Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń áleýmettik máseleler jáne ıdeologııalyq jumystar jónindegi ákiminiń orynbasary bolyp Ǵanı Nyǵymetovtiń taǵaıyndalǵanyna jarty jyldyń júzi aýyp bara jatyr. Dúnıejúzilik dárejede tanylǵan bilim oshaqtarynda oqyǵan, Halyqaralyq uıymdarda qyzmet istep, Aqordada Ishki saıasat bóliminiń basshysy bolǵan bilikti azamattyń oblysqa kelýi úlken oqıǵa boldy. Biz odan jarty jylda atqarǵan jumysy jóninde suradyq.
– Oblys ekonomıkasy qazir órleý ústinde. Oblys ákimi Qumar Aqsaqalov jumysty utymdy uıymdastyra biledi. 2018 jyly memlekettiń keshendi damytý baǵdarlamasy qolǵa alynǵannan beri kóp jumys istelgen. Qazir árbir úshinshi qazaqstandyq Soltústik Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy ónimin tutynady. Jer kólemi respýblıkanyń tórt-aq paıyzdyq úlesin alyp jatqan oblys úshin bul úlken jetistik dep oılaımyn.
– Oblystyń kadrlyq áleýeti qandaı?
– Bul suraǵyńyzǵa negizinen ózim qadaǵalaıtyn salalardaǵy kadrlar týraly aıtaıyn. Bilimdi de, bilikti adamdar barshylyq. Ondaı adamdarmen jumys isteý de ońaı ǵoı. «Bárin kadr sheshedi» degen sóz eshqashan eskirmeıdi. Tek kóptegen mamannan jaıbasarlyq baıqalyp turady. О́zdiginen bastama jasap, usynystar bildirý jaǵy kemshin. Eshteńe ózgertkisi kelmeıdi, bári de burynǵysha sylbyrlyqpen júre bergenin qalaıdy. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy naq ıdeologııalyq qyzmetkerlerge arnalǵan baǵdar ǵoı. Biraq sony jaıbasarlyqpen qabyldap, baıaǵy keńestik ıdeologııanyń shyrmaýyǵynda baǵalaıtyndar kóp. Máselen, ondaılar «Tyń ıgerý erleri» degen sııaqty mańyzy birshama eskire bastaǵan oqıǵalardy áli de ıdeologııalyq jumystardyń týy, patrıottyq sezimderdiń uıtqysy etkisi keledi. Sol sııaqty Keńes Odaǵy kezinde eńbekte tabysqa jetkenderdi, tipti kompartııanyń fýnksıonerlerin asyra dáripteý isteri áli qalmaı keledi eken. Birneshe jyl oblystyq jáne qalalyq kompartııanyń basshysy bolǵan V.Demıdenkonyń, T.Muhamed-Rahımovtyń jáne t.b. atyna oblys ortalyǵynda kóshe ataýlary berilgeni sonyń aıǵaǵy. Al Qazaqstannyń táýelsizdik jyldary qol jetkizgen tabystaryn nasıhattaý jaǵy kemshin. Dúnıejúzilik arenalarda kórinip, jeńiske jetip júrgen Dımash Qudaıbergen, Samal Islámova jáne t.b. esimderi atalyp, jasóspirimderdi olardyń tabysymen qanattandyrý, patrıottyq sezimderdi oıatý sııaqty sharalar jaǵy mardymsyz. Al Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy úshin kúresken, qurban bolǵan Alash qozǵalysynyń qaıratkerleri, Keńes Odaǵynyń alǵashqy jyldarynda ulttyq múdde úshin alysqan erler aýyzǵa da alynbaıdy. Maǵjan Jumabaevtan basqa birde-bir Alash qaıratkeriniń atyna Qyzyljarda kóshe aty berilmegen. Keńestik Qazaqstannyń alǵashqy jyldarynda ulttyq múdde úshin alysqan, jap-jas bolyp Goloshekınniń ózine qarsy shyǵyp, ony únemi tuqyrtyp otyrǵan qaısar jerlesimiz Smaǵul Sádýaqasovqa da osy kúnge deıin oblys ortalyǵynda kóshe aty berilmegen.
– Durys aıtasyz, jergilikti bılik tarapynan ıdeologııalyq jumystarǵa osyndaı baǵa bere alatyn basshyǵa biz kópten zárý edik. Endi kóp nárse ózgerer degen úmittemiz. Qazirgi ýaqytta naqty qandaı sharýalar qolǵa alyndy?
– Bárin birden qolǵa alyp, bir mezgilde ózgertip tastaý qıyn. Bizge jergilikti halyqtyń mentalıtetimen de sanasyp, eppen jumys isteý kerek. Jaman oıly keıbireýler bizdiń áreketterimizdi qasaqana teris túsindirip, áleýmettik bulqynys týyp ketýi múmkin. Onomastıka men toponımıka týraly zańda eldi meken, kósheler men jer ataýlaryn ózgertkende halyqtyń pikirin bilip, olardyń sheshimin turǵyndardyń jınalysynda qabyldaý kerek degen talap bar. Keshegi Keńes ókimetiniń tusynda eń túkpirdegi qazaq aýyldaryna da Kırovtyń, Kýıbyshevtiń, Voroshılovtyń esimderi berildi. Bulardy qazaqtar negizinen bilmeıtin de edi, al eldi meken ataýlaryna berilgendikten olardy ózimizdiń erlerimiz dep biletin boldy. Sóıtip, memleket onomastıkany óziniń múddesine paıdalandy. Onomastıka memlekettik másele, sondyqtan zańdaǵy halyqty jınap, pikirlerin bilý degen talapty alyp tastaý kerek dep sanaımyn. Árıne, biz halyqtyń pikirin eskere otyryp, ony jalpymemlekettik múddemen úılestirýimiz kerek. Biraq jıyndar jasaý bizdiń qazaqstandyq patrıotızm, eljandylyq baǵytyndaǵy ıdeologııalyq jumystarymyzdy belsendi júrgizýge kedergi keltirip tur.
Biz ázirge onomastıkalyq jumystardy tómennen bastap otyrmyz. Oblys halqynyń 40 paıyzdan artyǵy aýyldyq eldi mekenderde turady. Al olardaǵy barlyq ataýlar ıdeologııalyq turǵydan eskirgen. Tóńkeristi qoldap, jazyqsyz adamdardyń qanyn tókken bolshevık kósemderiniń atynda kósheler ǵana emes, aýyl-selolardyń da ataýlary samsap tur.
– Osy baǵytta qandaı naqty sharýalar atqarylyp jatyr?
– Osy kúnge deıin 2 aýyldyq okrýgtiń, 1 aýyldyń, 227 kósheniń atyn ózgertý týraly sheshimder jergilikti halyqpen kelisilýde. Biz aldymen ıdeologııalyq turǵydan eski ataýlardy, sonymen birge múlde ataýy joq, sosyn bolashaǵy bar aýyldardaǵy jáne jóndeý jumystary júrgizilip jatqan mekenderdegi kóshe ataýlaryn ózgertemiz. Máselen, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Kırıllovka aýylyndaǵy Lenın kóshesi Abaıǵa, Lobanovo aýylyndaǵy Voroshılov kóshesi Erkin Áýelbekovke, Karl Marks – Sábıt Muqanovqa, Sovetskaıa – Muhtar Áýezovke, Krasnaıa – Shoqan Ýálıhanovqa, Ýrıskıı – Aqan Serige jáne t.b. aýystyrylady. Osy aýdannyń Imantaý, Aryqbalyq, Syrymbet, Volodar, Antonov aýyldyq okrýgterindegi Býdennyı, Sovet, Kalının, Proletar, S.Razın, Kırov, Kýıbyshev, Sovhoz jáne t.b kóshe ataýlary Dostyq, Jumaǵalı Saın, Báıken Áshimov, Shalqar jáne t.b. ataýlarǵa ózgertiledi. Aqjar aýdanyndaǵy Talshyq aýyldyq okrýgindegi Proletar kóshesi Keńes Qajymuratovtyń atyna berildi. Bul aýdan Smaǵul Sádýaqasovtyń týǵan jeri. Bolashaqta osy aýdannyń atyn da Smaǵuldyń atyna aýystyrarmyz degen úmitimiz bar. О́zgerister barlyq aýdanda da bar. Joǵaryda aıtylǵandaı, jańa ataý alatyn kóshelerdiń sany – 227. Jańa ataýlardyń ishinde halqymyzdyń arda uldary men qyzdary Baýyrjan Momyshulynyń, Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Mámetovanyń, Qanysh Sátbaevtyń, Ybyraı Altynsarınniń, Evgenıı Brýsılovskııdiń, Gerold Belgerdiń jáne t.b. esimderi de bar.
– О́te durys bolǵan eken. Al endi Petropavl qalasynyń kóshe ataýlaryn aýystyrýǵa qashan kirisesizder?
– Bul máselege biz úlken daıyndyq jumystaryn júrgizip, kirisemiz. Jergilikti halyqpen túsindirý jumysy arqyly birlese sheshiledi. Bul jerde daý-damaı shyǵarmaı, halyqpen aqyldasyp, aqsaqaldardy, jastardy tyńdap sheshimder qabyldanatyn bolady. Osyǵan deıin Lenın, Sverdlov, Kırov jáne t.b bolshevıktik kósemderdiń attary berilgen kóshe ataýlary ózgertilgen eken, endi sol úrdisti ári qaraı jalǵastyramyz. Qyzyljarǵa qatysy bar Alash ardaqtylarynyń, ataqty jerlesterimiz E.Sháımerdenovtiń, M.Muqanovtyń, K.Salyqovtyń esimderi jaqyn bolashaqta qala kóshelerine sán berer degen úmittemiz. Árıne, bizge kerekti eń basty másele – qoǵamnyń birligi. Alǵa qoıylǵan negizgi maqsat osy. Memlekettiń ıdeologııasyndaǵy negizgi ustanymy sol. Halqymyzdyń toleranttyq sana-sezimin qalyptastyrýǵa qyzmet etýimiz kerek. Sonymen birge ulttyq biregeıligimizdi saqtaýǵa tikeleı qatysy bar onomastıkalyq jumystardy baqylaýmen júrgizip jatyrmyz.
Soltústik óńirge sıpaty tán barlyq ıdeologııalyq máseleler sheshimin tabady. Oǵan ýaqyt jáne tózim kerek, jergilikti demografııalyq ahýaldyń da túzelgeni kerek. Al ekonomıkalyq damý jaǵynan bizde jaqsy ózgerister bolyp jatyr. Saıası jáne ekonomıka baǵyttaryn birge júrgizýdi qolǵa aldyq desek bolady. Oǵan jergilikti zııaly qaýym ókilderiniń kózi jetip otyr dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.