Túrkistannyń jasy naqtylanýy tıis

Tarıhy tereń Túrkistan qalasyna 3000 jyl bolǵandyǵyn derekter ar­qyly  jurtshylyqqa jetkizýdi maqsat etken dóńgelek ústel barysynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi, Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń bas dırektory Baýyrjan Baıtanaev  Túrkistannyń  1500 jyldyǵyn atap ótken kezdegi málimetter keńestik dáýir derekteri ekenin aıtyp ótti. «Ol kezde eli­mizde júrgizilgen irgeli zertteýler bolǵan joq. Ejelgi Túrkistan ýr­banızasııasynyń ózindik tereń tarıhy bar. Demek, bizdiń dáýirimizge deıingi XV ǵasyrda taıpalar osy terrıtorııada ómir súrgen. Túrkistan aýmaǵyndaǵy arheologııalyq ke­shenderdi zertteı otyryp, biz eki ejelgi qorymdy ashamyz. Munda ta­bylǵan kóne jerleý rásimderi men atrı­být­tar bizdiń dáýirimizge deıingi XV ǵasyrǵa jatatyny sózsiz. Bul jádi­gerler munda ómir súrgen taıpalar máıitterdi osynda jerlegenin jáne osy qalanyń aýmaǵynda ómir súr­genin kórsetedi», dedi B.Baıtanaev.

Alaıda arheolog, tarıh ǵylym­darynyń doktory Muhtar Qoja Túrkistanǵa 3000 jyl deýge ǵy­ly­mı negiz joq ekenin aıtady.  «Qalalardyń jasy arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjesinde anyqtalady. Bul Túrkistanǵa da qatysty. О́tken ǵasyrdyń sek­seninshi jyldary Áziret Sultan kesenesine jaqyn jerdegi  Kúl­tóbede qazba jumystary júrgizil­gen. Nátıjesinde qalanyń eń tó­mengi mádenı qabatynyń besinshi, altynshy ǵasyrlarǵa jatatyny anyqtaldy. Osyǵan súıene otyryp, ǵalymdar qalanyń jasy 1500 jyl degen qorytyndy ber­di. Arheolog, ǵalym Madııar Eleýov­tiń jetekshiligimen 2000 jyl­dary Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ arheologtary Kúltóbeniń bir bóligine stratıgrafııalyq shýrf saldy. Onyń nátıjesi qala jasynyń 2 myń jyl ekenin kór­setti. Bul kezde Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna daıyndyq jú­rip jatqan. Kúl­tóbedegi qazba jumystaryn kóp jyl boıy belgili arheolog, marqum Er­bolat Smaǵulov júrgizgen. Ol bertinde qa­lanyń tabanynda jatqan eń tómengi mádenı qabattyń osydan 2200 jyl burynǵyǵa tán ekendigin anyqtady. Munyń bári de naqty aıǵaqtyq jádigerlermen naqtylanǵan. Qalanyń jasyn odan árige uzartatyndaı mádenı qabat tabylǵan joq», deıdi Muhtar Qoja. «Aqıqat pikirtalastan týady» demekshi, ǵalymnyń kıeli qalanyń jasyna qatysty budan basqa da aıtar óz ýáji  men dáleldi derekteri joq emes. Baýyrjan Baıtanaev Túr­­kistannyń aınalasynan qola dáýirine tán qorymdardyń tabyl­ǵanyn alǵa tartady. Al Muhtar Qoja qorym qala emes, ǵylymı tujyrym naqty negizge, aıǵaqqa súıene otyryp jasalatynyn, Túr­kistannyń jasy 2200 jyl degenge materıaldar baryn aıtady.  Bul pikirin Muhtar Qoja sheteldik ǵa­lymdardyń qatysýymen ótken jıynda da jetkizipti. «2000 jyldary osy aımaqqa belgili jazýshy, túr­ki áleminiń maqtanyshy Shyńǵys Aıt­matov keldi. Murajaımen ta­nysyp bolǵan soń ol menen ma­mandyǵymdy surady. Meniń arheo­log ekendigimdi bilgen soń Qyr­ǵyzstannyń ońtústigindegi Osh qa­lasyna 3 myń jyl degen tu­jy­rymǵa qalaı qaraıtynymdy su­rady. Men  Osh qalasyndaǵy arheo­logııalyq qazba jumystaryna qatysqanymdy, qala ortasynda 3 myń jylǵa qatysty mádenı qabattardyń, eldi meken orny baryn aıttym. Mine, Túrkistannyń da 3 myń jyldyq tarıhy baryn kórsetetin, ózgelerdiń kózin jet­kizetin osyndaı dáldelder bolýy qajet. Sol dáýirge tán eldi meken orny tabylýy tıis. Al  eger erteń IýNESKO bizden 3000 jyldy dálelderlik materıal surasa, ne kór­setemiz?  Qolymyzda eshteńe joq», deıdi arheolog ǵalym.

Muhtar Qoja buǵan deıin ǵylymı eńbekterinde Túrkistannyń eski ataýy Iаsy ekendigin, al tarıh­taǵy Shaýǵar qalasynyń orny qazir­gi Qarashyqta jatqanyn  jazǵan bolatyn. Mysaly, 2000 jyly qala­nyń mereıtoıy kezinde shyqqan «Iаsy-Túrkistan tarıhy» atty kitabynda tarıhı derekterde Iаsy HIII ǵasyrdan belgili bolǵanyn, sol kezde armıan patshasy Getýmnyń júrgen joly týraly jazylǵan qoljazbada Saýran men Otyrardyń arasynda «Ason» degen qalanyń bary keltirilgenin, tarıhshylar Ason osy Iаsy degen qorytyndyǵa kelgenin jazady. Biraq Iаsy HII ǵasyrda da bolǵan jáne solaı atalǵan. Muny sol dáýirde ómir súrgen Iаsaýı babamyzdyń aty-jóni – laqaby dáleldep tur. Sondaı-aq ǵalym Túrkistannyń túrki ále­miniń ortalyǵy bolǵandyǵyn aıǵaq­taıtyn dálelder jóninde de óz pikirin bildirdi.

Kúltóbeniń ortalyq bóligin qaz­ǵan kezde arheolog Erbolat  Sma­ǵulov kóne túrki jazýy  bar qysh ydys tapqan. Bul jazýlar IH ǵasyrdyń qabatynan shyqqan. Buǵan deıin Eski Saýrannyń orny – Qaratóbeden osyndaı kóne túrki jazýy bar qumyra shyqqan edi. Iаǵnı IH ǵasyrda arabtar jaýlap, ıslam dini taraldy degen kúnniń ózinde Túrkistannyń tóńireginde ha­lyq túrki jazýyn qoldanǵan. Muqtar Qoja bul Túrkistannyń búkil túrki mádenıetiniń ortalyǵy bolǵandyǵynyń bir ǵana dáleli ekenin aıtady. Túrki halyqtaryna Qoja Ahmet Iаsaýı ortaq tulǵa. Túrki halyqtarynyń ıslam dinin qabyldaýyna Iаsaýı ıdeıasynyń yqpaly zor bolǵan. Ol ıslamdy ózin­dik tildi, ulttyq bolmysty saqtaı otyryp qabyldaýǵa kúsh salǵan. Iаsaýıdiń eńbekterinde Qudaı, Al­la sózderiniń ornyna Táńiri degen sóz­derdiń qoldanylǵany da sodan. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, Iаsaýı­diń sopylyq zikirlerinde kóne túrkilik dástúrler baıqalady. «Túrkistan ataýy VII ǵasyrda paıda bolǵan. Ol túrkiler mekeni, eli degendi bildiredi. Alǵashqyda onyń shekarasy Ámýdarııaǵa deıin jetken. Batystan arabtardyń, musylmandardyń jaýlap alý jo­ryq­tarynan keıin   onyń aýmaǵy tarylyp, XIV  ǵasyrda Syrdyń orta aǵysy ǵana Túrkistan degen ataýdy saqtap qalǵan. Basynda Túrkistan ataýy qalanyń emes, aımaqtyń aty bolǵan. Ýaqyt óte kele XVI-XVII ǵasyrlarda Iаsy qalasynyń aty Túrkistanǵa aınaldy. Jer sharynda Túrkistan bireý ǵana. Mundaı jer ataýy  bizden basqa birde-bir túrki memleketterinde kezdespeıdi.  XVIII ǵasyrda Túrkistanda Qazaq handarynyń otyrǵany, elshilerdi qabyldaǵany, han saılaýy ótkeni belgili. Al Qytaı shabýylyna qar­sy musylman elderiniń basshylary odaq qurýdy talqylaıtyn kúl­li qazaq bas qosqan jıynnyń  osy Túrkistanda ótkeni tarıhı derekterde kórsetiledi. Qazaq tarıhy úshin asa qymbat qala», deıdi Muhtar Qoja.  

Búginde Túrkistanda tarıhı nysandardy qalpyna keltirý jumys­tary qazir qyzý júrýde. Qala óz­gergen. Al tarıhı dúnıelerdiń túp­nusqalyǵyn saqtaýda birqatar  ózekti másele bar. Bul oraıda ǵalym asyǵystyqtyń, naýqanshyldyqtyń baryn aıtady. Jóndeý jumystary kezinde bir nárseni qosyp, jańalyq engizgisi keletinder de joq emes. «Men 2000 jyldary Otyrarda res­tavrasııa jumystaryn júrgizgen japon ǵalymdarymen aralastym. Olar kez kelgen nysannyń tarı­hı mánin joǵaltpaı, sol qal­pynda saqtap qalýǵa tyrysady. Ja­pon­dardan osy jaǵyna kelgende úı­re­netin nárse kóp. Týrısterge de ja­sandy nárseden túpnusqa qyzyq emes pe?! Al bizde biraz nár­selerdi artyq qylamyz dep tyrtyq qylyp jatady. Basqany bylaı qoıǵanda basty baılyǵymyz Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń aınalasyn­da kógaldandyrý, abattandyrý jumystary júrgizilmeýi kerek edi. Muny ýaqtysynda О́zbekáli Jáni­bekovtiń ózi aıtyp ketken. Sebebi kógal bolǵan jer sýarylady. Al munyń bári de ylǵaldyń kó­beıýine, jer astyndaǵy sý deńgeıi kóterilýine  alyp keledi.  Al ylǵal degenińiz ǵımarattyń naǵyz jaýy. Eskertkishtiń qabyrǵalaryna tuz kóte­rilip qyshty, ǵımarat bólik­terin buza bastaıdy. Onsyz da 2000 jyly restavrasııalaý júrgizý kezinde tereń fýndament quıyp, kesenege gıdroızolıasııa jasalmaǵan. Aýylda qarapaıym úı salǵanda irgetastyń astyna qaraqaǵaz tóseı­di. Munda ol da jasalmaǵan. As­tyn­daǵy ylǵaldy osy sement ir­getas soryp, keseneniń irgesindegi qabyrǵalardan tuz shyǵyp tur. Otyrar qalashyǵyna qatysty da oılanatyn máseleler bar. Zań boıynsha tarıhı eskertkishterdiń ornyna qurylys jumystaryn júrgizýge bolmaıdy. Al Otyrar qalashyǵynda qaqpa, 200-300 metr­lik qorǵandardy shlakblokpen qalap, syrtyn sylap tastaǵan. Kúlli qalanyń tarıhı poshymyn buzyp tur. Ol jerde eshqashan qorǵan bolmaǵan», deıdi ǵalym. Sondaı-aq Muhtar Qoja  Arheologııa ıns­tıtýtynyń qyzmetkerleri  tu­raq­ty jalaqymen qamtamasyz etil­megenine qynjylysyn jasyrmady. Túımedeı dúnıelerdi túıedeı etip kórsetý, arzan sensasııa qýý ǵylymǵa, ásirese, arheologııaǵa esh­­qandaı da abyroı ápermeıdi dep esepteıdi.

Túrkistanǵa 3000 jyl ekenin aıtýshy túrkistandyq arheolog-ǵalymdar da barshylyq. «Túrkis­tannyń jasy 1972-1974 jyldardan beri talqylanyp keledi. Qa­la­nyń jasyn anyqtaýǵa bir shýrf jetkiliksiz. Mysaly, Qazan qalasyna tatar ǵalymdary 24 jerden shýrf salyp zerttegen. Byl­tyr kúzde Kúltóbede qazba ju­mystary júrgizilip, úshinshi shýrf nátıjesinde birqatar jádiger tabyldy», degen arheolog Marat Tuıaqbaev óńirde júrgizilgen qazba jumystary, tarıhı málimetter, tabylǵan qundy jádigerler Túr­kistanǵa 3000 jyl deýge negiz bola alatynyn aıtady. Sondaı-aq kóp­shilik arasynda Túrkistannyń jasyna qatysty nege dóńgelengen data, ıaǵnı  3000 jyl aıtylady, nege 2800 nemese 2775 jyl emes degen suraqtyń týyndaýy da zańdy. Iаǵnı Túrkistannyń jasy naqtylaýdy qajet etedi. Qalaı bolǵan kúnde de bul máseleniń toqeterin tarıhshy, arheolog mamandardyń enshisine qaldyraıyq.

Túrkistan oblysy