Qazir bizdiń elimizde, sonyń ishinde Petropavl qalasynda ınternet-alaıaqtyq degen kóbeıip barady. Soltústik Qazaqstan oblystyq PD Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń bastyǵy, polkovnık Petr Klımovtyń aıtýynsha, byltyr Qazaqstanda 14 myńǵa jýyq osyndaı qylmys tirkelgen jáne onyń ósý úrdisi joǵary.
AQSh-tyń federaldyq izdeý bıýrosynyń byltyrǵy málimetine qaraǵanda, bir jylda ǵana álemde osyndaı 467 myń qylmys jasalyp, jábirlenýshilerdiń 3,5 mlrd dollaryn qaqshyp ketken. Jalpy, osyndaı kıber-qylmys álemdik ekonomıkaǵa jalpy somasy 600 mlrd dollar shyǵyn keltirgen.
Alaıaqtardyń aqsha surap, halyqtyń qaltasyna túskisi keletin syltaýlarynyń biri – qaıyrymdylyq. Qoldaryna aq jáshik ustap, qaısybir balanyń otbasyna aqsha jınap júrmiz degenderdiń bári volonter emes, keıbiri alaıaqtar bolyp shyqqan. Bizde anda-sanda kórinis berip qalatyn alaıaqtyqtyń bir túri – halyqaralyq konsertter men shoýlarǵa, sporttyq sharalarǵa satylatyn «bıletter». Ondaılarǵa kóbinese baı-manaptardyń aqshanyń júzine qaramaıtyn balalary iligip jatady. Sondaı alaıaqtyqpen arnaıy aınalysatyn uıymdar da bolady eken. Máselen, AQSh-ta tirkelgen bir kompanııa Olımpııadalyq oıyndardyń bıleti dep 50 mln dollarǵa jasandy qujattar satqan.
Shaǵyn qala Petropavlda da ınternet-alaıaqtyq óristep tur. Bıylǵy jyl basynan beri onyń sany 30-ǵa jetti. Al polısııa qylmystyń ósýin jurttyń ózinen kóredi. Internet-alaıaqtyqtyń órshý sebebi nede degenimizde polkovnık P. Klımov «Indetke baılanysty halyqtyń túrli saıttar arqyly saýda jasaýy kóbeıdi. Al ondaı saıttardyń kóbi senimsiz bolyp keledi. Onyń ústine halyqtyń ózi sıfrlandyrýdyń jedel ósýine baılanysty ony ıgerý saýattylyǵy tómen», deıdi. Demek, taǵy da adamdardyń ózi kináli. Al ishki ister organdarynda jańa shyqqan saýda saıttaryn jedel tekserip, halyqqa olardyń qaýipti ekenin jetkizip otyratyn qyzmet nege ashpasqa? Tek «abaılańyz, ınternette alaıaqtar júr!» dep, saqtandyrýdan paıda shamaly sııaqty.
Petr Klımovtyń aıtýyna qaraǵanda, óńirdegi alaıaqtyqty óristetip, «kómek berip» jatqandar – Qazaqstannyń basqa aımaǵynan jáne soltústiktegi kórshi elden kiretinder kórinedi. Kóbinese solar turǵyndardy aldap, tuzaq qurady eken. Árıne, olardy eshkim aldyn ala áshkerelemeıdi, tek aldanyp qalǵanda ǵana janashyrlyq kórsetken bolady.
Alaıaqtyq ınternet-bankıng tarapynan da bolyp turady. Ondaıdyń kóbi «KASPIBANK»-tyń atyn jamylýshylar. Alaıaqtar kóbinese osy banktyń qaýipsizdik qyzmetinenbiz dep habarlasyp, klıentterdiń barlyq derekterin saýmalap bilip alyp, ózderiniń aram oılaryn iske asyrady. Onyń ishinde klıenttiń aqshasyn basqa shottarǵa aýdartyp alý arqyly qaqshyp ketkender kóp. Sondaılardyń telefon nómirleri keıde banktyń Call-ortalyǵymen sáıkesip jatady eken. Keıde, tipti klıenttiń aty-jónin aıtyp, ishi-baýyryna kirip ketedi. Osyǵan qarap alaıaqtyqqa keıbir bank qyzmetkerleriniń ózderi de qatysty ma degen kúdik týady. Alaıda polkovnık P.Klımov oblysta ashylǵan birde-bir ınternet-alaıaqtyqqa bank qyzmetkerleriniń qatystylyǵy anyqtalmady dedi. Biraq ashylmaǵan qylmys kóp bolǵandyqtan, onyń sózine qanaǵattanýǵa bolmaıtyn sekildi. «Qupııa sóz» sııaqty derekti ózin banktiń qyzmetkerimin dep tanystyrǵan kisige aıtý qaýipti. О́ıtkeni bank qyzmetkerleri mundaı qupııa aqparatty telefon arqyly suramaıdy. Al eger bireý suraǵan bolsa, onyń alaıaq ekenin birden bilýge bolady. Ondaıda banktyń senim telefonyna habarlasyp, jaǵdaıdy habarlaý kerek», deıdi polkovnık.
Soltústik Qazaqstanda byltyr ınternet arqyly jasalǵan 89 qylmysty is tergelgen, alaıda sonyń tek 36-sy ǵana sotqa jetkizilipti. Osydan-aq ınternet-alaıaqtyqpen kúrestiń tıimdiligi joǵary emes ekeni kórinip tur. Onyń ústine polısııa óz jumysyn eski tásilmen jabyq túrde júrgizip, keıbir derekti jurttan jasyrýǵa tyrysatyn sekildi. Mysaly, meniń byltyr sottalǵandar kimder edi, aty-jónderin aıtpaısyz ba degen suraǵyma P.Klımov: «Sot prosesine qatyspaǵan adamdarǵa sottalǵan qylmysker týraly aqparat berilmeıdi», dep bir-aq qaıyrdy. Menińshe, demokratııalyq qoǵamda bári de ashyq, móldir bolǵany jón. Sonda ǵana qylmysker ataýly aıaqtaryn ańdap basar edi.
Soltústik Qazaqstan oblysy