Jan kúızeltken jyldar jadynda

– Ákem birneshe aǵaıyndy edi. Otyz ekiniń alapat ashtyǵynda el toz-toz bolyp, áli kelgender shubyryp, jan-jaqqa nan izdep ketti. Al bizdiń áýlet qozǵala al­­maǵan. Sebebi bir aǵasynyń úıinde aýrý jan bolǵandyqtan, bári soǵan qaraılady. О́zge úı­lerden birdi-ekili bala sheti­ne­genimen, aman qalǵan da, Eraly ákemniń úıin sol ashtyq túgel jal­mady. Shańyraǵy ortasyna tústi. Ákemniń endi bir baýyry ashtyqtan buryn óz ajalynan qaıtqan-dy, al ashtyqta sol úıdegi sheshemiz ólip, olardyń jetim qalǵan balalary bizdiń úıge keldi. Aldynda kolhoz qurarda ákemniń inisi Ábdikárim: «Bári ortaq, qazan da, áıel de», degendi estigende qarsy sóz aıtyp, sol zamatta us­talǵan. Sodan iz-túzsiz ketken, – dep áýletiniń tarıhyn aıta bas­taǵan apa Ábdikárim áke­siniń esimi qazaqtyń aıtýly bir ulyna qalaı kómekteskenin aıtyp bergen. – Qalqam, sol qıynshylyq zamanda 6-synypty bitirip, 7-shide oqyp júrgende soǵys bastalyp, ári qaraı kolhozdyń jumysy­na kirdim. Biraq sol bilimimmen ómir boıyna kitap, gazet-jýrnalmen dos boldym. Senderdiń «Egemenderińdi» ómir boıy oqyp kelemin. 1991 jyly gazet aqtaryp otyryp, «50 jyl ózge adamnyń tegine jazylyp keldim, endi qa­jylyqqa bararda óz ákemniń esi­min qaıtarǵym keledi. Ákem Sa­dýaqas Ǵylmanıdiń basyn aman alyp qalý úshin túrmede qaı­tys bolǵan Ábdikárim Mýsınniń qujatyn ákeme berip, Ǵylmanı qaıtty dep resimdeıdi. Sodan men ómir boıyna Mýsına Úki­jan Ábdikárimqyzy bolyp ke­lemin. Endi qartaıǵan shaǵymda Ǵyl­manıqyzy atansam degendi oqyp, al kep ańyra. Ákemniń kózi tórt bolyp, baýyrym qaıda eken, tiri júrse tabylar degen úmitiniń sol jyldarda-aq sóngenin, esesine atynyń ǵulama adamnyń ómirin saqtaǵanyn estip, shúkir aıta oty­ryp jyladym, shyraǵym. «Ha­lyq jaýy» degen jaman sóz sonda da áýletimizge jabysqan eken, artynan ákemniń baýyrlary Álibek, Qazybek taǵy da ustaldy. Áketkennen kelmedi. Aýylymyz – áıgili «Aljır». Basynda bar muń bolǵan soń ana ash-jalańash áıelderdiń tegis «jaý» emestigin áke-sheshe aıap, aqyryn aıtyp qoıady. Ne kórmedik, shyraǵym. Talaı myqtynyń jarlary, súı­genderi otyrǵanyn artynan es­tidik qoı, úıimiz lagerden on­sha alys emestiginen jıi kóremiz. Qa­raýyldary ajaly jetip, demi taý­sylǵan áıelderdi arbaǵa úıip, ústi-ústine salyp shuńqyrǵa kó­mip, qaıtar bette úıge toqtap, altyn tisterdi kórsetedi, alasyńdar ma dep. Kishkentaımyz, úrketin de mıymyzdyń joqtyǵy ǵoı, qo­lymyzben ustap, kerek emes dep qaıtaramyz. Ol kezde adamǵa altyn emes, as kerek zaman. Ke­ıin ata-anamyz «jolamańdar, ustamańdar» dep úıretti ǵoı.

Júzinen nury tógilip, jumsaq sóıleı otyra, ómir paraqtaryn aqtaryp, el tarıhymen astasqan áýlet baıanyn áńgimelegen apadan qalalyq ómiriniń qashan, qaı kezde bastalǵanyn suradym.

– Oı, shyraǵym-aý, jasóspi­­rim shaǵym soǵysqa týra keldi. Aýyl­da saýatty adam bolmaǵan­dyq­tan, «Informbıýronyń» jańa­ly­ǵymen tanystyryp tura­syń dep aýyldaǵy shaǵyn ǵana kitaphanany berdi. О́gizben jer jyrtyp, mal kúzetip, pishen shaba júre, aqparat jınap, elge maıdannan habar taratamyn. Jurt­tyń kózi jasty bolǵanymen, je­ńiske degen úmit bar. Soǵys ýaqytynda ájem qaıtty. Sonda ájemniń qyrqyna jıylǵan ha­lyqqa aýylnaı 40 adamnyń «qa­ra qaǵazyn» ákelgeni bar. О́ıtkeni aýyl adamdary úıine bireý bettese qorqady, jaman habar aıta ma dep. Sodan bári jınalǵanda birine-biri súıeý bolsyn degeni me, aýylnaı 40 «qara qaǵazdy» birden berdi. Sumdyq-aı, sondaǵy daýys qulaǵymda qaldy, kúni bú­ginge deıin eske túskende tóbe quı­qam shymyrlaıdy. Ondaı jy­lasty odan buryn da, keıin de kórgen emespin. Ańyraǵan, joqtaǵan, bir-birimen qushaqtasyp jylaǵan, jaýlyǵyn julyp alyp, shashyn jaıyp daýys qylǵan áıelder ábden sharshap, solyqtap baryp basylǵan. Solaı, qarǵam...

Soǵysqa ketkenderden jaraly bolyp oralǵandar az, al brıgadır ataýly, kolhoz bastyǵy qyzdarǵa qyryndaıdy. Biz baıǵustyń ajarymyz bar, balaýsa jaspyz, oǵan qarap obal deıtin jan joq, sodan qoı qurysyn, tezirek kúıeýge tıeıin dedim. Biraq aıaǵym aýyr kúıde jesir qaldym. Ata-enem bar. Olar meniń jaıymdy oılap, myna jas adam qashanǵy otyrady dep qalada júrgen týy­­syn shaqyryp, «jesirińdi al, balany jetim etpe» deıdi. «So­ǵystan keıin temirjolǵa ju­mysqa ornalastym, tabysym jaq­sy, berseńder alyp keteıin, aýyl­ǵa kóship kele almaımyn», deıdi ol. Sodan tuńǵyshym ata-enemde qalyp, qalaǵa keldim. Al­ǵashynda bazarǵa baryp, aýyl­dastardan balamnyń jaıyn surap jylap júrdim. Ile aıaǵym aýyr­lap, qyzym dúnıege keldi. So­syn ata-enemniń jubanyshy ǵoı, meni qudaı qur tastamaı bala ber­di ǵoı dep jubandym. Ulym jetinshi bitirip baryp, ata-ájesi dúnıe salǵan soń qolymyzǵa keldi. Ol kezde qazaqtyń qoly­nan is keledi, bular birdeńe bi­ledi demeıtin zaman. Nansań, qaladaǵy Temirjolshylar úıine kıimilgishke jumysqa úlken kú­mánmen zorǵa qabyldady. Birde dırektordyń áıeliniń, ol ózi bı úıirmesin basqaratyn, meksıka bıin bıleıtin bıshiler kıiminiń jeńin qondyra almaı, áýrege túsip jatqanyn kórip, bylaı-bylaı dep op-ońaı tigisin aıta qoıdym. Ertesine dırektor shaqyryp: «Sámetova, sen tiginshilikti oqy­ǵansyń ba?» deıdi. «Joq, ájem úıretken deımin». «Onda sen kıimberýshi kostıýmerdiń kó­mekshisi bol», dedi. Ol kezde úıir­meniń barlyq kıimi qoldan tigiledi. 15 ulttyń kıimin, bı­shiler men orkestrdiń sahnaǵa kıe­tinderin kóz maıymdy taýysyp tigip, olar respýblıkalyq saıys­tan oryn alyp, kózge ilmeıtin qazaqtan qurmetti qazaq bolyp shyǵa keldim.

Ol zamanda qazaqqa úı de tı­meıdi, áıteýir, kúıeýim de ju­my­syn jaqsy atqa­ra­tyn­dyq­tan, 5 balamyz bolǵanda osy otyrǵan úıimizdi berdi. Bu­ryn­ǵy balalar bólmesi – qazir me­niń bólmem, shalym ekeýmizdiń qo­lymyzda ósken úlken nemerem osy qarashańyraqta. Namazymdy qaza etpeı, qulshylyǵymdy jasap, qajylyqqa da bardym», de­gen Káken apany aqmolalyq ba­ıyrǵy turǵyndar da jaqsy ta­nıdy eken. Sonyń biri, óner men ulttyq mádenıettiń jana­shy­ry Ospan Súleımenuly: «Ká­ken apanyń shapaǵatyn ult­tyq ónerdi nasıhattaýshylar bi­raz kórdik. Ol kezde konsertke ult­­tyq birdeńe alyp shyǵaıyn de­seń, kıetin konserttik kıim joq. Orkestr shyǵaraıyq desek te sol qolbaılaý. Júgirip apaǵa kelemiz. Apanyń arqasynda sol kezdegi Selınogradta alǵash ulttyq kıim kıgen orkestr shyǵarǵanbyz. Ol kez nesin aıtasyz, ulttyq ár dú­nıe úshin kádimgideı maıdan edi ǵoı. Sondaı kezderde Káken apa qasymyzdan tabylatyn», deıdi rızashylyqpen.

Apa 1988 jyly zeınetke shyqqan soń da otyrmapty. Shaı­­za Seksenbaeva, Kúnbala Oba­­nova, Zeken Abdýllına, Ur­qııa Eleýsizova beseýi jına­lyp, ult­tyq dúnıelerdi tiriltemiz, bala­lar­ǵa úıretemiz dep ansambl qu­ryp, ulttyq salt-sana, dástúrdi ur­paq­qa sińiremiz dep biraz eń­bek­tengen eken. Tabıǵatynda óner­­súıer apanyń boıynda aqyn­dyq­­tyń ushqyny da bar. Balala­ry eki jınaǵyn shyǵaryp bergen Káken Balabekqyzy sonaý jyldary Bógenbaı batyrdyń asynda «Qalamyzǵa baıyrǵy ataýyn qaıtaryńdar, Aqmolamen qashan qaýyshamyz?» dep óleńmen saýal da qoıǵan eken. 95-ten asqan Káken apa: «Qaraǵym, búginde nemere-shóberelerimniń osy táýelsiz elde, eshkimge jaltaqtamaı, kóz­ge ilinbeıtin emes, memleket qu­raıtyn ulttyń ul-qyzy, azamaty bolǵanyna kúnine myń shúkir aıtamyn. Táýelsizdik biz túgil, atalarymyzǵa arman bolyp edi ǵoı, táýbe, táýbe», deıdi.