Radıst qazaq qyzdary

Keńes Odaǵynyń áskerı zań­namalyq qujattarynda «áıel azamattar qajetti jaǵdaıda Qyzyl Armııa qataryna qo­sym­sha qyzmetterge tartyl­syn» dep ja­­zyl­ǵanymen, jalpy keńes áıeliniń áskerı mindetkerligi bolmady. Alaıda soǵystyń alǵashqy kezeńinde Keńes áskeri orasan zor shyǵynǵa ushyrap, 1942 jyldyń kókteminen bas­tap Keńes Odaǵy qyz-kelin­shekterdi maıdanǵa, tyl­da­ǵy óndiristik eńbekke jap­paı mo­bılızasııalaǵan. Soń­ǵy kezde birtindep áskerı qu­pııa qujattar ashylyp jatyr. Bas qolbasshy Stalınniń 1942 jyl­dyń sáýir-qazan aılary ara­lyǵyndaǵy shyǵarǵan 3 buı­ryǵynyń ne­gizinde 120 myń áıel baılanys, áýe qorǵanysy, qur­lyqtaǵy jaıaý ásker qataryna alynǵany bel­gili boldy.

Belgili ǵalym Manash Qozy­baev óz erkimen maı­dan­ǵa su­ranyp, ótinish jazǵan qazaq­standyqtardyń 40 paıyzy qyz-kelinshek bolǵanyn aıtady. Qazaqstannan maıdanǵa jalpy sany 6-7 myń qyz-kelinshek attandy degen derek bar. Al biz­diń uzaq jylǵy zertteýimiz Batys Qazaqstan oblysynan ǵana 1 100 jaýynger qyz-kelinshek maı­danǵa alynǵanyn kórsetti.

Keńes Armııasy quramynda gıtlershil fashızmge toıtarys ber­gen qazaqstandyq arasynda Aq Jaıyq óńirinen shyqqan sondaı qaharman qyzdardy – radıobaılanysshy Ǵarıfa Rahmetova men Zamıha Naýshevany oqyr­manǵa tanystyra keteıik.

Ǵarıfa Májıtqyzy Rah­metova 1922 jyly 1 mamyrda Ba­tys Qazaqstan oblysy, Orda aýda­ny Azǵyr aýylynda dúnıege kel­gen. Oral pedagogıkalyq ıns­tıtýtynyń fızıka-matematı­ka fakýltetiniń 2-kýrsynda oqyp júrgen Ǵarıfa óz erki­men maıdanǵa attanady. Bul j­óninde ol: «Oral qalalyq kom­somol komıteti qalanyń oqý oryn­darynda jáne orta mek­­tepterdiń 9-10-klastaryn­da oqyp júrgen belsendi jas komsomol qyzdardy jınap, mıtıngi ótkizdi. Sóıtip Búkilodaqtyq Lenınshil Kom­mýnıstik Jastar Odaǵy Orta­lyq Komıtetiniń úndeýi tal­qylanyp, jas qyzdardy Otan qorǵaý isine qatysýǵa sha­qyrdy. Mıtıngide men top aldyna shyǵyp, óz erkimmen Otan qorǵaýǵa baratyndyǵymdy aı­typ, qyzdardy qataryma sha­qyrdym. Taǵy biraz qyz sóz alyp, bul usynysymdy qýattady. Sóı­tip mıtıngiden keıin 600 qyz Le­nıngrad qalasynan Oralǵa evakýasııalanǵan áskerı radıotelegrafshylar daıyndaıtyn ýchılısheniń 5 aılyq kýrsyna jazyldyq. Oralda aı jarym oqyǵan soń áskerı ýchılıshe Más­keý túbindegi Mytıshı qala­syn­daǵy oqý bazasyna qaıta kó­shirildi. Oraldan 600 qyz tıelgen eshelondy búkil qala halqy shyǵaryp saldy», deıdi.

Osylaısha, Máskeý túbin­degi ýchılıshede oqýyn jalǵas­tyrǵan Ǵarıfa Rahmetova jer­lesteri Zamıha Naýsheva, Maı­­ra Maqatova, Nurǵanym Baıseıitova, Lıda Rýjeınıkova, Katıa Lıtovamen birge 1942 jy­ly qarashada 5 aılyq kýrs­ty támamdap, II klasty áskerı ra­dıo­baılanysshy mamandyǵyna ıe bolady. Sóıtip, Ǵarıfa Rah­metova men Zamıha Naýsheva Ka­lının maıdanynda urys júr­gizip jatqan I gvardııalyq shabýyl­daýshy avıasııalyq kor­pýsqa jó­neltiledi.

«Men áskerı avıasııa korpýsy quramynda 5000 shaqyrym ja­ýyn­gerlik joldy júrip óttim. Qarapaıym radıotelegrafıst qyzmetin atqaryp, áskerı tapsyrmalardy múltiksiz oryndadym. 32 438 márte áýege kóte­rilgen áskerı ushqyshtarmen biz­diń bólim arasyndaǵy áýe baı­lanysyn úzdiksiz qamtamasyz etýge bar kúshimdi jumsadym. Uly Otan soǵysy tarıhynda bizdiń I gvardııalyq shabýyldaý­shy korpýstyń erekshe orny bar. Korpýsqa «Mınskilik» degen qurmetti ataý berilip, ataqty ushqyshtarymyz – A.P.Maresev, I.M.Berezýskıı, I.M.Glýhıh, E.M.Gorbatıýk, V.A.Orehovtyń erlikteri tarıhqa altyn árippen jazylyp qaldy», deıdi jaýynger Ǵarıfa Rahmetova.

Ǵarıfa Rahmetova Kalının, Soltústik-Batys, Brıansk, I, II Prıbaltıka, I, II Belorýssııa maıdany jáne «Bagratıon» operasııasyna qatysyp, Mınsk, Lıpesk, Orel, Brıansk, Velıkıe Lýkı, Logova, Vılnıýs, Shaý­lıaı, Berlın t.b. qalalardy azat etken.

«1943 jyly qarasha aıyn­da bizdiń korpýs Nevel qala­synan 2-3 shaqyrym jerde tur­dy. «Otan úshin» atty maıdan gazetinen Nevel qalasyn azat etýge qatysqan 100 jáne 101-shi ulttyq qazaq atqyshtar dıvızııasynyń shabýyly jaıly, jerlesim Mánshúk Mámetovanyń erligi týraly oqyp bilgen edim. Qasyma bir jaýyngerdi iles­tirip, budan 1 aı buryn shaı­qas bolǵan jerge kelip, qaza bolǵan jaýyngerlerdiń jáne topyraǵy áli keppegen, Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Má­metovanyń jerlengen jerin kórdim», deıdi bir esteliginde Ǵarıfa Rahmetova.

Radıobaılanysshy Ǵarıfa Rahmetova «Áskerı erligi úshin», «Berlındi alǵany úshin», «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen jáne Bas qolbasshy Stalınniń alǵys hatymen 6 márte marapattaldy. 1945 jyldyń qazan aıynda soǵysty Berlın qalasynan 100 shaqyrym jerdegi Perlıberg eldi mekeninde aıaqtaǵan Ǵarıfa Rahmetovaǵa gvardııa serjanty ataǵy beriledi.

Maıdannan oralǵan soń­ Ǵ.Rah­­metova Oraldaǵy A.S.Pýsh­­kın atyndaǵy pedago­gıka­lyq ınstıtýtta oqýyn jal­ǵastyryp, ony bitirgen soń mektep muǵalimi, Oral qala­lyq komsomol komı­tetiniń, ob­lystyq, aýdandyq par­tııa ko­mıtetiniń túrli deńgeı­degi hatshysy qyzmetterin at­qar­dy. Keıin Máskeý qala­syn­daǵy Búkilodaqtyq Mem­lekettik kınomatografıs­ter ıns­tı­týtynyń janyndaǵy jo­ǵary mektepti bitirip, Oral ob­lystyq kıno basqarmasyn basqardy. Soǵys ardageri Ramazan Taý­kınmen otaý quryp, úsh qyz tárbıelep ósirdi. 1980 jyly respýblıkalyq dárejedegi derbes zeınetker retinde qurmetti demalysqa shyqty.

Zeınetker Ǵ.Rahmetova Oral qalasyndaǵy ardagerler uıy­mynyń belsendi múshesi boldy. Oral qalalyq depýtat­tar keńesiniń 1989 jylǵy 23 shi­ldedegi №659 sheshimine sáıkes jas urpaqqa patrıottyq tár­bıe berýdegi eren eńbegi úshin Ǵarıfa Rahmetova «Oral qa­la­synyń Qurmetti azamaty» atandy. Uly Jeńistiń 50 jyl­dyǵy qarsańynda Elbasy N.Á.Nazarbaev soǵys jáne eńbek ardageri Ǵarıfa Rahmetovaǵa «Otan» ordenin tapsyrdy.

Soǵys salǵan syrqaty saldarynan Ǵarıfa Rahmetova 2001 jyly 17 tamyzda dúnıeden ozdy.

Máskeýden Berlınge deıin­gi áskerı joryqta Ǵarıfa Rah­metovamen birge bolǵan 2-klas­ty radıobaılanysshy Zamıha Naýsheva 1924 jyly Oral oblysy Jańaqala aýdanynda dúnıege kelgen. 8 jasynda ata-anasynan aıyrylǵan ol týystarynyń kó­megimen Oral qalasyndaǵy №4 mektep-ınternatqa ornalasady. Kishkentaı Zamıha mektepte jaqsy oqıdy, skrıpka klasyna qabyldanyp, mýzykalyq aspapty da meńgeredi. Zamıha 9-synypty bitirgen jyly Uly Otan soǵysy bastalady.

Joǵaryda aıtylǵandaı, Oral­ǵa Lenıngrad qalasynan evakýasııalanyp kelgen ás­kerı radıotelegrafshylar ýchılıshesine qabyldanǵan 600 qyzdyń arasynda Zamıha Naýsheva da bolady. Ýchılıshe Máskeý túbindegi Mytıshı qalasyndaǵy oqý bazasyna qaıta kóshirilgende, Zamıha da birge ketedi. 1942 jyldyń qarasha aıynda 5 aılyq kýrsty támamdaǵan Zamıha Naýsheva qurbysy Ǵarıfa Rahmetovamen birge Kalının maı­danyndaǵy I gvardııalyq shabýyldaý­shy avıa­sııalyq korpýsqa jó­nel­tiledi.

Radıobaılanysshy Zamıha jaýyngerlik ómir jolyn bylaısha baıandaıdy: «Bizdiń jaýyn­gerlik jolymyz Ka­lının maıdanynan bastaldy. Mindetimiz – radıostansa qyzmetin basqarý edi. Jaý biz otyrǵan aımaqty jıi nysanaǵa alyp oq jaýdyratyn, bombanyń astyna alatyn. Sondyqtan ornymyzdy jıi aýys­tyryp, jaý kózine túspeý úshin túrli ádis qoldanyp, búrkenip, ty­ǵylatynbyz. Joǵarǵy Bas qolbasshynyń basqarýynda bolǵan bizdiń gvardııalyq shabýyldaýshy korpýs maıdandaǵy sheshýshi soǵystarǵa qatysyp, baǵytyn jıi aýystyryp otyrdy. Biz ózimizdiń ıstrebıtelder korpýsynyń ush­qyshtaryn maqtan etip júrdik. Olardyń kópshiligi nemistiń asqan sheber ushqyshtarymen shaıqasyp, kórsetken erligi úshin batyr atan­ǵan edi. Al ushqysh Alek­seı Maresevtiń esimi soǵys jyl­darynda-aq ádebıet tarıhyna jazylǵan edi».

Jeńis kúnin Berlın túbinde qarsy alǵan Zamıha Naýsheva jaýyngerlik erligi úshin Sta­lınniń alǵys hatyna jáne «Jaýyn­gerlik erligi úshin» medaline ıe boldy. Maıdanger ana: «Men, bul soǵysta adamzat balasynyń qaıǵy-qasireti men tógilgen qanyn, jer betinen bir sátte joıylǵan aýyl, qala­lardy kórdim. Barlyǵy kóz al­dymda, olardy sózben aı­­typ jetkizý múmkin emes. Or­ta jas shamasyn­da­ǵy komandır, general-leıtenant V.Beleskııdiń bizge qarap: «Jalbyraqtarym-aý, sender er­teń osy soǵystyń tarıhyna kire­­sińder!» deıtini áli esimde», deıdi.

Elge aman-saý oralǵan jaýyn­­ger qyz beıbit eńbekke ara­lasyp, Oral oblystyq «Ekpindi qurylys» gazetiniń baspasynda korrektor boldy. Keıin Oral qa­la­syndaǵy teri kombınatynyń kep­tirý bóliminde uzaq jyl eńbek etip, zeınet demalysyna shyqty.

Dańqty batyr Baýyrjan Mo­mysh­uly bir sózinde: «Adam­dar bir-birine qaryzdar ekenin árqashan oılaı júrýi kerek. Ásirese Uly Otan soǵysy arda­ger­leriniń eńbegin erekshe baǵa­laı bilýi qajet. Er óledi, el qalady. Esimi el júreginde saq­talǵan er ǵana baqytty» degen eken. Jeńis kúnin jaqyndatýǵa úles qosqan qazaqtyń qaharman qyzdarynyń jaýyngerlik erligi men ónegeli ómirin úlgi etip, maq­tanysh etý – búgingi jas urpaq­tyń paryzy dep bilemiz.

Baqtyly BORANBAEVA,

Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty