Qostanaı oblysynda aýyldyq eldi mekenderdiń 36,1%-y ǵana aýyzsýmen qamtylǵan. Oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqan aýyldardyń kóbi áli kúnge deıin keńes zamanynda qazylǵan qudyqtardyń sýyn paıdalanyp keledi.
Tolǵaǵy pisken máseleniń kúrmeýi tarqatylatyn kez jetken syńaıly. Oblys ákimdiginde ótken jıynda aýyzsý máselesi arnaıy talqylanyp, bıyl kóptegen eldi mekenderdiń sapaly sýmen qamtylatyny týraly aıtyldy. О́ńir basshysynyń aıtýynsha, 2021 jyly aýyzsýmen qamtamasyz etiletin aýyldardyń úlesi 60,2%-ǵa jetpek. Al 2025 jylǵa qaraı oblys turǵyndaryn 100 paıyz sapaly aýyz sýmen qamtý mindeti tur.
Oblysta búginde aýyz sý tapshylyǵyn tartyp otyrǵan óńirdiń biri – Naýryzym aýdany. Aýdandaǵy 10 eldi mekenniń úsheýi ǵana ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosylǵan. Qalǵan aýyldar aýyl bolǵaly aýyz sýdy qudyqtan tartyp iship otyr. Bıyl keıbir eldi mekenderdegi qudyqtar qurǵap, sý basyna baılanǵan shynjyr baýly baqyr shelekter sarydaqtanyp tot jamyla bastapty.
Mysaly, osy aýdanǵa qarasty О́leńdi aýylynda búginde júzge jýyq úı tútin tútetip otyr. Ár aýlada bir-ekiden qudyq bar, biraq sýy ashy bolǵandyqtan ishýge jaramsyz. Sondyqtan mundaǵy jurt aýyz sý úshin aýyldyń shetindegi jalǵyz qudyqtyń basyna baryp, uzyn-sonar kezek kútýge májbúr.
Aýyr tirlikke ábden kónbis bolyp alǵan turǵyndar jazda qınala qoımaǵanymen, sý tasýdyń taýqymetin qys boıy tartyp shyǵady. Ásirese aptalap aq túleı boran soǵyp, kósheni belýarǵa deıin qar basyp qalǵan kúnderi qıyn. Mundaı kezde qudyqqa jetý úshin borannan keıingi kúrtek qardy ombylap keship barý kerek. Onyń ústine, sońǵy eki jyl qatarynan jaz qurǵaq bolyp, aılap aptap ystyq turyp alǵandyqtan, bıyl qudyqtaǵy sý tómennen jyltyraǵanymen, túbinen kóterilmeı qoıdy. Sondyqtan aýyl turǵyndary qoradaǵy biren-saran malyn sýarý úshin 1,5-2 shaqyrym jerdegi kólge baryp muz oıady. Shamasy joqtar shanamen flıagtap, shamasy barlar traktormen bóshkelep sý tasıdy.
Byltyr «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 80 bas asyl tuqymdy iri qara alǵan Dmıtrıı Isaev bıyl aýyl shetindegi sıyr qorasynyń mańynan 80 metr tereńdikke deıin uńǵyma qazyp, sý shyǵara almapty.
– Meniń malyma kúnine 2-3 bóshke sý ketedi. Onyń bárin traktorǵa bóshke tıep alyp, 2 shaqyrym jerdegi kólden tasyp ákelemiz. Byltyr qudyqtarda sý bar edi, bıyl múlde joq. Meniń mal ustaıtyn aýlamda 4 qudyq bar, osy qudyqtardan táýligine ary ketse 2 tekshe metr sý shyǵady. Aýyz sý máselesi de qıyn bolyp tur. Qudyqtaǵy sýdyń bári tuzdy sý. Búkil aýyl tushy sýy bar jalǵyz qudyqtan sý iship otyr. Aýyl syrtyndaǵy elektr torabynyń janynda jalǵyz qudyq bar, sol jerge barady. Meniń aýlamda da bir qudyq bar. Biraq aýyldan shalǵaılaý bolǵan soń, bul jerge asa kóp eshkim kele qoımaıdy. Kórshi Razdolnyı aýylynan 16 metr qazsań sý shyǵyp tur, bizdiń jerdiń nege ıimeı turǵanyn bilmeımiz, – deıdi sharýa.
Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, bul aýylǵa keńes dáýirinde ortalyqtandyrylǵan sý júıesin tartý jumystary bastalyp, keıin toqtap qalǵan eken. О́kinishtisi, sol kezde tóselgen qubyrlar keıin qoldy bolyp ketipti.
Byltyr aýdan ortalyǵynan qurylys bóliminiń mamandary kelip, halyqpen kezdesip, hattama jasap, qol qoıysyp, keler jyly О́leńdige de sý keledi degen soń, aýyl turǵyndary kádimgideı úmittenip qalǵan. Alaıda aýdan ákimi Talǵat Kárbozov bul máselede halyq kóp shoǵyrlanǵan eldi mekender birinshi kezekte turǵanyn, О́leńdini sýmen qamtý aldaǵy 3-4 jyldyń enshisinde ekenin ańǵartyp: «Taıaýda Razdolnyı aýylyna sý tartý qubyry máselesi sheshiledi. Sonymen qatar Dámdi aýylyna da sý tartý josparda bar. Naýyrzym aýdanynda eldi mekenderge ortalyqtandyrylǵan sý júıesin tartý sońǵy úsh-tórt jylda qolǵa alyndy. Aldaǵy ýaqytta taǵy 2-3 eldi mekenge sý qubyry tartylsa, halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý kórsetkishi 90 paıyzǵa mańaılap qalady», degen.
Osy máseleni bıyl taǵy bir anyqtap almaq bolyp aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bólimine habarlastyq. Bas maman Serikjan Áýezovtiń aıtýynsha, bıyl 3 aýyldy aýyz sýmen qamtýǵa oblys bıýdjetinen 15 mln teńge qarastyrylyp otyr.
– Bıyl Razdolnyıǵa ortalyqtandyrylǵan aýyz sý qubyryn tartý jumysy aıaqtalady. Sonymen qatar О́leńdi, Dámdi, Mereke aýyldaryna aýyz sý taratý toraby ornatylady. Bul aýyldarda turǵyndar sany az bolǵandyqtan, sý qubyryn tartý tıimsiz. Sondyqtan sý taratqysh torap ornatamyz. Bul shaǵyn sý qoımasy sııaqty nárse. Oǵan arnaıy sý tasıtyn avtokólik bólinip, syrttan ákelingen aýyz sýmen úzbeı eselenip otyrady, – dedi S.Áýezov.
Endi oblys ákimdigindegi jıynǵa qaıta oralsaq, bıyl oblys aýmaǵyndaǵy eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtýdy kózdeıtin 41 joba iske qosylyp, onyń 16-sy bıyl el ıgiligine tabys etiledi.
– Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý oblys damýynyń basym jáne strategııalyq baǵyttarynyń biri. 2020 jyly «Nurly jer» baǵdarlamasyn iske asyrý bastaldy, onyń aıasynda 2025 jylǵa qaraı halyqty sapaly aýyz sýmen 100% qamtýdy qamtamasyz etý mindeti tur. Aǵymdaǵy jyly eki baǵdarlama – «Nurly jer» jáne «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» aıasynda aýyldyq jáne qalalyq sýmen jabdyqtaý boıynsha 41 jobany iske asyrýǵa respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden 15,2 mlrd teńge bólindi, – dedi oblys ákimi Arhımed Muhambetov.
Oblys basshylary 2022 jylǵa deıin oblys turǵyndarynyń 80,7%-yn, al aýyldardyń 82,3%-yn sapaly aýyz sýmen qamtýdy kózdep otyr.
Qostanaı oblysy