Sonaý shekara shebindegi aýdandar birigip jatqan almaǵaıyp zaman. Keńes ókimeti qulap, kolhoz-sovhozdar taraǵan. Jumyssyz qalǵan jurttyń ala dorba arqalap ketkeni de sol tus. Qos qolǵa kúrek tappaǵandary qoparyla qala jaqqa kóshisken. Sonda qansha jerden laýazymdy qyzmet usynsa da, Shaımardan Orazaev týǵan jerden taban aýdarmaǵan. Táýelsiz eldiń erteńi úshin bas bolyp, syndarly sátte jaýapty qyzmetterdiń qulaǵyn ustady.
Árkim óz janyn kúıttegen qıyn-qystaý mezette Katonqaraǵaıdyń sanaýly azamattary túkpirdegi halyqtyń qamyn oılasqan. Olar rýhanııattan, tarıhtan, ádebıetten ábden alystap ketken halyqty selt etkizdi, serpiltti. Boshaı Kitapbaevtyń eki bólimnen turatyn shejiresi de 1994 jyly jaryqqa shyqqan. 3000 danamen basylǵan shejireni halyq talasa-tarmasa oqyp, tegin túgendedi. Shákeńniń shejirege, tarıhqa qyzyǵýshylyǵy sonaý saǵymdanǵan bala kúninen bastalǵan eken. Ol qasıeti týraly úzim nandy bólip jesken synyptasy Erǵazy Jaılybaev áńgimelep bergen.
– 1967 jyldyń mamyrynda bir top oqýshy О́rnektiń ór jaǵyndaǵy Jalǵyz taýǵa bet túzegemiz. Jalǵyz taýǵa emes, sonyń arǵy betindegi «Beısenbaı bekingen» deı-tuǵyn úńgirdi kórip qaıtý úshin jolǵa shyqqamyz. Toǵyzynshy synypty bitirgenimiz keshe. Beısenbaı batyr bir jaǵynan Shápeniń naǵashy jaǵynan arǵy atasy. 1890 jyldary týǵan eken. Oryssha, arabsha hat tanyǵan. Turǵan jeri О́rnektiń jelke tusyndaǵy Jalǵyz taý. Qytaıǵa jer aýmaq bolǵan Beısembaı úıine túnde túsip, tań qylań bere úńgirde jatyp júripti. Úńgirdiń aýzyna qaraı eshkim shyǵa almaǵan. Biz sol jerdi qyzyqtap bardyq. Shaımardan, Toqtarbek, Turdybekter bastaǵan 7-8 bala kirip kórdi, – dep saǵymdanǵan bala kúnderin esine aldy Erǵazy Jaılybaev.
Sol kúndegi jelkildegen jastar bul kúnde jetpiske jetken. Jetken deımiz, jetkeni bar, ómirden ótkeni bar. Synyptastarynyń aldynda alǵyrlyǵymen, bilimimen kózge túsip júretin Shaımardan Orazaev ta bes kúndik jalǵannan ozǵan. «Jaqsynyń aty ólmeıdi» deımiz ǵoı. Ras, onyń jasaǵan jaqsylyǵyn katonqaraǵaılyqtar áli jyr qylyp aıtady. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degendeı, 2001 jyly Qaraǵandynyń dalasynan Qarataı batyrdyń mazary tabylǵanda qoıyn soıyp, qymyzyn arqalap jolǵa shyqqan da Shákeń edi. Katonqaraǵaıdyń bir top zııalylary babalarynyń basyna quran oqytyp, kelgennen keıin aýyldyń kireberisine Qarataı batyrǵa músin ornatýdy qolǵa alǵan. Sol sharýanyń basynda da Sh. Orazaev turǵan edi. Kóp uzamaı «jer bizdiki» degendeı keıipte naızasyn bilegen Qarataı batyrdyń músini tuǵyrǵa qondy.
Iá, Shákeń isker azamat edi. Qaı salany bolmasyn, urshyqsha ıirip áketetin. Katonqaraǵaı aýdandyq aýylsharýashylyq bóliminiń bastyǵy, aýdan ákiminiń birinshi orynbasary boldy. Keıin Úlken Naryn men Katonqaraǵaı aýdany qosylǵanda da týǵan elden qozǵalmaı, orynbasarlyq qyzmetin Katonqaraǵaıda otyryp jalǵastyrǵan. Týǵan jerine degen mahabbatyn osydan-aq baıqaýǵa bolatyn. Basqasyn aıtpaǵanda, aýdannyń qurylys, óndiris salasyna sińgen eńbegi orasan. Shákeńniń qoltańbasy óńirdiń ár salasynda qaldy. Bes mektep, bir balabaqshanyń turǵyzylýyna, shalǵaıdaǵy aýyldarǵa elektr jelisiniń tartylýyna óziniń úlken úlesin qosty. Qanshama kópir salýǵa muryndyq boldy?! Aýdandaǵy 31 aýyldyń 28-ne avtobýs baǵytyn ashqan da Katonqaraǵaıdyń jeke aýdan bolyp turǵandaǵy sońǵy ákimi Shaımardan Orazaev edi. Jaraıdy, onyń bári kúndelikti sharýasy deıik.
Táýelsiz Qazaqstannyń ónimin, pantyny tuńǵysh ret shetelge shyǵarǵan da osy Shákeń emes pe edi?! Ony biri bilse, biri bilmes. О́ıtkeni Shaımardan Súleımenuly tirisinde «meniń eńbegim» dep keýde soqpaǵan. Qarapaıym edi. Qarapaıym otbasynda tárbıelendi. Ákesi – Súleımen soǵys ardageri. Múgedektigine qaramastan, «Chernıahovskıı» keńsharynda shopan bolǵan. Bala-shaǵasy da eńbekpen bite qaınasyp ósti. Shejirege kóz salsaq, Altaıdyń eteginde Qarataıdan Sherýshi áýleti ósip-óngen. Sol Sherýshiden Baýbek, Jánibek, Kóshkinshi, Kólibaı degen tórt urpaq taraǵan. Shaımardan sol Kóshkinshisiniń urpaǵy. Alǵyrlyǵy, bilimge degen umtylysy, eńbekqorlyǵy, atbegiligi tegine tartsa kerek-ti.
Ákesi Súleımen aqsaqal 1969 jyly kenetten kóz jumyp, áskerı boryshyn ótep júrgen Shaımardan aýylǵa qaıtýǵa májbúr bolǵan. Otbasynyń tirligi tuńǵysh ulǵa qarap qalǵan soń, bilek sybana eńbekke aralasqan. Alǵashynda «Chernıahovskıı» keńsharyna tokar bolyp ornalasyp, keıin keńshardyń Komsomol hatshysy qyzmetine kóterilgen. Bala kúngideı alǵyrlyǵynyń, umtylysynyń, biliminiń arqasynda qyzmette satylap óse berdi. Biraq, ózinen keıingi baýyrlaryna qamqor bola júrip, túbegeıli bilim qýa almady. Sonyń ózinde oqyǵan oqý oryndaryn qyzyl dıplommen támamdap otyrǵan. Tipti Almatydaǵy Joǵary partııa mektebinde oqyp, bilim ordasynyń maqtanyshyna aınalǵan. Ol tusta el basqarǵan azamattardyń barlyǵy derlik osy oqý ornynda bilim alǵany belgili. Lenınagordyń orman sharýashylyǵy tehnıkýmyn da úzdik aıaqtady. Orman demekshi, Shákeń ormanyn, taýyn jaqsy kórdi. Katonqaraǵaıdyń orman sharýashylyǵynda eńbek etken jyldary, bul salany da bıikke kóterdi. Altaıdyń tumsa tabıǵatyn aram pıǵyldylardan qyzǵyshtaı qoryp, qorǵaǵysy keldi. El eńsesin tiktep, etek-jeńin jıyp, «Katonqaraǵaı memlekettik Ulttyq parki» qurylǵanda tymaǵyn aspanǵa atyp qýanǵandardyń biri Shaımardan Orazaev-tuǵyn.
Keıingi jyldary jan-dúnıesi ǵana emes, qyzmeti de taý-taspen, tabıǵatpen baılanysty boldy. О́skemenniń orman sharýashylyǵyn basqaryp júrip, qyrýar sharýa atqardy. 50 myń gektar alqapty alaqandaǵydaı baqylap otyrý óz aldyna, onyń jaıqalyp ósýi úshin eńbektendi. Oblystyń tabıǵı resýrstary jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynda bas maman bolyp júrip, qalanyń irgesindegi jylyjaılardy keńeıtip, kóshet sanyn arttyrýdy qolǵa aldy. Orman, taýyn ǵana emes, ań-qustardy qorǵaýdyń da tetikterin oılastyrdy...
E-e-e, ómir jalǵan. Taý-tasym, orman-kólim dep júrgen taý tulǵa azamat 2013 jyly ómirden ótti. Eli Shákeńniń eńbegin umytpaq emes. Jýyqta Belqaraǵaı aýylynyń bas jaǵyndaǵy tuqym baǵyna Shaımardan Orazaevtyń esimi berildi.
Bul Altaı – Saq babamnyń kóshi júrgen,
Bul Katon – kestelengen tósi gúlmen.
Sen óttiń, týǵan jerdi sheksiz súıip,
Talyn da, talabyn da ósirýmen.
Taýyńa tamyr tartty orman bolyp,
Shashylǵan japyraqtar esigińnen.
Osynaý tuqym baqty týǵan eliń,
Ataıdy Shaımardan dep esimińmen, – degen júrekjardy óleń joldarymen tuqym baqqa taqta tas ornatyldy. Tabıǵatyn sheksiz jaqsy kórgen, týǵan jerine tolaǵaı jaqsylyq jasaǵan azamatqa qandaı qurmet kórsetse de artyq emes.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Katonqaraǵaı aýdany