Ádildikten – ádilettilikke

Keńestik qıǵash sot júıesi ekonomıkaǵa qajetsiz dep tanylsa da, áleýmettik refor­ma­lardyń sólin qaldyrmaǵan zaman kelmes­ke ketse de, nelikten osy kúnge deıin sot júıesindegi kemshilikterge qaıta-qaıta orala beremiz? Álde, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary naryq qatynasyna baılanysty pikirtalastarda naryqtyq ekonomıka tek qana quqyqtyq bola alady, ol bárine ortaq erejeler boıynsha júrgizilýi shart jáne quqyqtyq memleket birinshi kezekte ekonomıka salasynda qalyptasýy kerek degen oılardyń eskerýsiz qalǵany ma? Ony aıtyp otyrǵan sebebimiz, tek quqyq qana erejesiz sharýashylyq júrgizýden naqty jáne ońtaılandyrylǵan ekonomıkaǵa jol ashady. Ekonomıka túzelip, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy ońalǵan jaǵdaıda ǵana Qazaqstan tolyqqandy ádiletti memleketke aınalýy múmkin. Bul irgeli kózqaras iske asyp, orta taptyń qatary ósken kezde quqyqtyq nıgılızm bolmaı, eski júıeden mıras bolǵan quqyqtyq ınstıtýttardyń sarqynshaǵy da qalmas edi.

Quqyqtyq memleket qurý ótkenniń «mu­rasy» men táýelsizdik jyldary jiberilgen «jańa» qatelikterdi eńserýdi talap etti. Sottar men sýdıalar jańa jaǵdaıda jumys isteýge daıyn bolmaǵandyqtan, kadrlardyń jańa býynyn ósirý kerek boldy. Iаǵnı ony derbes jáne táýelsiz memlekettik organ deń­ge­ıine kóterý máselesi qolǵa alyndy. Alaıda zańnamalyq jumystaǵy turaqsyzdyq pen teń­gerimsizdik zańdar men zań aktileriniń júıesizdigine, sáıkessizdigine ákelip, onyń birizdilik sıpatqa ıe bolýyna kedergi jasap, vedomstvalyq múddelerdiń qaıshylyǵyna uryndyrdy. Buǵan sot júıesinde kezdesetin sybaılas jemqorlyqty, prosessýaldyq emes baılanystardy, korporatıvti oqshaýlanýdy qosar bolsaq, onda alda turǵan mindetter men jumystardyń aýqymyn tereńirek túsinýge bolady.

Elde júrgizilgen sot reformasy sot júıe­siniń memlekettik bıliktiń táýelsiz tarmaǵy re­tindegi mártebesin konstıtýsııalyq deńgeıde bekitti, ár azamattyń ádilet pen sot tarapynan qorǵalýyn qamtamasyz etti. Degenmen sot organdarynyń jumysyn jetildirýge jáne sýdıalardyń derbestigi men táýelsizdigine qol jetkizý sharalarynyń iske asyrylýyna qaramastan, sot tóreligin júzege asyrý jaqsarmady, olardyń jumysyna qatysty shaǵymdar legi tolastaı qoımady. Sot júıesin uıymdastyrý men onyń qyzmet etý tájirıbesi jáne qabyldanǵan arnaıy zańdardyń oryndalý barysy kórsetkendeı, sot organdaryn atqarýshy bıliktiń yqpalynan tolyqtaı shyǵarý qıynǵa soǵýda. Ádilet organdary olarǵa qorǵanshylyq pen baqylaý jasaıtyn tetikter men sańylaýdy qolynan jiberer emes. Bul, ókinishke qaraı birinshiden, Qazaqstanda demokratııalyq sot dástúriniń áli qalyptasa qoımaǵanyn, ekinshiden, sottardyń keńestik dáýirden qalǵan aıyptaýshylyq tásiline beıimdiliginen aıyrylǵysy kelmeıtinin kórsetedi. Úshinshiden, bul tolyqqandy, bedeldi sot bıliginiń áli qurylmaǵanynyń dáleli. Tórtinshiden, qoǵamda sýdıalardyń táýelsizdigine shartty túrde qaraýdyń bir ushy olardyń atqarýshy bılik ókilderimen beıresmı kezdesýleriniń jalǵasýyna kelip tirelýde.

Osyndaı jaǵdaılardyń oryn alýyna sýdıalardyń zańdardaǵy qarama-qaıshylyqtar men olqylyqtardy óz qalaýlarynsha túsinip, yńǵaılaryna qaraı erkin paıdalanýlary da yqpal etýde. Oǵan keıbir sýdıalardyń kásibı daıyndyǵynyń, quqyqtyq sanasy men quqyqtyq mádenıetiniń taıazdyǵy olardyń zańdyq turǵydaǵy qatelikter jiberýleri túgil, jemqorlyqqa barýlaryna túrtki bolýda. Bular sot júıesine degen senimniń álsireýine ákelýde. Adamdardy sýdıalar arasynda kezdesetin jemqorlyq, tamyr-tanystyq, korporatıvtik múddeler, jabyqtyq, kásibı deńgeıleriniń tómendigi, ádiletsizdik, táýeldilik, bopsalaýǵa beıimdilik, aryn satý, tákapparlyq sııaqty jaǵymsyz qylyqtar alańdatady. О́ıtkeni sot isterin qaraýda nemquraılylyqqa, shynaıy materıaldardy ótirikpen almastyrýǵa, para alý, bıýrokratızm men óreskel qatelikterge jol berilýde. Sondyqtan sýdıalardyń moraldyq sıpaty men mádenıetine nazar aýdarý arqyly ǵana sot bıliginiń tıimdiligin qamtamasyz etýge bolady.

Qoryta aıtqanda, reformany refor­ma­laý­dyń ornyna ádildik pen ádilettilikti naqty ispen, oń nátıjeler arqyly ómir shyndyǵyna aınal­dyrǵan kezde ǵana halyqtyń áleýmettik ál-aýqaty túzelip, qoǵamda áleýmettik ádilettiliktiń ornyǵary anyq.

Japsarbaı QÝANYShEV,qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy