Syrdarııa aýdanyndaǵy irgeli aýyldardyń biri Shaǵan erteden-aq birligi bekem elge meken bolǵan berekeli jurt edi. Kúre joldyń boıynan oryn tepken aýyl men aýdan ortalyǵy Tereńzek kentiniń arasyn Syrdarııa ózeni blip jatyr. Shaǵandyqtar úshin Qyzylorda qalasy da asa qashyq emes. Egin egip, mal baǵatyn aýyldaǵylar sonda da keregin alystan izdep sabylmaıtyn, tútini túzý ushqan baıyrǵy jurttan uzap ketkender sırek edi. Sońǵy kezde aırandaı uıyǵan osy aýyldyń shyrqy buzylyp, shyndyq izdep shyryldaǵan jurttyń úni qattyraq estile bastady.
О́ńir halqy keńshar taraǵannan keıin elge bas bolǵan Qojabek Dádikbaev esimdi azamattyń esimin áli kúnge qurmetpen ataıdy. Kezinde «Shaǵan» atty agrofırma quryp, keńshardyń múlik-múkámalyn eldiń ıgiligine jaratqan basshynyń arqasynda aýyl basqa eldi mekender kórgen qıyndyqtyń birin de sezingen joq. Agrofırma jyl saıyn kúrishten mol ónim alyp, tehnıka jańalap jatty. Sharýashylyq úzdikterin marapattap, alǵashqy bolyp avtokólik mingizip, jaqsy úrdistiń úlgisin kórsetken sol azamat 2000 jyly kólik apatynan qaıtys bolyp ketken edi. Júıeli josparlaýdyń nátıjesinde isi alǵa basqan agrofırma sol kezdegi aýdandaǵy barlyq qaıyrymdylyq is-sharalardyń basynda turdy.
Basshysyz qalǵan agrofırma aınalasy az jylda tyǵyryqqa tirelip, 2004 jyly aýylda jańa sharýashylyq – «Shaǵan Jer» JShS quryldy. Seriktestiktiń 2004 jylǵy 24 jeltoqsandaǵy quryltaı shartynda jáne jalpy jınalys sheshimimen bekitilgen jarǵyda quryltaıshylardyń sany 3 113 adam, jarǵylyq kapıtaly – 16 736 380 teńge dep kórsetilgen. Onyń ishinde 15 062 742 teńge salym salǵan B.Baıjanovtyń úlesi 90, al 1 673 638 teńgege baǵalanǵan jer úlesimen kirgen qalǵan qatysýshylarǵa 10% tıesili delingen. Keler jyly seriktestik «Shapaǵat Lımıted» JShS quramyna kirip, 2007 jyly qaıta bólinetin bolǵandyqtan B.Baıjanovtyń toqsan paıyzdyq úlesi «Shaǵan Jer» kompanııasyndaǵy 6 adamǵa beriledi. Aýyl turǵyndarynyń basym bóligi sodan bergi 13 jyl ishinde seriktestiktegi 10 paıyzdyq úleske ıe 3 112 adamnyń quqyqtary men múddeleri buzylyp kelgen dep otyr.
Ara-tura aıtylyp qalatyn osy másele byltyr jyl basynda taǵy bir jańǵyryp, aýyldaǵylar 6 quryltaıshynyń birin qataryna qosý arqyly jalpy jınalys shaqyryp, sonyń nátıjesinde seriktestikti uzaq jyl basqaryp kelgen Berdibek Qadyrov óz erkimen qyzmetinen ketedi de, kópshilik daýyspen Jeńisbek Syzdyqov atty azamat basshy bolady.
Jalpy jınalysta turǵyndar jańa basshyǵa seriktestik jarǵysyn qaıta qarap, halyqtyń jer jáne paı múliktik úlesterin túgendeýdi, aýdıtorlyq tekserý júrgizýdi tapsyrady. Kópshilik talabymen «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» korporasııasynan seriktestiktiń tirkeý qujattaryn aldyrǵanda osy kezge deıingi basshylar tarapynan jiberilgen birshama zań buzýshylyqtar anyqtalypty.
Eń áýeli seriktestik qurylǵan ýaqytta 90 paıyz úleske ıe bolǵan B.Baıjanovtyń jarǵylyq kapıtalǵa qarajat salmaǵany, 2005 jyly ol úlestiń «Shapaǵat Lımıted» JShS-ne, araǵa eki jyl salyp B.Jańabergenovke, J.Omarovqa, A.Adaevaǵa, M.Quttymuratovqa, K.Nazymbaevqa, K.Durysovaǵa zańsyz berilgendigi belgili bolǵan. Osydan keıin aýyldyń alty júzge jýyq turǵyny sotqa talap-aryz berip, ótkizilgen barlyq jalpy jınalys hattamalaryna sáıkes sheshimderdi, ádilet organdarynda júrgizilgen tirkeý áreketterin jaramsyz dep tanýdy suraıdy.
Qyzylorda oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sýdıasy M.Sársenovtiń tóraǵalyq etýimen ótken sot otyrystarynda osy zań buzýshylyqtardyń barlyǵy anyqtalyp, seriktestikti tirkeý áreketterin júrgizýge negiz bolǵan jalpy jınalys hattamalarynyń sheshimderi zańsyz dep tanylypty. Sotta jaýapker retinde kórsetilgen alty quryltaıshynyń keıbiri seriktestiktiń jarǵylyq kapıtalyndaǵy úlesti basqa qatysýshylarǵa bólip berýge kelisetindikterin aıtqan.
Qyzylorda oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sýdıasy M.Sársenov berilgen talap-aryzdy ishinara qanaǵattandyrǵan. Biraq keıbir jaýapkerler ókilderi atalǵan sheshimniń kúshin joıýdy surap appelıasııalyq shaǵym beredi. Osylaısha daýly másele oblystyq sottyń azamattyq ister jónindegi appelıasııalyq alqasynda qaralyp, tolyǵymen zertteldi. Alqa sot otyrysyna talapkerlerdiń barlyǵynyń qatysýy jáne isti qosymsha qujattarmen tolyqtyrý qajet bolǵandyqtan azamattyq isti birinshi saty sotyna qaıta joldapty.
– Bizdiń eshkimde alty alasymyz, bes beresimiz joq, – deıdi «Shaǵan Jer» JShS dırektorynyń orynbasary Ábdirazaq Sádýov. – Tek halyqqa tıesili dúnıeniń qaıtarylýyn talap etip otyrmyz. Osyǵan deıin jylda tabyspen shyqtyq dep kóńil toǵaıtqanmen qarapaıym jumysshynyń eńbegi onshalyqty eskerilmeı qalatyn. Bıyl eń aldymen, jalaqyny kóterdik. Eńbekkerler naýqan sońynda kórsetkishine qaraı qomaqty qosymsha qarjy aldy.
Aıtpaqshy, sonaý 1976 jyly aýyldaǵylar mıllıon put kúrish jınap, oblystaǵy eń ozyq sharýashylyqtar kóshin bastaǵan eken. Byltyr mol ónim alyp, qyryq tórt jyl burynǵy kórsetkishti jańartypty. Seriktestikte jumys isteıtinder qatary kóbeıdi. Eń aldymen qosta eńbek etip júrgenderge jaǵdaı jasaldy, túski tamaqtaryn tegin qyldy. Ortaq ónim qoldy bolyp ketpeý úshin qyrmanǵa elektrondy tarazy qoıdy. Pandemııa kezinde bıe baılap, aýyl turǵyndaryna tegin saýmal taratty. Aýyl ortasynan bir ǵımaratty gıpermarketke aınaldyryp, qajetti quraldarmen jabdyqtady. Endi jylyjaı salyp, eldi kókónispen qamtamasyz etýdiń qamyn jasap jatyr.
Sotta jaýapker retinde tanylǵan 6 quryltaıshynyń biri Baqytbek Jańabergenovpen de tildestik. Ol seriktestiktegi quryltaıshylardyń eshqandaı artyqshylyqqa ıe bolmaǵandaryn, ózderiniń atyna jóndi-jónsiz pikirler aıtylyp jatqanyna renishti ekenin jasyrmady. Máselege baılanysty birjaqty pikirler tarap jatqanyna da alańdaýly eken.
– Burynǵy basshylyq istegen jumystyń bárin teriske shyǵarýǵa bolmaıdy ǵoı. Seriktestik aýyldaǵylardyń áleýmettik jaǵdaıyn jasaýǵa shama-sharqynsha úles qosty. Sony tez umyta qalǵandarǵa renishtimin. О́tken jolǵy sotta osy ýaqytqa deıingi biraz istiń zańsyz dep tanylǵanyna qarsy boldyq, – deıdi ol.
Shaǵandaǵy shýdan jergilikti bılik te habardar, aýdan ákimdiginde qos taraptyń qatysýymen kezdesýler de ótken. Jaqynda aýyl turǵyndarynyń ókilderin oblys ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova qabyldap, istiń ádil sheshilýin nazarda ustaıtynyn aıtypty. Aýyl ishindegi alypqashpa áńgimeden, aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyqtan qajyǵan turǵyndarǵa osy sóz demeý bolyp tur. Kóp uzamaı kóktemgi egis naýqanynyń qarbalasy bastalady. Nesibesin jerden tergen jurttyń kóńilinde «Aǵaıyndy alaýyz qylǵan bul daý kóptiń yrzyǵyna kesirin tıgizbese eken» degen alań da joq emes.
Qyzylorda oblysy