Qasıetti Túrkistan ólkesi – talaı ǵulama ǵalymdar men aqyn-jazýshylardyń, áýlıe-ánbıelerdiń, eldi aýzyna qaratqan óner adamdarynyń, álemde teńdesi joq «qara kúsh ıesi» atanǵan Qajymuqannyń mekeni bolǵany ámbege aıan. Álem musylmandary ony «Ekinshi Mekke» dep te ataıdy. Osy Túrkistannan túlep ushqan orta býyn aqyndarymyzdyń bel ortasynda bolýǵa quqy bar, biraq respýblıkamyzdyń kóp oqyrmandary bile bermeıtin, tasada qalyp qoıǵan talanttyń biri – aqyn Sultanqul Sámetov der edim.
Ol 1936 jyly 18 tamyzda Tólebı aýdanynda týyp, 2005 jyly jetpiske qaraǵan jasynda dúnıeden ótti. Qazanǵap, Kelimbet, Satypaldy, Aınabek jáne basqa da halyq aqyndarynan kóp úırenip, Muqaǵalı Maqataevty ózine ustaz tutyp, adamzattyń ómiri, oqý, óner, bilim jaıly tolǵaýlar da shyǵardy. Olarǵa eliktegenimen, ózindik qoltańbasy, jańashyldyǵy menmundalap turatyn.
Ol stýdent keziniń ózinde-aq ádebıetke degen qushtarlyǵymen kózge tústi. Biz bilmeıtin neshe túrli kitaptardy, gazet-jýrnaldaǵy jańalyqtardy oqyp, bárimizdi tańǵaldyratyn. Bir joly orys ádebıetinen sabaq beretin muǵalimge: «Ataqty Saltykov-Shedrın mınıstr de bolypty. Sol týraly keńirek aıtyp berińizshi», dep surap, ony sastyrǵany bar. Ol: «Qońyraý bolyp qaldy, erteń aıtyp bereıin», dep qutylyp ketedi.
1961 jyly jaz aıynda Shymkenttiń metallýrgter saraıynda uly jazýshy M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy boıynsha oqýshylar konferensııasyn ótkizdik. Munyń bastaýshysy Ábish Baıtanaev aǵamyz. Bul jyldary uly jazýshy «О́sken órken» romanyna materıal jınaý úshin ońtústikke jıi keletin. Ábish aǵamyz osy oraıdy tıimdi paıdalanyp qaldy. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen Abaı urpaqtaryn shaqyrtty. Muqań Shymkentke kelse, aldymen «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna, sosyn bizdiń ınstıtýtqa bas suǵatyn. Stýdentterge jarty jyl buryn taratylyp berilgen baıandama taqyryptaryn ózi qarap, qandaı máselege kóbirek kóńil bólý kerektigin ózi aıtyp túsindiretin. Sondaı kezdesýlerdiń birinde Sultanqul uly jazýshyǵa: «Siz romanda Qodar men Qamqany jazyqsyz etip kórsetipsiz. Al ómirde basqasha bolǵan eken. Ony qalaı túsinemiz?», dep suraq qoıǵany bar. Muqań bizge bala-shaǵa dep qaramaı, ol jaıdy egjeı-tegjeıli túsindirgen-di.
Al konferensııanyń aldynda úsh myńǵa jýyq tyńdarmanǵa Amerıkaǵa baryp kelgen sapary jaıly bir saǵatqa jýyq áńgime aıtty. Konferensııa aıaqtalǵan soń baıandama daıyndaǵan stýdentterdi alyp qalyp, «Abaı jolynyń» bir-bir kitabyn ustatyp, avtograf jazyp berdi. Birge sýretke tústik.
Instıtýtta oqyp júrgen kezimizde bes jyl boıy bir kisiniń balasyndaı bolyp, birge júrgen dostarymyz Sultanqul-Qaldykúl, Begaly-Darıǵa, Sansyzbaı, Kúlǵaısha, Altynbek, Ergesháli – bárimiz emtıhanǵa birge daıyndalatynbyz. Tórtinshi kýrsta osy dostarymyzdyń qoldaýymen men Kúlǵaıshaǵa, Sultanqul Qaldygúlge úılendi. Eki jyl bir úıde birge turdyq. Tuńǵysh balalarymyz osy úıde dúnıege keldi.
Oqyrmandarymyzdy onyń ómir jolymen tolyq tanystyrý úshin birge oqyǵan dosymyz, keıin Ońtústik Qazaqstan oblysynyń oqý-aǵartý bóliminde (oblystyq muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýtynyń dırektory) qyzmet etip júrgen kezinde ózi alǵysózin jazyp, «Qos arna» óleńder jınaǵynyń jaryq kórýine tikeleı atsalysqan Ergesháli Mamyraevtyń lebizin tyńdalyq. «Sultanqul Sámetov ózi týyp-ósken aýylynda, Tólebı aýdanynyń halyq aqyny Qazanqap Baıbolov atyndaǵy orta mektepte (bul mektepti S.Sámetov 1990 jyldary aýylǵa ákim bolyp saılanǵan soń ózi muryndyq bolyp saldyrǵan-dy) jubaıy Qaldykúl ekeýi 9 bala ósirip, 40 jylǵa jýyq osy mektepte abyroıly qyzmet etti. Osy jyldar ishinde izdenimpaz, eńbekqor, jańalyqqa jany qumar ustaz retinde tanylyp, mekteptiń, ózi ósken aýyldyń kórkeıip ósýine zor úles qosty. Halyq aqyny Q.Baıbolovtyń shyǵarmalaryn jınaý, mektepte murajaı ashý, aqyn beıitiniń basyna eskertkish qoıý – ol atqarǵan isterdiń birazy ǵana. Ol aýyldaǵy úsh-tórt jylǵy ákimdigin halyq ıgiligine jumsady. Uıymdastyrý qabileti mol Sultanqulǵa kezinde oblys basshylary tarapynan talaı laýazymdy qyzmetter usynyldy, biraq olardyń eshqaısysyna ustazdyǵyn aýystyrmady. Ákimdikten de bas tartty. Armany – óleń jazý, sol arqyly jastardy izgilikke, adamgershilikke tárbıeleý boldy. Ol úshin óziniń súıikti mamandyǵy – ustazdyq qyzmet aýadaı qajet edi. Sebebi «Shyn muǵalim túnde de oqyp otyr, jaqsy oılardyń órmegin toqyp otyr. Eldiń bári syılasa bul kisini, ol kishkentaı baladan qorqyp otyr». Mine, aqyndyq tapqyrlyq!
Onyń ustazdyq tájirıbesin Keńes Odaǵy kezinde Máskeýden shyǵatyn «Narodnoe obrazovanıe» jýrnaly búkil Odaq kólemine taratty. Tólebı aýdanynda tuńǵysh ret Altynsarın atyndaǵy tósbelgini de taqqan – Sultanqul Sámetov. Kózi tirisinde Sultanquldyń eki óleńder jınaǵy («Qos arna». 1996 j., «Ulym, saǵan aıtam». 1999 j.) Shymkentte basylyp shyqty. Balalaryna degen qarııalyq, ákelik aqyl-keńesin óleń joldaryna bylaı túsiredi:
Armanym – sender, baqytym,
Aqylmen ótsin ýaqytyń.
Dúnıeqońyz bolmańdar!
Ne kerek laǵyl, jaqutyń...
Baqytty tabý tym qıyn,
Soǵady keıde bir «quıyn»...
Ushyryp ketip júrmesin,
Aldymen ózim «julqıyn».
(«Ulyma»)
Olar da osy joldan taımaı, ákeleriniń aqylyn tyńdap, tárbıeli bala bolyp ósti. Toǵyz ul men qyz ómirden óz oryndaryn taýyp, kóktemgi gúldeı qaýlap ósip jatyr. Biraq bir ókinishtisi – osylardyń bárin dúnıege ákelgen Qaldykúl bıyl baqı dúnıege attanyp ketti. Balalarynyń da, bizderdiń, dostarynyń da armany Sultanquldyń óleńderi úlken baspalardan basylyp shyǵyp, elimizdiń shartarabyna keńinen taralsa eken deımiz. О́zi ósken aýyldaǵy bir mekteptiń, ne kósheniń atyn berse, quba-qup bolar edi.
Bul pikirimizdi Túrkistan oblysynyń basshylary, sol eldegi ádebıettiń qyzyǵyna qýanyp, shyjyǵyna kúıip júretin inilerim Marhabat Baıǵut, Álibek Shegebaı sekildi azamattar qýattap, qaperine alar degen nıettemiz.
Tursynbek EShENQULOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, jazýshy, Halyq aǵartý isiniń úzdigi