STEM – bilim berýdegi tyń baǵyt, jańa trend

Qazirgi kúnde álemniń da­myǵan memleketterinde «sıfr­ly ekonomıka» termıni jıi qoldanylady. Bul uǵym ilge­­ri­leýdiń kúretamyry sa­na­la­tyn ekonomıkanyń túr­li salalaryn sıfrly transfor­masııalaýǵa negizdelgen jańa tehnologııalardyń damýy­na baı­lanysty paıda boldy. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 2035 jylǵa qaraı Japonııada qyzmet kórsetý men jumys úderisiniń jartysynan astamy avtomattandyrylatyn bolsa, AQSh-ta robottar barlyq jumystyń 47 paıyzǵa jýyǵyn oryndamaq. Ásirese jańa tehnologııalar bólshek saýda, qonaqúı bıznesi, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne taý-ken salalaryna keńinen engizilmek.

Halyqaralyq menedjmentti damytý ınstıtýtymen jyl sa­ıyn qurastyrylatyn eko­no­mı­kalardyń sıfrly básekege qabilettilik reıtıngisinde Qa­zaqstan 36-oryndy ıelendi. Bul rette sıfrly daǵdylardyń damý deńgeıi boıynsha elimiz 4-orynǵa ıe bolsa, bıznes-sarap­tamada aýqymdy derekterdi paıdalaný boıynsha 13-satyǵa, al tehnologııalyq transfert boıynsha 38-orynǵa qol jetkizdi.

Eldiń bolashaǵy – sıfrly tehnologııada. Sıfrlandyrý ar­qyly básekege qabilettilikti arttyryp, áleýetimizdi art­ty­­ra­tynymyz belgili. Ony kún­­delikti ómirimizge engizý barysynda azamattardyń sıfr­lyq saýattylyǵyn kóterý, tur­­ǵyndardyń ekonomıkalyq belsendi tobynyń quzyrettiligin damytý úlken mańyzǵa ıe. Osyǵan oraı L.N.Gýmılev atyndaǵy Eý­razııa ulttyq ýnıversıteti «Sıfr­ly Qazaqstan» memleket­tik baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde mamandardy daıar­laýdyń tyń baǵyttaryna bet burdy. EUÝ – «QS Top 50 Under 50» joǵary oqý oryndarynyń álem­dik reıtıngine kirgen eli­miz­degi birden-bir bilim ordasy. Sonymen qatar oqý orny – Eý­ra­zııalyq ýnıversıtet­ter qa­ýymdastyǵynyń, Azııa ýnı­versıtetteri qaýymdastyǵynyń, Túrki elderi ýnıversıtetteri oda­ǵynyń, TMD elderiniń Jelilik ýnıversıtetiniń, Shanhaı ýnı­versıteti uıymynyń, STARNET jáne ICRA-Net syndy uıym­dardyń múshesi.

Ýnıversıtettiń Aqparattyq tehnologııalar fakýlteti ekonomıka men pedagogıkanyń túr­li salalaryndaǵy aqparattyq teh­nologııalarǵa, aqparattyq júıelerdi ázirleý boıynsha jo­ǵary tehnologııalyq jobalardy basqarýǵa, kompıýterlik ınjenerııa men baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleýge, jasandy ıntellekt júıeleri men ónerkásiptik robot-tehnıkaǵa baılanysty joǵary bilikti kadr­lardy daıarlaýdy serpindi júzege asyryp keledi. Búginde oqý orny IT-mamandyqtary boıynsha qazirgi zamanǵy joǵary bilim berýdi damytýdyń negizgi ba­ǵyttaryn, oqytýdyń jańa ınno­vasııalyq nysandaryn engizýge, bilim alýshylardyń zamanaýı shyǵarmashylyq qabiletterin damytýǵa úlken mańyz beredi. Bu­lardyń barlyǵy da ekonomı­kany sıfrlandyrýǵa, eńbek na­ryǵyndaǵy básekelestiktiń kú­sheıýine áserin tıgizetini bel­gili.

Kóptegen operasııany avto­mat­tandyrý ekonomıkanyń jańa sektorlarynda jańa jumys oryn­­darynyń paıda bolýyna alyp keledi. Bul másele jahan­dyq bilim berýdegi tyń baǵyt, jańa trend retinde sanalatyn STEM tásili arqyly ońtaıly sheshim tabady.

2007 jyly AQSh-ta STEM-bilim ınnovasııalar men mek­teptegi bilim berýde kóshbasshy retindegi mártebesin saqtaý úshin mem­lekettik deńgeıde qoldaý aldy. Sondaı-aq Germanııa, Ita­lııa, Fransııa, Ulybrıtanııa sııaq­ty Eýroodaq elderi bilim be­rýdiń bul túrin damytý bo­ıyn­sha arnaıy memlekettik baǵ­darlamalar qabyldady. Al eli­mizde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda robot-tehnıka, 3D-prıntıng sııaqty STEM-niń basty elementterin mektep baǵdarlamasyna engizýge erekshe nazar aýdarylýda. Búginde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri men ózge de jekemenshik bilim berý uıymdary atalǵan jańashyl­dyqtardy qoldana bastady.

Jańa tehnologııalardy da­mytýǵa jáne basqarýǵa qajetti quzyretterdi qalyptastyrýǵa arnalǵan zerthanalar ashylyp, STEM muǵalimderin daıarlaıtyn ortalyqtar paıda bolýda. Eńbek naryǵyn zerdeleıtin bolsaq, medısına, ekologııa, nano-tehnologııalar sekildi salalarda STEM saýattylyǵy bar mamandarǵa degen suranys artýda. Bul turǵyda joǵary oqý oryndarynyń aldynda turǵan negizgi mindetteriniń qataryna bakalavrıat jáne magıstratýra deńgeıinde qoldanbaly bilim berý baǵdarlamalaryn qu­rý, oqytýdyń ınnovasııalyq ádistemelerin engizý máselesi qo­ıylyp otyr. 2019 jyldan bastap otandyq jáne sheteldik ýnıversıtetterdiń ózara árip­testiginiń nátıjesinde STEM muǵa­limderin daıarlaý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy joba bastaý aldy. Osyǵan sáıkes JOO-larda STEM Teacher Training magıstrlik baǵdar­lama­lary ázirlenip, STEM О́ńir­lik resýrstyq ortalyqtary qu­­rylýda. Sondaı-aq bul tarapta arnaıy jobalyq top qu­rylyp, aldyn ala taldaý, zerdeleý jumystary qolǵa alyndy. STEM-pánderdi oqytý erek­shelikterin anyqtaýǵa jáne onyń bilim berýdegi mańyzyn anyq­taý maqsatynda pedagogter men mektep oqýshylary ara­synda arnaıy saýaldamalar júr­gizilip, trenıngter serııa­sy uıymdastyryldy. Al ótken jyly seriktes ýnıversı­tet­terdiń oqytýshylary men bilim alýshylary jáne mektep muǵa­limderiniń qatysýymen «STEM muǵalimderin oqytýǵa ke­shendi tásil» atty halyqaralyq jazǵy mektep ótkizildi. Taǵy bir aıta keterligi, osy oqý jylynan bas­tap Eýrazııa ulttyq ýnı­versıteti «STEM-bilim be­rý» baǵdarlamasy boıynsha ma­gıs­tratýraǵa bilim alýshylardy al­­ǵashqy qabyldaýdy júzege asyrdy. Almasý baǵdarlamalary aıasynda aldaǵy oqý jylynda magıstranttar reseılik jáne sheteldik seriktes ýnıversıtetterde oqýyn jalǵastyryp, mektepterde STEM oqýyn engizý ar­­­qyly bilim berý keńistigin óz­­gertý daǵdylaryn alady. Bul bas­­­tamalardyń barlyǵy da sıfr­­­­­ly biliktiligi joǵary, bi­lim­­­di mamandardyń daıarlanýyna jol ashatyny ras.

Halqymyzdyń oıshyl per­zenti Shákárim Qudaıberdi­uly­nyń «Qubylǵan álem jarysy – aqyldy jannyń tabysy» degen ulaǵatty sózi bar. Álemde tehnologııa kóz ilespes jyldamdyqpen kún saıyn jańaryp, damý ústinde. Keleshekte eldiń baılyǵy, da­mý kórsetkishi, halyqtyń ál-aýqaty jerasty baılyqtarynyń kólemine qaraı emes, zamanaýı tehnologııany qanshalyqty ıgergenine, onymen jumys isteý ádetiniń qalyptasýyna baıla­nysty bolmaq. Bul turǵyda ýa­qyt talaby men zaman aǵymyna be­ıimdelgen mamandardyń bási basym bolatyny belgili.

Aınur JUMADILLAEVA,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, STEM tobynyń jetekshisi