár aıdyń 1 jáne 15-ine bel­gilendi.

Adaı okrýgindegi keńestendi­­rý ju­mysy durys jolǵa qoıyl­ma­ǵan, oǵan jeke tulǵalar óz áse­rin tıgizgen degen baǵytta al­dyn ala jiberilgen komıssııa qo­rytyndysyna súıenip, elde al­ǵash­qy repressııalyq jumystar 1928 jyldan bastap qolǵa alyndy. Bul adaılarǵa qarsy repressııanyń birinshi kezeńi bolatyn. Arnaıy partııalyq tapsyrmamen Oıylǵa jiberilgen Ernazarov komıssııasy jumysynyń qorytyndysynda «Oıyl isi» ashyldy. «Oıyl isine» qatysty 16 adam sotqa tartylyp, 12 adam ártúrli merzimge bas bos­tan­dyǵynan aıyrylyp, qýda­landy.

Keńes ókimetiniń saıasatyna qar­sylyq tek Oıyl partııalyq komı­tetinde ǵana emes, iri Mańǵysh­laq aýdandyq uıymyn­da da bar degen jeleýmen ólkelik komıtet arnaıy komıssııany Mańǵystaýǵa da jiberdi. 1928 jylǵy tekseris nátıjesinde Mańǵystaý aýdandyq partııa komıtetinde 323 adam – 63,47% «jat element» dep ta­nylyp, partııa qatarynan shy­ǵaryldy. Partııa qatarynda tek 91 partııa múshesi men 37 múshe­lik­ke kandıdat qaldyryl­dy. So­ny­men qatar osy komıssııanyń anyq­taǵanyndaı, jergilikti Ke­ńestik par­tııa uıymynyń ydyra­ýyna jáne Adaı ok­rýgindegi ke­ńestendirý jumysyna ke­dergi kel­tirip júrgen qarsy top («Oıyl isi­ne» qatystylardan basqa) ókil­deri anyq­talǵan. Olar: Jalaý Myńbaev, Baı­myrzaev, Alpysbaı Kulsharov, Baıbos Qı­lybaev, Ibat Igenov.

1928 jyly qazan aıynda Adaı okrý­giniń ortalyǵy Oıyldan ok­rýgtik partııa komıtetiniń tapsyr­masymen Shabden Era­lıev Mańǵystaý aýdandyq partııa ko­mıtetiniń konferensııasy­na qatynasý úshin Fort-Alek­sandrovsk qalasyna ke­ledi. Mań­ǵystaý aýdandyq partııa ko­mı­­tetiniń 1928 jyldyń 21 qa­za­nynda­ǵy partııa konferensııa­synda aýdanda oryn alǵan kem­shilikterdi, qatelikterin moıyndaýdyń ornyna okrýgtik partııa komıtetiniń jumysyn synady. 1 qa­­ra­sha kúni Fort-Aleksandrovskiden Sh.Era­lıevpen birge okrýgtik par­tııa konferensııasyna saılan­ǵan delegattar motorly qaıyqpen Gý­rev qalasyna sý joly ar­qy­ly jolǵa shyǵady. 2 qarasha kú­­ni túnd­e belgisiz sebeptermen Sh.Eralıev joǵalyp ketedi. Mań­ǵystaýdan shyqqan delegattar Sh.Era­­lıevtiń kenetten jo­ǵalýyna da, qaıtys bolǵanyna da mán be­rip, shara qoldanbaıdy. Fort-Alek­sandrovskiden kelgen bul de­legasııa ok­rýgtik konferensııa­ǵa qatysyp, ólkelik ko­mıtet saıa­satyna taǵy da qarsy shyǵady. Okrýgtik konferensııa aıaqtalǵan soń, Fort-Aleksandrovsk delegasııasy, bar­lyǵy 20 adam «Eralıev isi» boıynsha qamaýǵa alynyp, Qy­zylorda qalasyndaǵy OGPÝ túr­mesine qamalǵan. «Eralıev isi» bo­ıynsha: Ana­to­lıı Adomaıtıs (ulty lıt­­valyq), Tóráli Sama­lyqov, Jóke Sha­­baev, Aıjaryq Bekjanov, Aıdaqul Qana­tov, bar­lyǵy 1929 jyly 21 mamyr kúni 20 adam partııa qatarynan shy­ǵarylǵan.

1929 jyly 19 aqpanda basyn­da 10, keıinnen 6 delegatqa (J.Shy­myr­uly, B.Aıbolatuly, J.Izmam­betuly, S.Kó­beı­­uly, Á.Ishimuly, J.Sha­baıuly) qasa­qa­na kisi ól­tir­di degen aıyp taǵylyp, qyl­mys­tyq is qozǵalady. Sol jyldyń ba­syn­da Memlekettik birikken saıası basqar­ma­nyń Qazaqstan­da­ǵy tolyq ókiletti ýákil­diginiń alqasy olarǵa atý jazasyna úkim shyǵarady. Jarty jyldan ke­ıin atý jazasyn 10 jylǵa lager­de ót­kizýge aýystyrylady. «Era­lıev isi» boıynsha sottalǵan 4 qa­zaq: Ishimuly, Aıbolatuly, Izmam­betuly, Kóbeıuly bul úkim óz­ger­genge de­ıin túrmede qaıtys bolǵan.

Mańǵystaýdaǵy repressııanyń ekin­shi kezeńi tarıhta «Tobanııaz isi» aty­men qal­dy. 1929 jyly To­banııaz Álnııaz­uly tutqynǵa alynady. «Baılardyń, saý­da­gerlerdiń, patsha ókimetiniń buryn­ǵy Adaı okrýgi keńes qyzmetkerleri­niń kontr­­revolıýsııalyq uıymy» degen qyl­­mystyq iske qatynasýshy­lar dep, Qyl­­mys­tyq kodekstiń 58-2-babymen OGPÝ or­gandary 70 adamdy aıyptap, tutqyn­daıdy. 1930 jyly 9 qazanda OGPÝ «úsh­tiginiń» sheshimimen Tobanııaz bas­taǵan 21 adamdy atýǵa, qalǵanda­ryn 3 jyldan 10 jylǵa deıin túrmege jabýǵa úkim shyǵarady. Osynyń bári halyqtyń nara­zy­lyǵyn ábden kúsheıtti. Buǵan ujym­dastyrý kezindegi oqıǵalar qo­sylyp, kóterilis qaýpi pisip-je­tildi.

Mańǵystaý jerindegi jappaı saıası repressııanyń bastalýyna áser etken oqıǵa 1929-1932 jyl­darǵy Adaı qa­zaqtarynyń Keńes ókimetiniń óktem saıasatyna qarsy júrgizgen halyq kóterilisi edi.

Osyndaı qıyn-qystaý zamanda Mań­ǵys­taý qazaqtary aýyl sha­rýashylyǵy ónim­derin daıyn­daý naýqandarynyń qy­symy men juttan keıingi ashtyqtan qu­lazy­ǵan halyq legi Túrikmenstan jerine qaraı yǵysty. Mańǵystaý qazaqtary úshin repressııanyń úshinshi kezeńi – «Adaı kóterilisi» isi. Ol tarıhta 1931 jyly bol­­dy. Adaı kóterilisi boıynsha (1931 jyl, ­naýryz-qyrkúıek) ja­ýapqa barly­­ǵy 740 adam tartylyp, onyń 559-y tut­qyn­ǵa alyndy, olardyń 50%-y baılar bol­sa, qalǵandary orta tap pen kedeıler edi. Kiná artqan qorytyndy úkimde Mańǵystaý, Tabyn, Jyloı aýdandaryndaǵy baı­shyl-ult­shyl toptar qazaqtyń turǵy­lyqty hal­qyn Túrikmenstanǵa kóshirýdi uıymdastyryp, kóship bara jat­qan jolda balyq kásipshiligin tonap, Fort-Alek­sandrovskige sha­býyl jasap, maldaryn tartyp alyp, aıdap ketken delingen. 1931 jyly 740 adamnyń 281-i qamaýdan bosady, al 1932 jy­ly 318-i tutqyndalǵanymen, olar­dyń isterinde qylmys quramy bol­maǵandyqtan toqtatyldy. Qal­ǵandary kináli dep sanalyp sot­taldy: 2 adam atý jazasyna kesildi, 17 adam 10 jyl bas bos­tandyǵynan aıryldy, 82-si 5 jylǵa, 67-si 3 jylǵa, 5-eýi 2 jyl­ǵa, 24-i 5 jyl aıdaý­ǵa ketti, 99-y ádeıi basqa jaqqa kóshiril­di. Sot­talǵandardyń kóbisiniń mal-múlki tár­kilendi.

Mańǵystaý dalasyndaǵy jappaı qý­ǵyn-súrgin tek jergilikti ult ókilderi – qazaqtardy ǵana jazalaýmen toqtap qalmady. Repressııa óńirdegi basqa ult ókilderine de óz zardabyn tıgizdi. О́ńir halqyn áleýmettik tapqa bólgen komıssııa 1926 jyly 21 shildede Baýtıno balyqshy kentinde alǵashqy kýlaktar tizimin jarııalady. 1930 jyly Baýtınoda «balyq óndirisindegi saýdager, kýlaktar» toby talqandaldy. 19 adamnan tura­tyn Baýtıno balyqshylaryna «kýlak» degen aıyp taǵyldy. OGPÝ «úshtiginiń» sheshimimen Baýtıno eldi mekeniniń 19 tur­ǵynynan 11 adam – 10 jylǵa, 5 jylǵa 6 adam bas bostandyǵynan, 3 jylǵa bas bostandyǵynan 2 adam aıryldy. So­ny­men qatar 1930 jyl­ǵy 21 qarasha kúni Fort-Alek­sandrovsk qalasynda ót­­ken qa­lalyq saılaý komıtetiniń she­shi­mi­men Baýtıno kentiniń 56 tur­ǵyny (bar­lyǵy eýropalyq ult ókilderi), Fort-Alek­san­drovsk qa­lasynyń 6 turǵyny (barlyǵy qa­­zaqtar) saılaýǵa qatysý quqy­ǵynan aıryl­ǵan. Olardyń deni qazaqtar, arasynda 8 orys, 2 túrikmen bolǵan. 1931 jy­ly Baý­tıno kenti boıynsha saılaý quqy­­ǵynan aırylǵan otbasylar sany­na tolyqtyrýlar engizilip, bu­­rynǵy 56 adam otbasynan qa­lyp qoıǵan eresek bala sanymen to­lyqtyrylyp, adam sany 75-ke jetken. Saılaý quqyǵynan aıryl­ǵan adamdar jaǵdaıy kúrt na­shar­lap ketti. Olar Keńes ókime­tiniń jat elementi retinde tanyldy.

Mańǵystaý dalasyndaǵy rep­ressııa­nyń tórtinshi kezeńi 1937-1938 jyldar aralyǵyn qamtydy. 1938 jylǵy saıası repressııa qur­bandarynyń bir oqıǵasy «Je­meneıler isi» degen atpen bel­gili. 1938 jyly 4 shilde kúni Aman­qyzylıt jerinde otyrǵan 70 otbasynan quralǵan Mańǵystaý aýdanynyń №18 aýly «Mıkoıan» jer óńdeý seriktestigine tań atpaı, shyrt uıqyda jatqanda OGPÝ ókilderinen quralǵan astaýly mashına kelip toqtap, 54 er-azamatty aǵash úıge qamap, as-sýsyz, otbasylaryna túsinikteme bermeı, kelesi kúni tań ata jolǵa shyǵyp, Fort-Aleksandrovsk qalasyndaǵy túrmege qamady. Olar Atyraý túr­mesinen Reseıge jer aýdarylyp, 27 qyrkúıek pen 3 qarasha aralyǵynda 54 qazaqtyń 38-i atylǵan. «Jemeneıler isi» bo­ıynsha atylǵan Mańǵystaý qa­zaqtary ishinde Seıtmaǵanbet Tólepov, Jálek Tólepov, Sharıǵat Aıtjanov, Qapash Qınaqov, Úsen Qınaqov jáne taǵy da basqalar bar. Olardyń barlyǵy NKVD-nyń Gýrev oblysyndaǵy «úshtigi» RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-2,6,7, 11-baptary boıynsha sot­talyp, jazanyń eń aýyr túrine úkim shyǵarylǵan.

Mańǵystaý óńirindegi jappaı qý­ǵyn-súrgin qıyndyǵy halyqtyń jaǵ­daıyn kúızeltip, el eseńgirep qaldy. Repressııa qurbandyǵyna ushyraǵan tú­bek qazaqtarynan basqa ult ókilderi shoǵyrlanǵan Fort-Aleksandrovsk, Baý­tıno balyq sharýashylyǵy kentteri de bosap, bir sátte qańyrap qaldy. Al Mańǵystaý qaroıyn tastap kóshken jergilikti ult ókilderi ashtyq pen joq­shylyqty arqalap, basqa eldiń bosaǵasyn panalady. Asyra silteý saıasatynyń qur­bany bolǵan eldiń basym bóligi tú­bekti tas­tap, aldy Túrikmenstan, Qara­qalpaqstan, Hıýa jerlerine ótti. Sóıtip, kezinde aq patsha da baǵyndyra almaǵan Mań dala­nyń halqyn óz ýysynda ustap qalýǵa jantalasqan jańa qurylǵan Keńes ókimeti bir sát eli jan-jaqqa bosyp qashqan tú­bek turǵyndarynyń kóshin qaıyra almaı daǵdardy. Mańǵystaýdaǵy repressııa óte aýqymdy taqyryp, ol týraly derekter jyldan-jylǵa tolyǵyp, arnaıy zertteý isine suranyp tur.

Elvıra ABLANOVA,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ «Qazaqstan tarıhy jáne gýmanıtarlyq pánder» kafedrasynyń dosenti

AQTAÝ