Táýelsizdik jyldaryndaǵy otandyq ǵylymnyń sońǵy ýaqytta jetken eń úlken jetistigi atalǵan salaǵa jas mamandardyń kelýi bolsa kerek. О́ıtkeni olar sheteldik bedeldi joǵary oqý oryndarynan alǵan bilimimen, halyqaralyq óndiris oryndarynan jıǵan tájirıbesimen tyń serpilis ala keldi. Qazaqstandyq ǵylymnyń áleýeti álemdik arenada osyndaı jalyndy jas ǵalymdardyń jańalyqtarymen jáne halyqaralyq reıtıngtegi kórsetkishterimen, óz salasyndaǵy bedelimen bıikteı tústi.
Táýekelshil býyn
Bárimiz biletindeı, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda eldiń zııaly qaýymy, sonyń ishinde aǵartýshylar men ǵalymdar kúnkóristiń qamymen bazar jaǵalap ketti. Al sol ýaqytta bul býyn keleshekte egemen Qazaqstannyń damýyna eńbek etetin jastardy, ózderiniń izbasarlaryn daıyndaı almady. О́ıtkeni «óli men tiriniń» arasynda turǵan ǵylymdaǵy qyzmetin jalǵastyrǵan jankeshti ǵalymdar qolda bardy saqtap qalýǵa ǵana jantalasty. Toqsanynshy jyldary ǵylymǵa jańa kelgen ǵalymdar qazir orta býyn bolar edi. Alaıda búgingi jas zertteýshilerdi úlken qadamǵa daıarlaıtyn, zeınetkerler men jastardyń arasynda altyn kópir bolatyn sol orta býynnyń orny oısyrap-aq tur. Naq osyndaı qalpyna kelý kezeńinde ǵylymǵa bet burǵan jas ǵalymdardy táýekelshil býyn deýge bolar. Bálkim olardyń bir-birine degen janashyrlyǵyn, birine-biri kómekteskisi kelip, qolynan kelgenin aıamaıtyn qamqorlyǵyn, kúsh biriktirýge daıar birligin nyǵaıtýyna da sol ýaqyttaǵy jaǵdaı, naqty aıtqanda ózderin jetekteıtin, jeteleıtin, jol kórsetetin orta býynnyń tym sırek ekeni septesken shyǵar. Biraq memleket tarapynan naqty qoldaý kórsetilmese de alǵa ilgerileý bolmas edi.
Jastardy shettetpegen shart
Jas ǵalymdarǵa memleketten berilgen eń alǵashqy qoldaý jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant desek, odan buryn shyǵarylǵan mańyzdy sheshimdi umyt qaldyrǵan bolar edik. Elimizde jalpy zertteýshiler memlekettik grant arqyly kún kóredi. Sebebi joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jalaqy mardymsyz. Sol sebepti olar ózderiniń ǵylymı jobalaryn grantqa qatysý arqyly memleketten qarjylandyrady. Alaıda jas ǵalymdarǵa oryn buıyra bermeıtin. Kóbine tájirıbesi mol, zeınetke jaqyndaǵan nemese zeınetke áldeqashan shyǵyp ketken ǵalymdar grant ıelenetin. О́ıtkeni olar konkýrstyń qujattamasyn qalaı toltyrýdy, qalaı ázirlegende ótetinin, óte kúrdeli saraptamadan súrinbeý úshin qandaı talaptardy eskerý keregin jaqsy biledi. Al saǵy synǵan jastar 3 jyl boıy kelesi konkýrsty kútip júrmeı, múlde basqa salaǵa ketip qalatyn. О́ıtkeni olarǵa professor, akademıktermen qatar úlken konkýrsqa túsý ońaıǵa soqpaıtyn. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, bul aýyr salmaqtaǵy boksshyny sportqa jańa kelgen jasóspirimmen sharshy alańǵa shyǵarýmen teń sııaqty. Mine, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda ǵylymı jobalarǵa arnalǵan barlyq konkýrstyń qujattamasyna arnaıy bir talap engizildi. Osy shart boıynsha joba onyń qatysýshylary quramynda 40 paıyzǵa deıin 40 jasqa deıingi jastar bolǵanda ǵana ótetin boldy. Bul jas ǵalymdardy shettetpeýge yqpal etken shart boldy.
Joqtan bar jasaıtyn ǵalym
Alaıda negizgi qoldaý bul da emes edi. 2019 jyly elimizde Jastar jyly jarııalandy. Mine, sol Jastar jylynda Jas ǵalymdarǵa arnalǵan bólek grant engizilip, 40 jasqa deıingi otandyq zertteýshiler óz jobalaryn zertteýge jáne óndiriske engizýge memleketten qarjy ala alatyn boldy. Jas ǵalymdarǵa arnalǵan grantty jeńip alǵandardyń biri – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy Fızıka-hımııalyq zertteý jáne taldaý ádisteri ortalyǵynyń «Munaıhımııalyq sıntezder» zerthanasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Nurbolat Qudaıbergenov pen onyń komandasy. N.Qudaıbergenovtiń jetekshiligimen jas ǵalymdarǵa arnalǵan grantty jeńip alǵan zertteýshiler toby aldaǵy 3 jyl boıy munaı óńdeýden qalatyn qajetsiz organıkalyq zattardan sıntetıkalyq ádispen hosh ıisti zattardy sıntezdeýmen aınalysady. Mundaı zertteýlermen Qazaqstan ǵylymynda alǵash ret tek osy joba avtorlary ǵana aınalysyp jatyr.
«Munaı óńdeý zaýyttarynda jyl saıyn qaldyqtar jaǵylady. Sol qaldyqtardyń quramynda organıkalyq zat – olefınder bolady. Biz osy olefınderdi bólip alyp, kúrdeli efırler shyǵarýǵa qoldanamyz. Al kúrdeli efırler parfıýmerııada, hosh ıisti sýsabyndar, aýa tazartqyshtar, ıismaılar, t.b. zattardy jasaýda paıdalanylady. Bul joba ıdeıasynyń avtory – meniń ǵylymı jetekshim, professor Hakım Sýerbaev. Men Hakım Abdrahımulynyń sońǵy doktorantymyn, ol 2017 jyly dúnıeden ótti. Sońyna biz sekildi shákirtterdi tárbıelep, izbasarlaryn qaldyryp ketti. Sondyqtan ustazymyzdyń amanatyndaı bolǵan jobamyzdy qarjylandyrýǵa múmkindik bergenine qýanyshtymyz. О́ıtkeni bul jastarǵa úlken qoldaý. Bir ǵana mysal aıtaıyn, byltyrǵy jalpy konkýrsqa 5 myń adam qatysty. Olardyń ishinde professorlar da, biz sekildi qarapaıym PhD doktorlary da bar. Al jas ǵalymdarǵa arnalǵan konkýrsta 600-ge jýyq joba boldy. Mine, osydan-aq bul granttyń jas ǵalymdar úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin kórýge bolady. Sodan soń jobanyń smetasyn qatysýshylar toby, ıaǵnı jetekshi ózi quratyn bolǵandyqtan, sheteldik taǵylymdamaǵa arnaıy qarjy bóldim. Kórdińiz be, grant jobany qarjylandyrýǵa ǵana emes, ǵalymdardyń ǵylymı áleýetin arttyryp, álemdik deńgeıde kásibı damýyna da jaǵdaı jasaıdy», deıdi N.Qudaıbergenov.
Bul joba irgeli zertteýge negizdelgen. Sol sebepti Nurbolat jetekshilik etetin zertteýshiler toby olefınderden kúrdeli efırlerdi alýdyń tıimdi tehnologııasyn ǵylymı turǵyda negizdep, jolǵa qoıyp beredi. Al ári qaraı ınvestorlar tabylyp, Qazaqstanda hosh ıisti hımııalyq ónimder shyǵarýdy josparlasa, tehnologııany berýge jáne birge jumys isteýge ázir.
«Máselen, biz jobany iske asyrý barysynda jemisterdiń nemese bir gúldiń ıisin shyǵaratyn kúrdeli efırlerdi alyp beremiz. Sol kúrdeli efırlerdi hosh ıisti ónim óndirýge qoldanady. Qazaqstanda barlyq komponentterin ózderi sıntezdep shyǵaryp, hosh ıisti ónim óndiretin kompanııa joq. Kóp komponentterin shetelden aldyrady. Biraq biz ǵylymı zertteýimizdiń zerthanada shań basyp qalyp qoıǵanyn qalamaımyz. Sol sebepti komandamyzben irgeli zertteý bolsa da onyń qoldanbalyǵa aınalyp, ıaǵnı tájirıbede qoldanylýyna barynsha tyrysamyz. Bizdiń joba elimizdegi kásipker qaýymǵa da jańa kásip ashýǵa serpin beredi dep senemiz», deıdi N.Qudaıbergenov. Osydan soń qaldyqtan paıdaly dúnıe shyǵaratyn ony «joqtan bar jasaıtyn ǵalym» desek jarasatyndaı.
Sharýalardyń aqylshysy
Iá, jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant ómirlik mańyzy bar, eldiń damýyna septigin tıgizer irgeli zertteýlerge ǵana emes, tájirıbede adamzattyń ıgiligine paıdalanýǵa negizdelgen qoldanbaly zertteýlerge de beriledi. Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtettiń post-doktoranty, geografııa PhD doktory Shahıslam Laıshanov komandasyndaǵy zertteýshilerimen birge júgeriniń ósip-ónýine topyraq tuzdylyǵynyń áserin zertteýmen jáne daqyldyń ónimdiligin boljaýdyń ǵaryshtyq ádisin ázirleýmen aınalysady.
«Bizdiń joba kartografııalaýmen, geoaqparattyq júıelerdi qoldaný, ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi paıdalaný máselelerimen tikeleı baılanysty. Ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi paıdalanyp, júgeriniń ósip-ónýine topyraq tuzdylyǵynyń áserin de zertteımiz. Biraq bizdiń jobanyń túpkilikti maqsaty – daqyldyń ónimdiligin boljaýdyń ǵaryshtyq ádisin ázirleý. Qarapaıym tilmen aıtqanda, qaı jerde qandaı daqyldy ósirý tıimdi jáne eń mańyzdysy, ónimdi bolatynyn boljaýdyń ǵaryshtyq ádisin tabýdy kózdeımiz. Elimizdiń ońtústik aımaqtary túrli deńgeıde tuzdanǵan. Al sol tuzdanǵan jerlerde aýylsharýashylyq daqyldarynyń qaı túrin ekse, qandaı mólsherde ónim beredi? Mine, osy suraqtyń jaýabyn tabýǵa qoldanatyn ǵylymı ádis kóptegen sharýa adamyna, kásipkerlerge kerek ekeni anyq», deıdi Sh.Laıshanov.
Joba jetekshisiniń aıtýynsha, bul ǵylymı-zertteý de 3 jylda iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Shahıslam bastaǵan zertteýshiler toby alǵashqy jyldary topyraqtyń tuzdylyǵyn anyqtap, onyń júgerige áserin zertteıdi. Olar Túrkistan oblysyndaǵy Otyrar aýdanyn zertteý nysanyna aınaldyryp otyr. Bul da beker emes, sebebi dál osy aýdanda aýylsharýashylyq jumystaryna sý resýrstary jetkilikti, alaıda tuzdaný problemasy basqa aýdandarmen salystyrǵanda ýshyǵyp tur. Zertteý barysynda topyraq tuzdylyǵynyń kartasyn jasaıdy. Ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi alyp, deshıfrleıdi.
«Al úshinshi jyly Otyrar aýdanyndaǵy aýylsharýashylyq jerlerine geoekologııalyq baǵa beremiz jáne Keńes ókimeti kezeńinde paıdalanylyp, keıin qaraýsyz qalǵan, ásirese tastandy, tyń, tyńaıǵan jerlerdiń aýylsharýashylyq áleýetin anyqtaımyz. Sonymen qatar aýylsharýashylyq fermerlermen jáne atalǵan oblystaǵy osy salaǵa jaýapty basqarmanyń basshylarymen semınar ótkizý josparlanǵan», dep túsindirdi Sh.Laıshanov. Osydan keıin jas ǵalymdy fermerlerdiń, egin sharýashylyǵymen aınalysatyn barsha sharýa adamynyń keńesshisi, aqylshysy deýge bolar.
Ǵylym komıtetiniń dereginshe, jas ǵalymdardyń irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerin granttyq qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan 2 konkýrstyń nátıjeleri boıynsha 315 joba iske asyrylyp, oǵan 2,5 myńnan asa jas ǵalym men zertteýshi qatysyp jatyr. Minekeı, jas ǵalymdarǵa bólek grant taǵaıyndaý – ǵylymǵa jańa lep ala keletin jastardy qoldaý degen sóz. Bul túptiń túbinde otandyq ǵylymnyń básekege qabiletti bola túsýine septesedi. Sebebi ǵylym degenniń ózi – jańalyq ashý, jańalyq ákelý emes pe?!