«Aýyzy kúıgen úrip ishedi». 2018 jylǵy tasqynnan keıin jergilikti basshylar aldyn alý jumystaryna qańtardan bastap kirisetin bolǵan. Árıne, aýyldy sý basyp, san soǵyp qalǵansha, erte bastan qamdanǵan jón. Bıyl da kendi Altaı aımaǵynda tasqynnyń aldyn alý jumystary bastalyp ketti.
Shyǵys Qazaqstanda sý tasqyny qaýpi tónip turǵan 94 eldi meken anyqtaldy. Atap aıtsaq, О́skemen qalasy, Altaı, Katonqaraǵaı, Tarbaǵataı, Glýbokoe jáne Borodýlıha aýdandaryn sý basýy múmkin. Mamandardyń aıtýynsha, qaýiptiliktiń deńgeıi ortashadan joǵary. Ázirshe aımaqta tilsiz jaýdyń aldyn alý úshin joba-josparlar qurylyp jatyr. 10 aqpannan bastap sý basý qaýpi bar ýchaskelerdi tekserý, sondaı-aq oblys aýmaǵyndaǵy gıdrologııalyq jaǵdaıǵa aerovızýaldy monıtorıng júrgizý jumystary bastalady.
Úlbi, Taýly Úlbi, Ertis ózenine, О́skemen sý elektr stansasynan Shúlbi sý qoımasyna deıingi aralyqqa júrgizilgen aerovızýaldy zertteý jaǵdaıdyń turaqty ekenin kórsetedi. Alaıda ár-ár tusta muz qatý baıqalǵan. Jalpy, kóp ózendegi muz 2018-2020 jyldardyń kórsetkishterine qaraǵanda qalyń. Mysaly, Buqtyrma ózeninde muzdyń qalyńdyǵy 60-70 santımetr. Sol úshin de Buqtyrma, Ertis, Kúrshim, Úlbi ózenderinde muz jarý jumystaryn júrgizý úshin 18 ýchaske belgilendi.
Sý tasqynynyń aldyn alý úshin oblystyq bıýdjetten qajetti qarajat bólinedi. Ol qarjy aldymen jarylys jumystaryna jáne jaǵalaýdy nyǵaıtýǵa jumsalmaq. Sonymen qatar oblys basshylyǵy barlyq sýqoımasyndaǵy sý deńgeıin baqylaýdy kún tártibinen túsirmeý qajet ekenin eskertip otyr.
Birqatar aýdanda jerdiń tońy 1,5 metrge jetken. Negizinen óńirde tońnyń qatýynyń ortasha deńgeıi 32-97 sm bolsa, qardyń bıiktigi 5-40 santımetrdi qurap otyr. Al kúzgi jaýyn-shashynnyń mol túsýinen Altaı, Kúrshim, Katonqaraǵaı, Abaı, Zaısan, Kókpekti, Borodýlıha, Besqaraǵaı aýdandarynda topyraqtyń qatýy bir metrden asyp ketken. Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń mamandary tońnyń áli de qalyńdaýy múmkin ekenin aıtady. Oblys basshylyǵy ótken jyldarda bolǵan sý tasqynyn eskere otyryp, jergilikti jerde komıssııa quryp, aldyn alý jumystaryn búginnen bastap uıymdastyrýdy tapsyryp otyr. «Jaman aıtpaı jaqsy joq», evakýasııalyq pýnktterdi daıyndap, olardy belgili talaptarǵa sáıkes jabdyqtap qoıý qajet. Kóp jyldan beri sınoptıkterdiń boljamy boıynsha, oblys ózenderindegi sý tasqyny ádette naýryzdyń ekinshi onkúndiginen bastalyp, maýsymnyń ekinshi onkúndiginiń ortasyna deıin jalǵasady. О́zenderdegi sý deńgeıiniń kúrt artýy aýa temperatýrasynyń kóterilýine, kóldeneń kelip qosylǵan usaq bulaqtarǵa jáne jaýyn-shashynǵa baılanysty.
Qazirgi ýaqytta tasqyndy boldyrmaý úshin qandaı jumystar istelip jatyr? Birqatar aýdan basshylarymen habarlasyp kórdik.
Altaı aýdanynda tilsiz jaýdyń aldyn alý úshin qajetti kúshter saqadaı saı. Kóktemgi sý tasqyny shetki eldi mekender men jeke sektor turǵyndary úshin qaýipti. Dese de aldyn alý jospary qurylǵan. Monıtorıng nátıjesinde sý basý qaýpi bar jeke sektordyń kósheleri anyqtaldy. Qala kóshelerine baqylaý jasalyp, jeke sektorda qar tazalaý jumystary júrgizilip jatyr. Bulaq kózderine qoıylǵan qubyrlardy da tazalaý bastaldy. Aldyn alý jumystary – aýdan ákimi Qalıhan Baıǵonysovtyń únemi qadaǵalaýynda. Qadaǵalamasqa bolmaıdy. 2018 jylǵy topan sý Zýbov aýylyn ǵana emes, temirjoldy da basqan. Bıyl atalǵan eldi mekendegi Poganka ózeniniń jaǵalaýy «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy arqyly bekitildi.
Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Korobıha jáne Aqsý aýyldyq okrýgterindegi Buqtyrma men Solonovka ózenderi kóktemde arnasynan shyǵýy múmkin. Aýdan basshylyǵy tarapynan tehnıkalardy, ınertti materıaldardy ázirlep qoıý tapsyrylǵan.
Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi de jaǵdaıdy baqylaýynda ustaý úshin Qarasý, Quıǵan, Qabanbaı aýyldyq okrýgteriniń sý basý qaýpi bar aýmaqtaryn aralap shyqty.
Glýbokoe aýdany, Ývarovo aýylynyń tusynda qańtardyń ortasynda Ertis ózeni arnasynan kóterilip úlgergen. Áıteýir shuǵyl túrde sharýa qojalyqtarynyń kúshimen 20 tonna ınertti materıal 500 qapqa salynyp, jaǵalaý nyǵaıtylǵan. Glýbochanka ózeni de kóktem shyǵa arnasynan asyp ketýi múmkin. Tasqynnyń aldyn alý úshin aýdan basshylyǵy ózenniń jıegindegi aǵashtardy kesip, tazalaýdy tapsyrǵan.
Bir aıta keterligi, ár turǵyn ózine tıesili aýmaqtaǵy qardy shyǵaryp, bulaq kózderin, qubyrlardy qoqystan tazartyp otyrǵandary abzal. Alda-jalda sý kele qalsa, arnasyn burý úshin ınertti materıaldar men qap daıyndap qoısa da artyq etpeıdi. Bul – Tótenshe jaǵdaılar departamenti mamandarynyń keńesi. Al tilsiz jaý aýyzdyqtaýǵa kónbeıtin bolsa, dereý 112 nómirine qońyraý shalyp, jaǵdaıdy habarlaý qajet.
Shyǵys Qazaqstan oblysy