Sarsańǵa salǵan saraptama

Sondaǵy sebep – joba týraly túsi­niktemeniń orys tilinde tap­sy­rylmaǵany. Alaıda ol tú­si­­nik­­temeniń qazaq jáne aǵyl­shyn til­­derindegi nusqasyn ótkizgen.

Osy bir jalǵyz baıqaýsyz­dyqtan jas ǵalym bir jyl boıyna beriletin qarjylaı múmkindikten qaǵyldy. Al bizdi oılandyryp otyrǵany – mundaı ǵalymdardyń az emes­tigi, kópshiligin ózderi aıt­qandaı, bolmashy sebeptermen saraptamanyń sarsańǵa salǵany.

«Bul saraptama – qaı saraptama?» dep otyrǵan shyǵarsyz. Túsindireıik. Elimizde Ulttyq mem­lekettik ǵylymı-tehnıkalyq sarap­tama ortalyǵy bar. Bul mekeme Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi janyndaǵy Ǵylym komıte­tine qaraıdy. Osy ortalyq ǵylymı zertteýler men ázirlemelerdi granttyq qar­jylandyrýǵa jarııalanǵan konkýrstardyń ótinishterin jáne qabyldanǵan jobalardy formaldy tekseristen ótkizedi. Sodan keıin baryp joba ekinshi kezeńge jiberiledi. Shynyn aıtqanda, formaldy tekseristen ótkizgende qujat­tamalyq jaǵynan jáne jobanyń konkýrstyq talaptarǵa sáıkestigi saraptalady.

Biraq bir qyzyǵy, dál osy alǵashqy kezeńnen ótinim berýshilerdiń jartysynan kóbi ótpeı qala beredi. Nege? Ǵalymdar arasyndaǵy qyzý pikirtalas osy jerden bastalyp tur. Bul – any­ǵyn­da jumsartyp aıtqanymyz, áıt­pe­se «daýdyń basy» desek te bol­ǵan­daı.

Keıipkerimiz A.Shaǵyrbaı ózindegi máseleniń mánin:

– Joba usyndym. Men oryssha túsiniktemeniń ornyna baıqamaı 2 ret qazaqsha túsiniktemeniń faılyn júktep jiberippin. Saıtqa qaıta túzetýge bolatyny týraly habarlandyrý shyqty. Sodan soń orys tilindegi túsiniktemeni salyp, mekeme basshysyna ótinish jazdym. Sol ótinishime eki aptadan keıin «Joǵaryda kórsetilgen ótinimdi tirkeý barysynda úsh tildi túsinikteme jazbanyń ornyna eki tilde, ıaǵnı qazaq jáne aǵylshyn tilderinde usynylyp, al orys tilindegi túsinikteme jaz­ba­nyń ornyna qosymsha qazaq tilinde tir­kel­gen­dikten ótinim Ǵylym komıtetine qaı­taryldy. Osylaısha komıssııa joǵaryda kórsetilgen memlekettik ǵy­ly­mı-tehnıkalyq saraptama júr­gi­zý­ge ótinimdi usynbaý týraly sheshim qa­­byldady» degen jaýap aldym, – dep tú­sin­dirdi.

A.Shaǵyrbaı óziniń ǵana emes, ózge árip­testeriniń de bolmashy qate­lik­ter­den qujattaryn ótkize almaǵanyn til­ge tıek etti.

– Bir áriptesim jobasynyń qaı tilde júrgiziletinin kórsetpegeninen, ekin­shi biri útiri nemese núktesiniń qalyp ketkeninen ótpeı otyr. 500 jo­banyń birinshi kezeńnen-aq 350-iniń kelesi kezeńge jaramaýy múmkin emes qoı. Eger meniń jobam baıqaýǵa ǵylymı turǵydan nemese qandaı da bir kúrdeli deńgeılik talaptarǵa sáıkes kelmeı tursa, túsinemin. Al mynadaı jaǵdaıdan shynymen taýyń shaǵylady, – dep shyryldaıdy keıipkerimiz.

Aıta keteıik, áńgime Jastar jylynda jarııalanǵan jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant konkýrsynyń qujat­ta­ryna qatysty bolyp otyr. Konkýrs byltyrdan bastalǵandyqtan, áli talaptary tolyq tııanaqtalyp úlgermegen shy­ǵar degen oıda boldyq. Biraq «grant­ty tanysy barlar alady» degen sóz de qulaǵymyzǵa jetti. Sol sebepti byl­­­tyrǵy dál osy konkýrsta grant je­­ńip alǵan ǵalymdy sózge tart­tyq. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnı­versıteti janyndaǵy Abaı aka­de­mııa­synyń bólim meńgerýshisi Jul­dy­zaı Kishkenbaı:

– Tanys-tamyr jaǵalaǵanymyz joq. Zertteý taqyrybymyzdyń ózek­ti­li­­gimen óttik. Áriptesterimniń bıylǵy konkýrs saraptamasyna qatysty pikir­le­rin oqydym, estidim. Qalaı degenmen ortalyqtyń talaptary oryndy. Árip, tynys belgisine qatysty qate­­likterdi aıtyp jatyr ǵoı. О́z ta­­nys­tarym da qajet jerine tıisti paıy­z­dy kórsetpegendikten kelesi ke­zeń­ge ótpeı qaldy. Iá, tehnıkalyq qateler. Alaıda mundaı qatelikterdi jibermeýge tıispiz. Máselen, 1 maqala jazý týraly talaptyń tusyna keıbir ǵalymdar 2 maqala dep kórsetedi. Sol ǵalym keıin talaptaǵydaı tek 1 maqala ótkizgisi keletinin aıtady. Osy jerde qaıshylyqtar týady. Negizi jas ǵa­lym­dar­ǵa mundaı tájirıbeden de ótý kerek sııaqty. Sebebi zertteýmen aınalysatyn adamǵa uqyptylyq asa qajet, – deıdi ol.

Iá, uqyptylyq ta, saýattylyq ta kerek. Ásirese ýaqytqa uqyptylyq, ýaqytty josparlaýdaǵy tııanaqtylyq granttan úmitker ǵalymdarǵa eki ese kerek sekildi. О́ıtkeni J.Kishkenbaı aıtqandaı, konkýrsqa qujattaryn soń­ǵy kúnniń sońǵy saǵattarynda ótki­ze­tin­der bar.

– Endi ǵalymdardy da túsinýge bola­dy, buryn granttyq konkýrs 3 jylda 1 ret bolatyn. Al byltyrdan bastap jyl saıyn ótkiziletin boldy ǵoı. Sondyqtan asyqpaýǵa úırenip alǵan da shy­ǵarmyz. Al asyqqanda qateliktiń kóp ketetini ras. Desek te joǵarydaǵy keıipkerdiń jaıyna kelsek, shynymen de sol talaptyń qajettiligi jóninde oılana bastaısyń. Jobanyń qysqasha sıpattamasyn 3 tilde (qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde) jazyp ótkizýge tıispiz. Al osy talap nege kerek? Qanshalyqty mańyzdy? Iá, túsinemiz, jobany otandyq jáne halyqaralyq sarapshy qaraıdy. Sol sebepti aǵylshyn tilindegi túsinikteme qajet. Biraq otan­dyq sarapshy úshin memlekettik til­degi nusqasy jaramaı ma? Negizi osy talapty «zertteý, anyǵy jumys tiline qaraı ótkizý» dep ózgertken jón. Sonda basy artyq jumys bolmaıdy. Mysaly, men de zertteýimdi qazaq tilinde júrgizemin, biraq ony orys­sha­ǵa aýdardym. Qazaqshadan orys­shaǵa aýdarma jasaıtyn mamandar tap­­shy, bolǵan kúnniń ózinde aýdarmashydan da qate ketýi múmkin, – deıdi J.Kishkenbaı.

Ǵalymdardyń ózderi moıyn­da­ǵan­daı, olardan da qatelik keter. Biraq qatelik tek osy taraptan bolyp tur ma? Saraptamadan ótkizetin ortalyq talaptardy ózi tolyq saqtaı alyp otyr ma?

Genetık ǵalym, Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Maqsat Jabaǵınniń áleýmettik je­li­degi «Jobalardyń jartysynan kóbi taǵy da formaldy tekserýden ótpeı qaldy. Ulttyq memlekettik ǵy­lymı-tehnıkalyq saraptama orta­ly­ǵy osy tekseristi qanshalyqty sapaly júrgizip jatyr? Bul másele tyń­ǵylyqty zerdeleýdi qajet etedi. Buǵan naqty fakt bar» degen jazbasyna qa­ra­saq, saqtaı almaı otyr.

– Men bir jobany ázirleýge qa­tys­tym. Formaldy tekseristen ótýi úshin bárin uqypty daıyndadym. Biraq joba ótpeı qaldy. Sóıtsek for­maldy tekseris júrgizetin sarap­shy bir ǵana derekter bazasyn qarap «Ǵylymı jetekshiniń zertteý (joba) ba­ǵyty boıynsha jarııalanymdary kon­kýrstyq qujattamanyń talaptaryna sáıkes kelmeıdi» degen qory­tyn­dy shyǵarypty. Al talap boıyn­sha Web of Science derekqory men Scopus bazasynyń birinde jetekshiniń maqa­la­sy bolsa jetkilikti. Sonda sarap­shynyń ózi konkýrs qujattamasyn tolyq túsinbegen. Web of Science-ty ashpaı, Scopus bazasyn qarap qo­ry­tyndy shyǵara salǵan, – deıdi M.Jabaǵın.

Biz osy maqalany jazý barysynda 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjy­lan­dyrýǵa arnalǵan konkýrstyq qujat­ta­manyń tolyq mátinimen tanysyp shyqtyq. Iá, rasymen de ǵylymı jetekshige qoıylatyn talapta kvartıli men prosentıline qatysty kórsetkish ártúrli bolǵanymen, bárine birdeı «Web of Science derekter qorynyń jáne (nemese) Scopus bazasynda resenzııalanatyn ǵylymı basylymdarda ǵylymı maqalasynyń ıakı sholýdyń bolýy mindetti ekeni kórsetilgen. Demek, saraptama jasaıtyn ortalyqtyń ózi qatelesip otyr jáne sol sarapshynyń mundaı qatelikti tek bir jobada jiber­me­genine kim kepildik bere alady?

Ǵylym komıtetiniń (atalǵan saraptama ortalyǵy osy mekemege qaraıdy) tóraǵasy Janna Qurmanǵalıeva saraptama jumysyna qatysty:

– Shynynda bul – túıindi túıtkil, kúr­me­ýi qıyn másele. Negizi biz osy prob­le­many sheshýdi byltyrdan beri qolǵa aldyq. Senseńiz qanshama ǵa­lym­nyń máselesi bir ǵana qaýlymen oń sheshilgeli tur. Biz Úkimettiń №891 qaýlysymen bekitilgen memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptamany uıym­dastyrý jáne ótkizý týraly ere­je­sine ózgerister engizý jóninde qaýly jobasyn daıyndadyq. Bul qujat qabyldansa, ǵalymdarǵa qatelikterdi túzetýge 3 kún ýaqyt, al ortalyqqa ótinishti ekinshi ret qaraýǵa múmkindik be­riledi. Ázirshe mundaı múmkindik múlde joq. Saraptama ortalyǵy bir sheshim shyǵarsa, onyń sheshimin qaıta qaraýǵa eshbir ınstıtýtqa quzyr beril­me­gen. Bul zańnamaǵa 9 jyl buryn engizildi, endi sony ózgertýge bar kúsh-ji­gerimizdi jumsap, júgirip júrmiz. О́ıt­keni bir ǵana qaýlyny qabyldaý úshin 14 ózge memlekettik organmen kelisý kerek. Biz muny «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» jalpy zańǵa súıene otyryp iske asyrmaqpyz. Ortalyq ǵalymdardan túsken ótinishtiń jartysynan kóbin keri qaıtaryp otyr. Onyń ishinde keremet, biregeı, myqty jobalar da bar, obal ǵoı. Biraq men obal eken dep, sol jobalardy ótkizýge buıryq bere almaımyn. Bul – zańǵa qaıshy. Sondyqtan da biz zańnamany ózgertip jatyrmyz. Desek te ortalyqtyń jumysyn mu­qııat qaradym, 20 shaqtysynan basqa she­shimniń barlyǵy negizsiz shyǵa­ryl­ma­­ǵan, – dedi komıtet basshysy.

Jaýapqa nazar aýdaraıyqshy, 20 shaqtysynan basqasyna negizsiz she­shim shyǵarylmaǵanyn aıtyp otyr. Demek, ortalyqtyń qateleskeni ras bolyp tur ǵoı. Munyń sebebin Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy bıyl ortalyqqa buǵan deıin bolmaǵan mólsherde júk­te­me berilip otyrǵanymen baılanystyrdy.

– Bıyl ortalyq 5 konkýrstyń qujat­tamasyn, ıaǵnı 7 myńǵa jýyq jo­bany formaldy tekseris pen sarap­ta­madan ótkizip otyr. Shyny kerek, ortalyq 2020 jyly eshqashan bolmaǵan júktememen jumys istep jatyr. Jal­py, ǵylymı jobalar ortalyqqa kir­gende de, bıýdjettik qarajat ar­qy­ly iske asyrylyp nátıjelerin shy­ǵarǵanda da memlekettik sarap­ta­ma­dan ótedi. Bıyl 2018-2020 jyly júr­­gizilgen ǵylymı jobalar men ny­­sanaly baǵdarlamalardyń nátı­je­­l­eri de shyǵarylýda. Bul – 1 200-den asa ǵylymı jumys. О́zge mem­le­kettik organdardan keletin konkýrs qujattary da bar. Alda taǵy eki kon­kýr­styń qujattamalary men tús­ken baǵ­dar­la­malarǵa saraptama ju­mys­taryn uıym­das­tyrý kútip tur. Or­talyq mamandary qazir senbi-jek­senbi, meıram degendi umyt­ty. Olar da adamdar ǵoı, adamı fak­tor bol­ǵan soń qatelik ketedi, – deıdi J.Qur­man­ǵa­lıeva.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, ǵalymdardy sarsańǵa salǵan saraptama osy jumysty júrgizetin ortalyqtyń ózine ońaı tımeı turǵandaı. Júktemesi artqan, kúnin túnge jalǵap eńbek ete­tin qyzmetkerlerdiń qataryn kó­beı­tip, ortalyq mamandarynyń qolyn uzartýǵa bolar dep oılaısyz. Biraq Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl memlekettik apparat pen kvazımemlekettik sektordaǵy qyz­met­kerler sanyn 10%-ǵa, keler jyly 15%-ǵa qysqartýdy tapsyrdy ǵoı. Bul sheshim – vedomstvolyq baǵynysty meke­melerge ­de ortaq. Iá, onyń ústine elimizde ǵylymı jumystardy baǵa­laı­tyn, ǵylymı ólshemderge saraptama jasaıtyn mamandar saýsaqpen sanarlyq. Sondyqtan áleýmettik tur­ǵy­da qoldaý arqyly olardyń eń­be­gin baǵalaý ǵana saraptamanyń sapasyn jaqsartýǵa septesetin sekildi.