Kez kelgen óner týyndysynyń ádebıet, teatr, kıno bolsyn báribir, adamnyń sezimin tolqytyp, júrek túkpirine deıin qatty áser ete alýy – onyń sátti shyqqandyǵynyń basty belgisi. Bul oraıda alty taraýdan turatyn «Abaı joly» teleserıaly osy talaptyń údesinen shyqty dep aıta alamyz.
Uly jazýshymyz Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman epopeıasynyń tragedııasy týraly túsirilgen bul serıal bylaıǵy jurt byltyrǵy Abaı jylyna arnalyp, uly aqyn týraly túsirilgen fılm eken dep oılap qaldyq. Biraq onda uly aqyn men uly jazýshynyń jáne uly týyndy «Abaı joly» roman-epopeıasynyń da taǵdyry kóringen. Úsh ulynyń tragedııasynyń bastaryn bir jerge toǵystyrǵan fılmdi túsirýge táýekel etken rejısser Murat Esjan jáne onyń qatysýymen ssenarııin jazǵan Ularbek Nurǵalymuly men Maqpal Madııarovanyń eńbegi asa zor. О́zge elderde bolatyn kınofestıvaldarda syılyq alýdy kózdep, qazaqy dúnıeniń bárin attap-buttap tárk etip, tyrashtanyp túsirilgen «shalaqazaq» fılmderdeı emes, myna týyndy naǵyz qazaqy qalybyn, tabıǵı tynysyn, dalanyń saǵyn syndyrmaǵan asyl dúnıe eken. Sózdiń syny da, tildiń tini de buzylmaı, ulttyq qaımaǵyn aıyrmaǵan qalybynda tur.
Fılm oqıǵalary «Abaı joly» romanynyń negizinde órbigenimen tolyǵymen onyń mazmunynda ketpeı, aqyndy sosrealızm qursaýynan ada, shynshyl baǵytta tanytpaqty ǵana aldyna maqsat etipti. Bul turǵydan da jetken tabystary birsydyrǵy zor. Máselen, jazýshy sosrealızmniń talabyna moıynusynyp «taptyq kúreske» jaqyndatý maqsatymen oıdan shyǵaryp, qosqan Dármen, Isa, Iis jáne t.b. sııaqty romandaǵy kedeılerden shyqqan ortalyq keıipkerler joq. Munda negizinen tarıhı tulǵalar ǵana kórinedi. Árıne, uly jazýshynyń zor talantymen qanattasqanda olqy ketken tustary kóp. Olar týraly tómende aıtatyn bolamyz.
Fılmde uly Abaıdyń tragedııasy aqyn týraly roman jazǵan Muhtar Áýezov tragedııasymen qatar órilip otyrady. Eki ǵasyrdaǵy qazaq ulylarynyń basyna tıgen nadandyqtyń parallel soqqylary aıqyn kóringen. Abaıdyń basyna tıgen qara tobyrdyń soqqylary qazaq ortasynda týǵan bolsa, Muqańnyń basyna tıgen taıaq qyzyl-ımperııanyń kúsheıýin ǵana kózdep, ulttyq dúnıelerdiń báriniń qanyn sýdaı aǵyzǵan Kremlden týǵan qandy qasaptardyń lańy. Qyzyl ımperııaǵa jaǵynyp, jaqsy ataqqa ilegýdi kózdegen ultyn satqan jaǵympazdardyń soqqysy tisi ótkir qandenderdiń balaqtan qapqany sııaqty jazýshyǵa ashy tıedi.
Fılmdegi sholaq belsendilerdiń suǵyn qadaǵany – romannyń birinshi kitaby. Qazaq dalasyndaǵy qazir zııaly dep ataıtyn, al ol kezdegi jaqsylar men jaısańdar ómiriniń tereń qyrlaryn beınelep, kórkem tilmen álemge tanytqan ulttyq bolmysymyzdyń asa qundy kórinisterine qyzyl belsendiler qanjaryn suǵyp baǵady. Sovettik ıdeologııaǵa sáıkes olarǵa qazaqtyń tek jabaıylyǵy, mádenıetsizdigi, tobyr-nadandyǵy ǵana kerek edi. Olar qazaqty tolyqqandy, qalyptasqan ult retinde kórgisi kelmedi. Al myna jerde qazaq ortasynyń orys mujyǵynan áldeqaıda aqyldy, parasatty, mádenıetti ekendigi kórinedi. Keńesshil alashapqyndardyń shamyna tıgeni sol. О́mir shyndyǵyn ashyp kórsetken osy epızodtar qazirgi qazaqtyń da sanasyna selkeý salyp, kózin asha túsip, kóńil kókjıegin kótere túseri sózsiz.
Fılmde birinshi tomdy tómpeshteýge baǵyttalǵan «ıdeologııalyq kúres» shynaıylyqpen kóringen. Urdajyqtardyń pasyqtyǵy adamnyń júregin aınytardaı las, arsyz, qarańǵy. Abaıdyń aqyndyq mektebi degenge shúıilgen bir topas «marksızm-lenınızm» mektebi ǵana bolady degendi aıtýymen óziniń adam sanasyn ýlaǵan jaǵympazdyqtyń shyńyna kóterilgenin aıǵaqtap tur. Bar maqsaty alashordalyqtar ańsaǵan qazaqtyń ózgelermen teńelýine jan-tánimen qarsy kúresken sol Nuryshev aqyry keleshek urpaqtan jeńilip, óz nemeresiniń Áýezovti aspandata kóterip, ádiletti baǵalaǵanyn kórgende tili baılanyp qalady. Osyndaı ozyq oıly tapqyr tujyrymdar fılmde kóp. Abaıǵa qaraýǵa beti joq Orazbaıdyń kóńil aıtyp kirýge dáti barmaı, úıdiń syrtynan kelip sóıleskeni de – nanymdy, tapqyr sheshim.
Bala Muhtardy ájesi Abaı aýylyna aparyp, onyń óleńin atanyń aldynda aıtqyzǵysy kelgeni de jaqsy epızod. Balanyń aty asqar taýdaı atanyń aldynda qysylyp qalǵany da nanymdy, tabıǵı. Sanaly balalar ǵana uıalshaq bolady. Qazirgi balalar qusap taqyldap aıtyp tursa nanymsyz bolar edi. Bul da – rejısserdiń tapqyrlyǵy. Utymdy shyqqan.
Alaıda negizgi keıipkerlerdiń obrazdaryn kúshti, qudiretti etý úshin olardyń jaýlary men qastarynyń obrazyn da kúrdelendire túsý kerek edi. Áýezovtiń ózi «Abaı jolynda» Abaıdy kúshti etý úshin Qunanbaıdy tereń, Orazbaıdy qırakezik, qastyq pen jaýyzdyq jolynda jalyqpaı kúresetin beli bekem, qısyq, barynsha qyńyr etip kórsetti. Al fılmdegi osy keıipkerlerdiń bolmysy solǵyndaý. Orazbaıdyń róline tańdaǵan ártis Orazhan Kenebaevtyń da susy men tysy shynjyr balaq, shubar tós Orazbaıdan góri adamgershiligi mol adamdy somdaýǵa laıyq. Kerisinshe Ospandy oınaǵan ártiske osy róldi bergende utymdy bolar ma edi dep oılaımyz.
Orazbaı men Ospan arasyndaǵy tartys ta solǵyn. Ospan óziniń ústinen aryz alyp ketken Orazbaıdy artynan qýyp baryp arbanyń artyna tańyp alyp kelgeni kitapta qanshalyqty nanymdy bolsa fılmde sonshalyqty senimsiz. О́ıtkeni fılmde Ospan bolystyqqa óte almaı qalǵan, al kitapta ol alǵashqyda óte almaǵanymen artynan Kúntýdyń ornyna bolystyqqa turǵan soń ulyqtyǵyn moıyndamaǵan Orazbaıdyń isine qatty shamdanyp, namystanady. Sondyqtan ǵoı «taý soqqandaı ekpinmen» jaýyn jaıpaǵany. Al jaı aryz áketkenge bola Ospan sonshalyqty týlamas edi.
Qunanbaıdyń Mekkege júrerinde partokrat-bıýrokrattar «Qodar-Qamqa oqıǵasy aldynan shyqsyn» dep fılmde avtorǵa shegelep tapsyrady. Bul shyndyq bolýy ábden múmkin. Alaıda uly Muhań romannyń bul epızodynda ısi qazaqtyń jaqsysy men jaısańynyń el men jerge qoshtasardaǵy qımastyǵyn kórsetken asa kórkem de kúrdeli sátti jasap shyqqan. Qunanbaıdyń: «Eı, meniń balalarym, dos-jarym, ini-týǵanym» dep bastalyp, «ot basynda nemerege, as basynda kelinge, mal basynda malshyǵa «áı-óı» dep otyryp óletin baı-baı shal bolyp ótsem men senderge laıyq áke, laıyq aǵa-baýyr bolǵanym qani» degen sııaqty júrek tebirenterlik utymdy sózderiniń ózi nege turady? Al qyzyl belsendilerdiń tapsyrmasymen qosylǵan «Dárkembaı-Dármen daýy» sıyrǵa er salǵandaı jaraspaı tur. Qajylyqqa ketip bara jatqan adamǵa boıynda adamgershiligi bar qazaq esh kiná artpaıdy. Tipti ózine qamshy siltegen Orazbaıdaı jaýyzdy da Abaı ómirde keshirip, Mekkege júrerde rızashylyǵyn bergen. Sondyqtan osy epızodty qosqanda halyqtyń Qunanbaıdan shoshyna shegingenin jáne onyń jalǵyz atty bolyp qalýyn fılmge almasa da bolar edi. Sanasy sosrealızmnen ada qazirgi kórermen oǵan túsinistikpen qarar edi. Kerisinshe, el-jurttyń Qunanbaımen qımaı qoshtasyp, al báıbishesi Uljanmen ekeýiniń kúımeniń ishindegi aryzdasý epızody – Abaıdyń ata-anasynyń kim ekenin anyq kórsetip, júrek syrlaryn aqtarǵan eń utymdy, eń ónegeli kórinis bolmas pa edi?
Árıne, «qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa» demekshi rejısserdiń epopeıanyń qandaı epızodyn qalaýy óziniń erkinde ǵoı. Biz tek utymdylyǵy joǵary epızodtardy eske salyp jatyrmyz.
Bizdińshe, fılmdegi Qaıym Muhamedhanovtyń obrazy da sátti shyqpaǵan. Ol uly jazýshynyń barlyq aqyly men bilimin boıyna sińirip jáne óziniń kóp jyldyq eńbegi synaqqa ushyrap, qaıta qaralatyn bolǵanyna qapalanyp, júıkesi shıryǵyp, tragedııalyq kúı keship júrgen quımaqulaq jas ǵalym emes, suhbat alýǵa kelgen jýrnalıst sııaqty pikir qaldyrady. Eshqandaı kúızelissiz júrgen jeńil sypaıylyq bul obrazǵa jat bolýy kerek-ti. Sondyqtan bul rólge tańdaǵan artıst óziniń obrazyn asha almaǵan dep aıta alamyz. Onyń úkimi oqylǵanda «SSSR Qylmystyq kodeksiniń 58-shi babymen sottalady» degen de durys emes. Bizdiń qýǵyn-súrginge ushyraǵan aǵalarymyzdyń bárin «RSFSR QK 58-shi babymen» sottaǵan. Bul usaq-túıek emes, adam ózgerip, zaman ózgerip jatqanda túbinde bóten eldiń zańymen bizdiń azamattarymyzdy nege sottaǵan degen suraq ta týýy múmkin... Sondyqtan bul faktini burmalaýǵa bolmaıdy.
Abaı ózin alǵash tergegende patsha sheneýnikteri jáne qazaqtyń saılanǵan ulyqtaryna tán sıpat paraqorlyq, ótirik kýálik, ádiletsizdik dep aıta kelip, oǵan qazirgi «korrýpsııa» degendi qosqanda bul sóz oıly kórermenniń qulaǵyna túrpideı tıedi. О́ıtkeni ol zamanda mundaı termın joq ekenin jurttyń bári biledi, al oryssha aıtqysy kelse «mzdoımstvo» nemese «lıhoımstvo» dep aıtsa jarasar edi. Sondaı-aq Abaıdyń Semeıdegi Gogol kitaphanasynda tońmoıyn sheneýnikti qatyrǵan ataqty sózi de tym qarabaıyr bolyp ketipti. Sheneýniktiń «kitaphanaǵa dalanyń túıeleri qashannan keletin bolǵan» degenine oraı Abaı «munda qalanyń esekteri de keledi» dep utymdy jaýap bergen. Iаǵnı másele, «qala» men «dala» degen sózdermen oınalyp, nátıjesinde sheneýnikti esekke teńep ketkeninde. Al fılmde qalanyń degen sóz múlde joq, tek «munda esekter de otyr» dep túıeden túskendeı dúńk etkizgen. Sóıtip ol Abaıdy tasyrlaý etip kórsetken jaǵymsyz kóriniske aınalyp ketipti.
Fılmde «Salıha qyzdyń daýy» da alynǵan eken. Bul Abaıdyń Orazbaılardan boıy ósip, halqynyń uly bolýǵa bet alǵan kúrdeli epızod. Alaıda fılmde ol jeńil qaırylǵan. Tipti Abaıdyń: «Etimdi shal sıpaǵan qurt jesin dep, Jartastan qyz qulapty tereń sýǵa» degen jyr joldaryn týǵyzǵan kúızelisi de joq. Osy epızodtaǵy iriligi sol, ol osyǵan deıin óziniń qatarlasy ári úzeńgilesi bolyp júrgen Orazbaı men Jırensheni «ottapsyń eki tóbet» dep bastap ábden jer qylatyn edi. Fılmde oǵan kóńil aýdarylmaı Abaı Jırenshe men Orazbaıdy yqtyra almaǵan, kerisinshe dál osy epızodta ana ekeýi myqtyraq. Ásirese, Jırensheni oınaǵan ártis qyrys ketken, qýlyq pen sumdyqqa ábden pisken jan ekenin kórsetedi. Ol Abaıǵa «ata jolynan sadaǵa ket!» dep aqyrady. Osynyń ózimen-aq Jırensheler iri bolyp tur. Al fılm kerisinshe Abaıdy osylardan sonaǵurlym bıik qylyp shyǵarýy kerek edi, biraq oǵan qol jetpegen...
Mundaılar usaq-túıek bolyp kóringenimen «Abaı jolyn» jatqa biletin bilikti oqyrmandarǵa unamaı, teris pikirdiń týýyna sebep bolady. Al shyn mánindegi usaq-túıekter qataryna Orazbaıdyń úıine jınalǵan meshkeı bılerdiń etti asap jemeı túrtip jeýi, barlyq jarly-jaqybaılarǵa deıingi keıipkerlerdiń bir-birimen aǵylshyndarsha siz-biz dep sóılesýi, Abaıdyń shylym tartpaı, nasybaı atýy, shaqyrýmen kirgen Salıha qyzdyń ıilip ıba jasamaı, tikesinen tik turyp qalýy jáne t.b. usaq-túıekter de kórermenniń kózine oǵashtaý kórineri haq.
Sondaı-aq M.Áýezovti jaýlarynyń ortasyna jalǵyz qaldyrý da durys emes edi. 1952 jyl 37-shi jyl emes, munda jazýshy KSRO Memlekettik syılyǵynyń jalǵyz laýreaty, oǵan Ǵabıt Músirepov sııaqty úlken jazýshylar ara túsip, qoldaǵan. Sol jerler de eskerilmegen.
О́zimiz baıqaǵan osyndaı shaǵyn olqylyqtar bolǵanymen fılm, joǵaryda aıtqanymyzdaı, óte nanymdy, oqyrmandy sendire alatyn shynshyl týyndy dep aıta alamyz. Ony qazaq kınosynyń sońǵy jyldardaǵy úlken tabysy dep aıtýǵa ábden laıyq.