О́lketanýdyń ádebı órnekteri

Qalamgerlerdiń oblys­tar­dyń rýhanı ómirimen tany­syp, tyń týyndylar jazýy­na múmkindik berý arqyly eli­miz­diń tarıhı oryndary men ult­tyq qundylyqtaryn nasıhat­taý­dy maqsat tutqan ádebı jo­banyń nátıjesi de jaman bol­mady. Qazaqstannyń túkpir-túk­pirine sapar shegip, aldaǵy shy­ǵarmalaryna arqaý iz­degen joba avtorlaryna eli­mizde ár jyldary jazylǵan shyǵar­ma­lardyń ádebı kartasyn jasaý, aımaqtarda jalpyhalyqtyq deń­geıge shyqpaǵan ádebı-rýha­nı jádigerlerdi zertteý hám Táýel­­sizdik alǵannan keıingi óńir­lerde bolyp jatqan mádenı-rýhanı oń ózgerister týra­ly jáne klassıkalyq shy­ǵar­­ma­larda kezdesken tarıhı oryn­dardyń búgingi jaı-kúıi negi­zinde jańa materıaldar da­ıyn­daý mindetteldi.

Aqmola oblysynan bastaý alyp, on tórt oblysty qamty­ǵan jobaǵa elýge jýyq aqyn-ja­­zýshy, ádebıetshi eki baǵyt boıyn­sha (ádebı ólketaný, tarıhı-ádebı ólketaný) qatysty. Nátı­jesinde, 2018-2019 jyldarda 50-ge tarta poezııa, proza, dra­matýrgııa, derekti proza jáne ǵylymı-tanymdyq eńbek ja­zylǵan. Al byltyrdan beri álem­di jaýlaǵan pandemııalyq jaǵ­daıǵa baılanysty joba toq­tap tur.

Ádebı jobanyń sharty bo­ıynsha shyǵarma kólemi kem degende 150 betti quraýy kerek. Sondaı-aq jazylǵan eńbekter odaqqa ótkizilip, belgili aqyn-jazýshylar men ádebıetshi-ǵalym­dar­dan quralǵan komıssııanyń qa­raýyna jiberiledi. Jobany negizinen ár oblys­tyń ákimdigi qarjylandyrady. So­nyń esebinen ár qalamgerge 500 000 teńge kó­leminde qalamaqy belgilengen.

Ádebı ólketaný: kim ne jazdy?

Joba avtorlary jer-jerge rýhanı-saıahatqa shyqqan saparda árkim hal-qaderinshe qalamyna júk bolarlyq taqyryp tapqan-dy. Máselen, jazýshy Qultóleý Muqash «Qaraǵandy kúlip tur» hıkaıat-essesine qalam tartty. Eske salsaq, kómirli ólkeniń tynymsyz tirshiligi Ǵabıden Mustafınniń «Qaraǵandy», Ǵa­bıt Músirepovtiń «Oıanǵan ólke», «Jat qolynda», Sattar Erýbaevtyń «Meniń qur­dastarym» romandaryna arqaý bolǵan edi. Al kezekti týyndyda kenshiler sha­harynyń ádebıettegi beınesi tyń baǵytta sýrettelip otyr.

Jambyl oblysyna barǵan áde­bıet­shi­ Qulbek Ergóbek Baýyrjan Momyshuly týraly «Jórgem» atty zertteý eńbegin jazyp qaıtty. Avtor bul joba eń alǵash Keńes odaǵy kezinde bastaý alǵanyn aıtty. «Máskeýde «Istorııa otechestva» degen joba boldy. Odan 30 tom kitap shyq­ty. Sol sekildi bizde de óńirler tarıhyn baıandaıtyn ocherkter jazý basta­ma­syn «Jalyn» baspasy qolǵa alǵan bola­tyn. Sonda jazylǵan Beksultan Nur­jekeevtiń «О́zender órnektegen ólke» de­gen kitaby erekshe esimde qalypty. Al qa­zirgi «Ádebı ólketaný» jobasy bir kezde ny­shana kórsetip, keıin aıaqsyz qalǵan baǵ­dardy arnaıy joba retinde usynyp, jań­ǵyrtyp otyr. Bul joba boıynsha Jam­byl oblysyna arnaıy saparmen baryp, Ba­lasaǵun dalasynan, tarıhynan áń­gime­ledim. Baýyrjan Momyshulynyń ás­kerı ómiri A.Bek, Á.Nurshaıyqovtyń shy­­ǵarmalarynda kóp aıtyldy. Al onyń áde­bı ortada aıtylmaı júrgen «Nasha semıa» degen romanyn Tutqabaı Iman­bekov «Ushqan uıa» degen atpen erkin aýdar­dy. Men osy memýardaǵy oqıǵa ótetin jerlerdi aralap, qyrǵyzben shekara­ǵa deıin baryp kór­dim. Osylaısha, Baýyr­jan Momyshulyn jańa qyrynan, memýarıst Baýyrjan Mo­­myshuly retinde beı­neledim. Sondaı-aq osy óńirden shyq­qan qalamgerler – Sh.Mur­taza, M.Jol­dasbekov, M.Myr­zah­metov, J.Dádebaev – meniń keıipkerlerim boldy. Iаǵnı bul eńbek biryńǵaı ádebı emes, Jambyl oblysyn búginimen ǵana emes, ótkenimen de sabaqtastyrǵan tarıhı-ádebı ólketaný ocherki bolyp shyqty»,  dedi avtor.

Sonymen qatar Qostanaı oblysyn aralaǵan jazýshy Serikbaı Baıhonov «Ǵajaıyp tunǵan ólke» derekti shyǵarma­syn usynsa, aqyn Meıir­han Aqdáýletuly «Aqtóbe» derekti tanymdyq zertteýler jınaǵyn jazdy. Iranbek Orazbaev Qyzylorda oblysynan «Baımurat batyr» dramalyq dastanyn «arqalap» qaıtsa, Almaty oblysyna saparlaǵan Gúlnar Salyqbaı «Nurıla» («Sońǵy jyr») pesa-elegııasyn jazdy. Aqyn Jaras Sársek «Kereký jaqtan kelemin» atty óleńder toptamasyn Pavlodar oblysynan daıyndasa, Maraltaı Raıym­bek­uly Atyraý saparynan «Arýana» poemasyn jazyp qaıtty. Bul qatarǵa synshy Baqyt Sarbalaulyn «Túrkistannyń tórt tulǵasy» zertteý eńbegimen, mádenıet­tanýshy Zıra Naýryzbaevany «Mangıstaý magıcheskıı» atty orys tilinde jazylǵan zertteý shyǵarmasymen, aqyn Ábýbákir Qaırandy «Semeı» toptama óleńderimen, jazýshylar Darhan Beısenbekulyn «Qapastaǵy qojaıyn» mını-romanymen, Maqsat Málikti «Túrkistan hıkaıalary» áńgimeler jınaǵymen, Beıbit Sarybaıdy «Taraz hıkaıalary» atty áńgimeler jına­ǵymen, Almaz Myrzahmetti «Astana mozaıkalary» kórkem shyǵarmasymen jáne t.b. joba avtorlaryn qosa alamyz.

Ádebı jobanyń eki jylda atqarylǵan ju­mysy nátıjesinde byltyr memlekettik tap­syryspen toǵyz kitap jaryqqa shyqty. Iаǵnı ár oblysqa bólingen úsh avtordyń eń­begi bir kitapqa engen. «Ádebıet» bas­pasynan 3 000 danamen basylyp shyq­qan toǵyz jınaq kitaphanalarǵa taratyldy. Atap ótsek, Almaty qalasy baıan­dal­ǵan «Bostandyqtyń besigi – arý qala», Nur-Sultan qalasy boıynsha «Eńseli elor­dasy qazaǵymnyń», Pavlodar oblysy boıynsha «Baıanaýyl basynda balaly qur...», Mańǵystaý oblysy boıynsha «Otpan taýdyń basynda uran oty...», Jam­byl oblysy boıynsha «Handyqtyń týyn tikken kıeli ólke», Atyraý oblysy bo­ıynsha «Jaıyqtyń boıy – kók shal­ǵyn», Qyzylorda oblysy boıynsha «Aral­dan ushqan aqqýlar», Aqmola oblysy boıynsha «Arqanyń kerbez sulý Kók­shetaýy», Túrkistan oblysy boıynsha «Túr­kistan – er Túriktiń besigi ǵoı» atty jı­naqtar atalǵan jobanyń jemisine aına­lyp otyr. Uıymdastyrýshylardyń sózinshe, qalǵan shyǵarmalar aldaǵy ýaqyt­ta jarııalanbaq.

Respýblıkamyzdyń ár aımaǵyndaǵy ádebıetti, mádenıetti tereńinen tanyp, ól­kemizdiń tarıhyn zerttep-zerdelep, ony kórkem tilmen jetkizý ulttyq áde­bıe­­timizge qosylatyn mol úles, ór­­ken­deýine jol ashý ekenin eskersek, «Ádebı ólketaný» jobasy aldaǵy ýa­qyt­ta jalǵasyn tabýy tıis dep bilemiz.