Azattyqty ańsaǵan aldaspan Isataı Taımanulynyń kúreskerlik qyry haqynda

Isataı batyrdyń kindik qany 1791 jyly Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taı­soı­ǵan qumynda tamǵan. Qazir bul jer «Taıman jaly» dep atalady. Ákesi Taıman Begáliulynyń otbasy 1808 jyly Mahambet aýylynan 13 shaqyrym joǵa­rydaǵy Shoı (Baqsaı) ózegi tusynan Jaıyq ózeniniń oń jaǵalaýyna, ishki orda­da otyrǵan Bókeı sultannyń qara­m­aǵyna ótken.

El ishindegi esti qarııalardan jetken áńgimelerge qaraǵanda, Bókeı sultan men Taıman ári dos, ári syrlas bolǵan. Jaltyr kóliniń jaǵasynda otyrǵanda sheshesiniń jyldyq asyn bergen Bókeı jınalǵandar aldynda Taımanmen dostyǵy urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, balalaryna darıtynyna sendiripti. Isataıdyń starshyn bolýyna osy jaıt áser etse kerek. Danagóı qarııalar onyń 1837 jyly qazan aıynda han ordasyn shappaýyn batyrdyń ákesi Taıman men Bókeıdiń arasyndaǵy dostyqty buzǵysy kelmegenimen topshylaıdy.

Isataı Taımanuly shynshyldyǵymen, parasattylyǵymen, batyldyǵymen, aqyldylyǵymen ishki ordaǵa keńinen tanymal boldy. Jasynan alymdy, sózge sheshen, ójet, qara qyldy qan jaratyn Isataı 21 jasynda starshyn bolyp taǵaıyndalyp, el basqarý isine aralas­ty. Bókeı han onyń basqarýyna Kaspıı teńiziniń soltústik jaǵalaýyndaǵy Qaraqamys, Kúıgin, Kóldeneń, Baısary, Kemeli araldaryn berdi. Osylaısha ordadaǵy bedeldi adamdardyń birine aınaldy. Han tapsyrmasymen Peterbýrgke bara jatqan Buhar elshisin qarsy alyp, Astrahanǵa deıin qasyna ergen. Orynbor shekara komıssııasynyń basshysy, general Genstiń ishki ordaǵa kelgen saparynda qasynda bolǵan. Degenmen, sol tusta Isataıdy kóre al­maý­shylar kóbeıe túsken edi. Solar­dyń jalǵan jalasymen 1818 jyly Saraıshyq túrmesine qamaldy. Al 1824 jyly taǵy da tutqyndalyp, Oryn­bor túrmesine jabyldy. Biraq oǵan taǵylǵan kinálar dáleldenbeı, túr­me­den bosatyldy. Ol ishki ordadaǵy qara halyqtyń muń-muqtajyn qorǵap, sultandar men bılerdiń ádiletsizdigin, zorlyq-zombylyǵyn talaı ret ásh­ke­reledi. Sóıtip ishki ordada patsha óki­me­tiniń otarlyq múddesin iske asyrýshy han Jáńgirdiń halyqqa jasaǵan ozbyrlyǵyna qarsy kúresti.

Jáńgir hanmen kelispeýshiligi HIH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń orta kezinen bastaldy. 1833 jyldyń maýsym aıyn­da Jáńgir han osyǵan deıin Isataı basqarǵan Kaspıı teńiziniń soltústik jaǵalaýyndaǵy shóbi shúıgin, sýy mol bes araldy Qaraýylqoja Babajanovtyń bıligine berdi. Al Isataıdy qaraýyndaǵy elimen sharýashylyqqa qolaısyz, sýy da, shóbi de az, qum basqan Myńtóbege aýdarady. Alaıda bul Isataı Taımanuly men onyń qolastyndaǵy halyqtyń Jáńgir hanǵa degen narazylyǵyn týǵyzdy.

HIH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń bas kezinde-aq onyń kósemdik tulǵasy anyq baıqaldy. Ol handyq bılik úshin kúresken joq. Halyq muńyn jaqtaýshy boldy. Sondyqtan qazaq sharýalary Isataı batyrdyń aınalasyna kóptep jınaldy. О́ıtkeni olar Isataıdy óz­de­rin baı-feodaldardyń ezgisinen qut­qarar tulǵa dep eseptedi.

Isataı Taımanuly bastap, Mahambet О́temisuly qostaǵan kóterilis eki kezeńge ulasty. Birinshi kezeń – 1836-1837 jyldarda Bókeı ordasynda bolǵan kóterilis. Ekinshi kezeńdegi kóterilis 1838 jyldyń alǵashqy jartysynda Kishi júz jeriniń batys bóliginde óristedi. Bókeı ordasynda 1836-1837 jyldarda bolǵan halyq kóterilisi Isataıdyń basqarýyndaǵy Kaspıı teńiziniń soltústik jaǵalaýynda bastalyp, Bókeı ordasyna tarady. Al 1837 jyldyń qazan aıynda kóterilis ishki ordany tolyq qamtydy deýge bolady. Bul kezde kóterilisshiler kósemi Isataı batyrdyń qol astyna eki myńnan asa adam birikti. Olar qara­paıym qazaq sharýalaryn ezip-jan­shyǵan baı-feodaldardyń aýyldaryn shaýyp, olardyń mal-múlikterin kedeı sharýalarǵa bólip berdi. Qazaq sharýalarynyń Isataıdyń qol astyna jınalýynyń basty sebebi de osynda jatyr.

Jalpy, Isataıdyń mańaıyna Bókeı ordasyndaǵy starshyndar men jaý­júrek batyrlar toptaldy. Onyń qata­ryn­da aqyn Mahambetten basqa Úbi Úsaulyn, Sart Edilulyn, Qabylanbaı Qaldy­baıulyn jáne basqalardy erek­she aıtýǵa bolady. Qabylanbaı Qaldy­baıuynyń kóterilis kezindegi qaharmandyǵyn patsha ókimeti jazalaýshy áskerleriniń basshysy, podpolkovnık Gekeniń óziniń moıyndaǵanyn aıtqan jón.

Aqyldy, baısaldy, ustamdy Isataı batyr Jáńgir hannyń patsha ókimetiniń áskerin shaqyrtýy múmkin ekenin, eger patsha áskeri hanǵa kómekke kelse, kóterilisshilerdiń olarǵa qarsy turar áskeri de, qarý-jaraǵy da joǵyn eskerdi. О́ıtkeni patsha áskeri bala-shaǵaǵa, qarııaǵa qaramaı, beıbit, qarýsyz otyrǵan eldi qyryp-joıyp, baryn tartyp áketetini daýsyz edi. Sol sebepten hanǵa halyq talabyn tek aıbarmen, qysymmen oryndatar áreketke kóshedi. Isataı batyr hanǵa 10 kún mursat berip, negizgi talaptaryn oryndatýǵa, sonyń ishinde elge patsha áskerin shaqyrtpaýdy maqsat etip, kelissóz júrgizýge bel baılady. Onyń Jáńgir hanmen kelissóz júrgizýiniń basty sebebi bar. Bul – ýaqytty sozyp, Jaıyq ózeni qatqannan keıin qol astyndaǵy adamdarmen ózenniń arǵy betine ótip ketý josparyn iske asyrý. 1836-1837 jyldardaǵy Bókeı ordasyndaǵy halyq qozǵalysynyń shyrqaý shyńy retinde Tastóbe shaıqasy bolǵanyn aıtqan jón. Isataı batyr bastaǵan kóterilisshiler zeńbirekpen qarýlanǵan patsha áskerimen shaıqasta qaharmandyqtyń naǵyz úlgisin kórsetti. Tastóbe shaıqasynyń alǵashqy kezeńin qazaqtyń soǵys tarıhyna jazylýǵa laıyq oqıǵa retinde baǵalaý kerek.

Teginde Isataı men Mahambet patsha ókimetiniń otarlyq saıasaty men sultan Baımaǵanbet Aıshýaqov bastaǵan jergilikti feodaldardyń qarapaıym halyqty ezip-janshýyna qarsy azattyq kúresti uıymdastyrdy. Az ýaqyttyń ishinde Isataı Taımanuly Kishi júzdiń bas batyry, qara qyldy qaq jarǵan ádil bıi, kósheli shesheni, qysqasy Álim, Jetirý jáne Baıulynyń kósemine aınaldy. Olar aldymen sultan Qaıypqalı Esimulymen áskerı-saıası odaq qurdy. Onyń sebebi Isataı men Mahambetke Kishi júzdegi patsha ókimetiniń otarlyq saıasatyna qarsy kúresýshilermen kúsh biriktirý qajet edi. Al Qaıypqalı Esimuly – patsha ókimetiniń Kishi júzdi otarlaý saıasatyna qarsy jan aıamaı kúresip kele jatqan er.

Isataı Taımanuly men Qaıypqalı Esimuly qurǵan áskerı odaq óz jemisin berdi. Qos qolbasshynyń qol astyna úsh myńnan asa sarbaz jınaldy. Árıne, bul az kúsh emes edi. Tek olardyń qarý-jaraǵy ǵana zeńbirekpen qarýlanǵan patsha ókimetiniń áskerinen áldeqaıda az bolatyn. Sonymen birge kóterilisshilerdiń jeńilýine uıymdastyrý kezindegi qate­lik­ter men qos qolbasshynyń aldyna qoıǵan maqsat-múddeleriniń alshaqtyǵy keri áserin tıgizdi. Iá, Isataı Taımanuly bastaǵan kóterilisshiler jeńildi. Biraq bul Qazaqstannyń batys bóliginiń keıin­gi damýynda ózindik iz qaldyrdy. Ásirese alym-salyqtyń kóterilýine belgili dáre­jede shekteý qoıyldy. Ishki ordada handyq bıliktiń joıylýyn tezdetti. Jáńgir qaıtys bolǵannan keıin Bókeı handyǵyna han taǵaıyndalmady.

О́kinishke qaraı, búginde bizdiń keı­bir tarıhshy-ǵalymdarymyz Isataı Taımanuly men Mahambet О́temis­ulynyń batys aımaqta halyqty azat­tyq kúreske uıymdastyrý jolyn­daǵy qajyrly eńbegin kórsetýde samar­qaý­lyq tanytyp otyr. Olar tek Bókeı ordasyndaǵy kóteriliske kóńil bólip, al Kishi júz jeriniń batys bóliginde 1838 jyldyń alǵashqy alty aıyndaǵy bolǵan oqıǵalar kórsetilmeı qalýda. Bar bolǵany úsh aıdyń ishinde úsh myńnan asa sarbazdyń jınalýy Isataı men Mahambettiń, Qaıypqalıdyń sharýalardy óz teńdigi men azattyǵy úshin kúreske kóterý jolyndaǵy orasan zor is-qımylynyń jemisi ekeni sózsiz. Eger Isataı men Mahambet, Qaıyp­qalı bastaǵan kóterilisshiler patsha ókimetiniń Kishi júzdi otarlaý saıasatyna qaýip tóndirmese, patsha ókimetiniń zeńbirektermen qarýlanǵan ásker jiberip nesi bar edi? Alaıda bizdiń keıbir tarıhshy-ǵalymdarymyz áli de bul máselege birjaqty, ústirt qarap otyr.

Árıne, kóterilisshiler jeńilgendigine qaramastan Qazaqstannyń batys aıma­ǵyn­da otarshyldyq ozbyrlyq pen feo­daldyq ezgige qarsy kúres týyn jańa satyǵa kóterip, buqaranyń sana-sezi­mi­niń oıanýyna úlken yqpal etti. Isataı men Mahambet batyrlar bas­taýynda bolǵan kóterilis 1837-1847 jyldardaǵy K.Qasymuly, E.Kótibarov, J.Nurmuhamedov jetekshilik etken kóterilisterge, sonymen birge 1869-1870 jyldardaǵy Oral, Torǵaı oblys­tary men Mańǵystaýdaǵy ult-azattyq kóterilisterge áserin tıgizdi. Basqasha aıtqanda, Isataı Taımanuly bastaǵan kóterilis XIX ǵasyrdyń I jartysyndaǵy Qazaqstan tarıhyna umytylmastaı oqıǵa bolyp endi. Kóterilistiń ón boıynda Isataı Taımanulynyń qabi­letti uıymdastyrýshy ekendigi anyq baıqaldy. Ár jaqtan áleýmettik qura­my ártúrli toptardyń basyn quraý úlken iskerlikti, uıymdastyrýshylyq qabi­let­ti qajet etetin bolsa, mundaı qasıet Isataı batyrdan tabyldy. Ol kedeı sharýalarmen qatar aýqatty adamdardy, bıler men batyrlardy, sultandardy kúreske jumyldyrdy.

Isataı Taımanuly – ar-namysqa berik, qaıtpas er, eline meıirimdi, ony qor­ǵaýǵa árqashan daıyn, artynda óne­geli isi qalǵan ult-azattyq kóteri­lis­tiń qolbasshysy. Kóterilis basshysy basynan ótken aýyr ári qaýipti oqı­ǵalarǵa moıymaıtyn qaısarlyq kórsetip, ómiriniń aqyryna deıin azat­tyq úshin alysyp ótti. Tek Isataı ǵana «ólgeninshe kópti sońyna erte aldy» (H.Dos­muhamedov). Osy kóterilis tarıhyn alǵashqy zertteýshilerdiń biri A.Rıazanov Isataıdy «qazaqtyń ulttyq batyry» dep atady.

Qazaq halqynyń azattyǵyn ańsaǵan Isataı batyrdy eshqandaı synaq ta, jeke basynyń qaıǵy-qasireti de jasyta almady. Orys jýrnalısi N.Savıchev Isataı batyr týraly: «Typ-tynysh turǵan aspandy tilip, shýyldaı aǵyp, jan-jaǵyna ot shashyp, jurtty tań qal­dyryp kele jatqan meteordy kóre­siz. Tap osy meteor sııaqty jarqyn beı­neli, abzal, tereń aqyl-oıdyń ıesi, halyq qamyn oılaǵan qajyrly batyr – Isataı» dep jazǵan edi. Shyndyǵynda ol – qara halyqtyń qamy úshin qol bastap, qandy shaıqasqa túsken, eliniń táýelsizdigi jolynda qurban bolǵan ult batyry.

Amankeldi ShAMǴONOV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory,

Mahambet atyndaǵy syılyqtyń laýreaty

Atyraý oblysy