Qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq aqyn (Jambyldyń 175 jyldyq mereıtoıy Qyrǵyzstanda atalyp ótti)

Konferensııany ashyq dep jarııalaǵan «Manas» jáne Sh.Aıtm­atov ulttyq akade­mııa­synyń prezıdenti Topchýbek Tur­ǵunalıev qyrǵyz ben qazaq halqynyń baýyrlas el bolǵany myń jyldan artyq tarıhy bar «Manas» epopeıasynda aıtylyp, manasshylar men jyrshy-jyraýlardyń tiline tıek bolyp kele jatqanyn, búgingi is-­sharanyń sebepkeri alyp aqyn Jambyl Jabaev ondaǵan ǵasyr­ boıy úzilmeı kele jatqan sol jyrshylyq dástúrdi jalǵas­tyrǵan biregeı aqyn ekenin, egiz el­diń arasyndaǵy qarym-qa­ty­nas búgingi kúnde de zańdy jal­ǵasyn tapqanyn, sonyń bir jar­qyn kórinisi osy basqosý bolyp otyrǵanyn atap ótip, sóz­ ke­zegin is-sharany ótkizýdiń uıyt­qysy bolǵan Halyqaralyq Túr­ki akademııasynyń prezıdenti Dar­han Qydyrálige berdi.

– Alataýdyń baýyrynda ish­ken sýy­myz da bir, jaýgershilik zamanda tikken týymyz da bir birtýǵan ha­lyq­pyz, sondyqtan Jambyl babamyzdyń 175 jyldyq mereıtoıy qyrǵyz jerinde bas­talyp jatqany jaqsy nyshan. Halyqaralyq Túrki akademııasy bıylǵy jyldy «Jambyl jyly» dep jarııalamaqshy. Jambyldyń ózi «Súıegim – qazaq, etim qyrǵyz» dep aıtqan. Manas, Jambyl, Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aıtmatov – árbiri qyrǵyz ben qazaqtyń ortasyndaǵy rýhanı kópir. Is-sharamyzdyń «Manas» jáne Sh.Aıtmatov ul­ttyq akademııasyn­da ótip jat­qany sımvolıkalyq mánge ıe úlken oqıǵa. Jambyl qyr­ǵyz aqyn­darymen tyǵyz baı­lanysta bol­ǵan. Solardyń biri Toqtaǵul Sibir­den kele jatqanda Jambyl dosynyń aýylyna arnaıy toqtaǵan.

Sonda Jambyl úzeńgiles aqyn­nyń mereıin:

«Keldiń be, aqıyǵym, alys jerden, О́tipsiń samǵap ushyp asqar belden. «Almas pyshaq qap túbinde jatpas» degen, Han-tóre aınalmaı ma sendeı erden», dep asqaqtatyp, birneshe kún qa­dirli qonaǵy etip, qyrǵyz jerine shyǵaryp salǵan.

Halyqtyq jyrlardyń ǵumyry qashanda uzaq, eli barda ol máńgi jasaı beredi, halyqtyń muń-muq­tajyn jyrlap ony jubatqan, me­reıin jyrlap qýantqan Jambyl ba­bamyzdyń eki elge ortaqtyǵyna búgin de kýá bolyp otyrmyz, – dep is-sharany ótkizý tizginin qol­ǵa alǵan moderator sóz ke­zegin Qyrǵyzstannyń Mádenıet, aq­parat jáne týrızm mınıstri Nur­jigit Qadyrbekovqa berdi.

– Aqtańdaı aqyn Jambyl ata­­myzdyń mereıtoıy qyrǵyz eli­­mizde ótip jatqanyna biz qýa­­­namyz, – dep sózin bas­ta­ǵan­ mınıstr, – bul merekeli kon­ferensııaǵa qyrǵyz zııaly qaýy­mynyń qalyń tobynyń kelýi uly jyraýǵa kórsetilgen qurmet dep bilemin, – deı kele, Jambyl Ja­baevtyń aqyndyq ómir jolyna sholý jasap, ol joldyń izi qyrǵyz jerinde de saırap jatqanyn, uly jyraýdyń shyǵarmalaryn qyrǵyz eline tanytýdy mınıstrlik te mindetine alaryn, «Jambyldy oqý sózimizdiń qazynasyn, ózimizdiń rýhymyzdy baıytady», – dep Nur­jigit Qadyrbekov bıylǵy jyldyń barysynda Jambyl Ja­baevtyń 175 jyldyǵyna ar­nal­ǵan barlyq is-sharalarǵa bel­sendi qatysýǵa mınıstrlik daıar ekendigin jetkizdi.

– Jambyl mereıtoıy qyrǵyz jerinde bastalǵany ábden du­rys. Jambyldyń júrek­ke jeter jyrlaryn oqy­ǵanda, biz­diń de kúretamyrdaǵy qa­ny­myz qazaqtardikimen bir­deı so­ǵady. Kezekti aıtysty Jam­byl men Toqtaǵulǵa arnap uıym­das­tyr­sańdar jaqsy bolar edi, – dep sózin bastady, – Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń Joǵorký Keńe­shınıń eks-spıkerı Medetkan She­rimqulov dóńgelek ústeldi jaǵalaı otyrǵan «Aı­tysh» qorynyń tóraǵasy Sadyq Shernııazǵa qolqa salyp. Qadirli aqsaqaldyń keńesin dereý ilip alǵan Sadyq Shernııaz: «О́tkizemiz, ózińizdi jıýrı tóraǵasy etip saı­laıyq», – dep jaýap qaıtardy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyr­ma­sy­men, eki memlekettiń ara­syn­­daǵy kelisimge oraı, bıyl Qa­zaq­stannyń mádenıet kúnderin Qyr­­ǵyzstanda ótkerýge qyzý daıar­dyq júrip jatqanyn konferen­sııanyń qatysýshylaryn onlaın­dyq tikeleı ekrannan mereke­lik is-sharamen quttyqtaǵan Qazaqstan­nyń Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova atap ótti. Estafetany 2022 jyly qyrǵyz jaǵy qolǵa almaqshy.

Sondaı-aq onlaın baılanysy arqyly Qazaqstannyń M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırekto­ry Ken­jehan Matyjanov sóz alyp, ınstıtýttyń daraboz jyraý­dyń 175 jyldyǵyna oraı atqary­la­­tyn is-josparyn tanystyryp, Jambyl fenomenine kóńil bur­­ǵan qyrǵyz jurtshylyǵyna rızashylyǵyn bildirdi.

Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq ǵy­lym akademııasyna qa­rasty Sh.Aıt­­matov atyndaǵy Til jáne áde­bıet ınstıtýtynyń dırektory, akademık Abdyldajan Aqma­talıev Jambyl Jabaevtyń jyr­­lary mektepteri oqý­lyq­­tarynda jáne joǵary oqý oryn­darynyń fılologııa baǵy­tyndaǵy fakýltetteriniń baǵ­dar­lamalarynda keńes dáýiri kezinen-aq úzdiksiz oqytylyp kele jatsa da, Jambyldyń baı mura­syn jarııalaý, zertteý qyrǵyz mádenıeti úshin tyń arna ekenine toqtaldy. Qyrǵyz manaby, áskerı qaıratker Shabdan batyrdyń asynda (1912 jyly Qyrǵyzstannyń Chúı (Shý) aımaǵynyń Kishi Kemin óreninde ótken asqa Orta Azııa­daǵy elderdiń ókilderi de qatysqan. Asta 2500 kıiz úı tigilip, 2 myńdaı jylqy, 10 myńdaı qoı soıylǵan degen sóz bar. Tarıhshy S.Abramzon asqa 50 myńnan asa adam qatysqanyn jazǵan) Jambyl qazaqtyń «Qyz Jibek» jyryn jyrlaǵanyn, uzaq ómir súrgen aıtýly aqyn qyrǵyzdaǵy ózine zamandas aqyndarmen qoıan-qoltyq aralasqanyn, eń kóp aralasqany qyrǵyzdyń aqyny jáne sazgeri Murataly Kúreńkeev bolǵanyn baıandap, ınstıtýt bıyl 175 jyl­dyqtyń aıasynda Jambyldyń jyrlaryn qyrǵyz tilinde jınaq etip shyǵaratynyn málimdedi.

Jınaqty ınstıtýt pen Halyq­aralyq Túrki akademııasy birigip shyǵaraıyq degen usynysyn or­taǵa salǵan aka­demııa basshysy alda atqarylatyn ister týraly aıtyp berdi. Akademııa Jambyl Jabaevtyń tańdamaly óleńderi men tolǵaýlaryn jáne aıtystaryn qyrǵyzshalap Toqtaǵuldyń meken­desterine jetkizbekshi. Qa­zaq-qyrǵyz zııalylarynyń ke­zek­tegi V forýmy «Jambyl jáne túrkilerdiń jyrshylyq salty» atty aıdarymen ótpekshi. Oǵan qa­zaq, qyrǵyz, ózbek, túrikmen, qa­ra­qal­paq, bashqurt jáne noǵaı sııaqty baýyrlas elderdiń jyrshy-jyraýlary shaqyrylady.

Qyrǵyz Respýblıkasynyń Ult­tyq jazýshylar odaǵynyń tó­raǵasy Nurlan Qalybekov á degen­nen-aq ádebıet pen mádenıet memlekettiń ıdeologııalyq qu­raly bolýy kerektigine zal­da­ǵy­lardyń nazaryn aýdardy. Kezinde Muhtar Áýezov Jam­byl Jabaevty bıikke kóterdi, sodan keıin baryp, biz­dikiler onsyz da halyqtyq aqyn – Toqtaǵul Satyl­ǵanovqa «demokrat aqyn» aıdaryn berdi. Egemendik jyldarynan bastap, Qazaqstan bıligi ádebıet pen ónerdi qoldap keledi, bizde ádebıet pen óner adamdary óz kúnin ózi kórip keldi», – dedi. Nurlan Qalybekov qazaq eline belgili áńgime – Jambyl Jabaevtyń Máskeýge óner deka­da­syna bar­ǵandaǵysyn aıtyp ber­di.

Konferensııada keleli oı aıt­qan­dardyń biri «Manas» jáne Sh.Aıtmatov ulttyq akademııa­synyń bólim basshysy, folklorshy, fılologııa jáne tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Sýlaıman Qaıypov boldy.

–1934 jyly Máskeýde ótken KSRO jazýshylarynyń birinshi sezinde Maksım Gorkııdiń baıan­­damasynan keıin el arasynan shyq­qan aqyndar – Daǵystandaǵy lezgın men avar halyqtarynan Sýlaıman Stalskıı men Rasýl Ǵamzatovtyń atasy – Ǵamzat Sada­sa, ázerbaıjannan Bulbuloǵly, qazaqtan Jambyl Jabaev jáne basqalar odaqtyq, qala berdi álemdik ádebıet sahnasyna shyq­­­ty. Sondyqtan ult aqyny Jam­­­byldyń qyrǵyz elinde 175 jyl­dyq me­reı­toıynyń bastalýy qyrǵyz ben qazaqtyń tókpe aqyn­dary shyǵarmashylyǵynyń júıeli túrde zerttelýine jol ashyp beredi degen oıdamyn. Ras, Jambyldyń aqyndyq sheberligi ár tarapty qarastyrylǵan, shy­ǵar­malarynyń tekstologııasy, jarııalaný bıblıografııasy, sóz­digi, poetıkalyq zerttemesi – bári bar. Degenmen biz ádebıetti zert­teýshiler árbir poetıkalyq sózdi hımıkterdiń elementterdi mıl­lıgramyna deıin ólshep anyq­taǵanyndaı zertteı almaı ke­lemiz. Bul turǵydan alǵanda, Orta Azııanyń, atap aıtqanda, qazaqtyń ataqty fılolog-ǵalymy Esmaǵambet Ysmaıylovtyń so­naý 1956 jyly qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen «Aqyn­dar», «Akyny» monografııasy jalǵyz metodologııalyq jolkórsetkish bolǵan. Ol tarıh qoınaýynda qalyp, umy­tyldy. Meniń usynysym – Ha­lyq­aralyq Túrki akademııa­sy sol úlgini jalǵastyryp, Jam­byldyń 175 jyldyǵynyń aıasynda aýyz ádebıetin zertteýdiń zama­naýı jańa metodologııasyna jol ashyp berse, biz qyrǵyz oqymystylary da sol jolmen júrer edik. Basqa jaratylystaný ǵylymdaryndaǵydaı, ádebıettaný ǵylymynyń da de­rektik negizin qalyptastyrý lázim. Bul ǵylym­daǵy úlken sekiris bolar edi, – dedi birshama jyl Bish­kek­tegi Qyrǵyz-Túrik «Manas» ýnı­versıtetin basqarǵan ǵalym.

Jaryssózge shyqqan qyr­ǵyzdyń belgili kıno-tele re­jıs­sıori Zamır Eralıev mek­teptegi jasós­pirim kezi­nen Jam­­­­byl Jabaevtyń «Lenın­grad­tyq órenim» óleńin jatqa bilgenin eske alyp, qazir­gi tań­da qyrǵyzdyń jas jáne or­ta býyny Jambyldy jaqsy bilmeıtinine qynjylysyn jet­kizdi. «Onyń bir sebebi ǵasyr jasaǵan alyp aqyn Jambyl týraly Qazaqstannan syrtqy elderge taraǵan kórnekti fılm joq. Qyrǵyzdyń áıgili kınorejısseri Bolot Shamshıev manasshy Saıaq­baı Qaralaev týraly fılm túsirip, onyń esimin máńgilik etti. Fılm elý jyldan beri úz­dik­siz qaıtalanyp kórsetilip, ekran­nan túspeı ke­ledi». Ulttyq salt-dástúrge sý­­ǵarylǵan óner týyndylary ıdeo­­logııanyń ózegi bolýy kerek. О́kinishke qaraı, buǵan jete al­maı kelemiz. Meniń tilegim «Jambyl jylyn» jarııa­laǵaly jatqan Halyqaralyq Túr­ki akademııasy bıyl Jambyl men Toqtaǵuldy bas keıipkerler etip, baýyrlas eki eldiń rýhanı jetis­tikterin, sýyryp salma aqyndardyń talantyn túrki álemine ǵana emes, búkil dúnıege tanytatyn, onyń ústine qyrǵyz ben qazaqtyń birtutastyǵyn pash etken kórkem be, álde derekti me fılm túsirse quba-qup bolar edi, qyr­ǵyz kınoshylary da qur qol qalmaıdy», – degen pikirin aıtty.

Qyrǵyzstanda tókpe aqyndar aıtysynyń jáne manasshy óneri­niń órkendeýine zor úles qosyp kele jatqan qaıratker, Qyrǵyz Res­pýblıkasy Joǵarǵy Keńe­siniń depýtaty Sadyq Shernııaz «Aıtys» qory qurylǵan soń, kóp uzamaı «Qyrǵyz-qazaq aqyn­darynyń aıtysy» jyl saıyn­ ótke­rilip kele jatqanyn, bıyl 31 tamyzdyń aldynda Qyr­ǵyzstan­nyń Táýelsizdiginiń 30 jyl­dy­ǵyna jáne «Aıtys» qorynyń 20 jyldyǵyna oraı ótkiziletin «Qyr­ǵyz-qazaq aqyndarynyń aıtysy» Jambyl Jabaevtyń 175 jyl­dyǵyna arnalatynyn jarııa­lady.

Qyrǵyz Respýblıkasynyń ha­lyq ártisi, sazger, pýblısıst Qyrǵyz teleradıo korporasııa­synyń «Ýlýtman» («Ultman») beıneportalynyń jetekshisi, ári júrgizýshisi, 2016-2017 jyldary Mádenıet, aqparat jáne týrızm mınıstri bolǵan Túgelbaı Qazaqov Qazaqstanǵa barǵan bir saparynda Almaty oblysyndaǵy Jambyl murajaıynda bolǵanda tańǵalǵanyn áńgimelep berdi. 

– Zańǵar tulǵalarǵa kóziniń tirisinde syı-qurmet kórsetkenge ne jet­sin! – dep jalǵady áńgi­me­sin Túgelbaı Qazaqov. – Qazaq­tyń belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldas­bekovtiń «Júz jyl jasaǵan jú­rek» degen kitaby shyqqan. On­daǵy epızodtardyń qyrǵyz eline de qatysy bar. Osy eńbek Jam­byldyń 175 jyldyǵy sheń­berinde qyrǵyzshalansa degen tilegim bar.

Is-sharanyń barysynda Ha­lyqaralyq Túrki akademııasy men «Manas» jáne Sh.Aıtmatov ulttyq akademııasynyń arasynda yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıyldy jáne Halyqaralyq Túrki akademııasy shyǵarǵan kitap­tar­dyń – «Manas» eposynyń, Abaı Qunan­baevtyń qyrǵyz tilinde jaryq kórgen «Tańdalma yrlarynyn aka­demııalyk jyınaǵy» tanys­tyryldy.

Alqaly jıyn qyrǵyzdyń jas tók­pe aqyny Aqmatbek Sultanuly­nyń Jambyl Jabaevtyń «Qyrǵyz uly, qulaq sal» óleńin jyrlaýmen aıaqtaldy.

– Qyrǵyz uly, qulaq sal,

Ejelden qımas baýyrym.

Jaılap júrdik saıalap

Ile, Shý, Naryn baýyryn.

Atamyz bolǵan bal tatý,

Anamyz bolǵan jan tatý,

Kelin menen bozbala,

Uly menen qyz tatý.

Basyna basy qosylyp,

Janyna jany qosylyp,

Aralasqan aýylym,

Birer urttam sút tapsa,

Bólip ishken qaýymym,

Əlemge aıǵaq men Jambyl,

Ashyq aıtar ul-qyzǵa.

Qazaq baýyry qyrǵyzdy:

– Batyrym! – dep maqtaǵan.

Bir qyńyr sóz aıtpaǵan:

– Aq qalpaqty er qyrǵyz,

Tórge shyq! – dep syılaǵan.

Qazaq barsa qyrǵyzǵa:

– Kel, qazaǵym, kel! – degen,

Qımas baýyrym sen, – degen,

Bala qaıda? Malǵa bar,

Baǵlan alyp kel! – degen», – dep qyrǵyzdyń maqamymen tógip-tógip jyrlaǵan Aqmatbek, qomyz ustaǵan aqynnyń únin estigisi ke­lip otyrǵan qatysýshylardyń aıy­zyn qandyrdy.

 

Nazarbek BAIJIGITOV,

Qyrǵyzstannyń jalpyulttyq  «Qyrǵyz týy» gazetiniń qyzmetkeri,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin