Jıyrmasynshy ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ádebıet aspanynda jasyndaı jarq etken bir shoǵyr jas býyn jaryq juldyzdardyń ortasynan oıyp turyp oryn alǵan Orazbek Sársenbaı, «О́leń – sózdiń patshasy sóz sarasy» dep uly Abaı aıtqandaı, alǵash qazirgideı qara sózdiń emes, sara sózdiń sańlaǵy bolyp tanylǵanyn kóziqaraqty oqyrman qaýymy jaqsy biledi. Bilgende de aqyn Orazbektiń sol 1962 jyly respýblıkalyq jastar gazeti «Lenınshil jastyń» (qazirgi «Jas Alash») betinde jaryq kórgen «1961 jyl» pýblısıstıkalyq poemasy ádebıettiń aınalasynda júrgen jaısańdardyń ózderiniń tóbelerinen jaı túsirgendeı aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵanynan da, sońy úlken shý men daý-damaıǵa aınalǵanynan da habardar bolatyn.
Másele jalyndaǵan stýdenttik jigit shaǵynda-aq joıqyn jyrlarymen qazaq ádebıeti aspanynda qaqyrata naızaǵaı oınatqan, shabytynyń shabysynan shashasyna shań juqtyrmaǵan aqyn Orazbek Sársenbaıdyń poezııadan prozaǵa kilt burylyp, qara sózdiń qara narlarynyń birine aınalyp shyǵa kelgendiginde bolyp otyr. Osynyń bári Orekeńniń ýnıversıtet qabyrǵasynan birden týǵan topyraǵy – Shıelige tartyp otyryp, orta mekteptiń qatardaǵy muǵalimi bolyp júrgen jerinen «Lenınshil jasqa» qyzmetke shaqyrylǵanǵa deıin «Dańq», «Jalǵyz kúrke» povesteri jaryq kórip, elge jazýshy retinde tanylyp úlgergen kezinen bastalǵan. Odan ári shyǵarmashylyq shyńyna qamshy saldyrmaı sherý tartqan Orazbek Sársenbaı qalamynan týǵan «Tańbaly tas», «Saǵym», «Ybyraı túbegi», «Gúljahan», «Tamyr», «Baqyt qusy», «Ýáde», «Jıde gúldegende» povesteri men áńgimeleri, «Shamshyraq», «Sheńber» romandary, «Jaryq dúnıe» óleńder men poemalary, «О́mirnama» memýarlyq romany, «Meniń mekenim» ádebı-syn maqalalary men estelik, esseler jınaǵy, «Adamnyń quny qansha?» rısalalar jáne basqa kitaptary oqyrman júregine jol taýyp, halqynyń súıispenshiligine bólengeni aıan.
Bul shyǵarmalaryn Orekeńniń kózi tiri keziniń ózinde Tahaýı Ahtanov, Ǵafý Qaıyrbekov, Ázilhan Nurshaıyqov, Jumeken Nájimedenov, Ábish Kekilbaev, Qalıhan Ysqaqov, Ramazan Toqtarov, Gerold Belger, Ánes Saraı syndy kórnekti qalamger zamandastary joǵary baǵalap, oqyrman oń baǵasyn bergendikten taǵy da oı tarazysynan ótkizip, taldap jatýdy maqsat tutpasam da, alpysynshy jyldardaǵy aqyn Sársenbaıdyń poezııasyna birer pikirimdi bildire ketýdi paryz sanap otyrmyn. Sebebi Orekeńniń alǵashqy povesteri baspa betinen jaryq kóre bastaǵannan ádebı qaýymnyń ózi de ony prozashy retinde ǵana tanyp, poezııasy týraly tipten jaq ashýdy da qoıǵan. Bálkim, buǵan óleńderi men poemalaryn kitap etip bastyryp shyǵarýǵa asyqpaǵan Orekeńniń ózi de «kináli» shyǵar?!
Men oqýshy kezimde kózim kórip, odan qoldan qolǵa ótip, keıin izin tappaı qalǵan «1961 jyl» poemasyn stýdenttik jyldarymda bir oqyp shyǵýǵa sonshama qumartyp, Orekeńniń ózinen suraǵanymda: «Sonyń qaı qaǵazdyń arasynda júrgenin qaıdam» degendeı nemquraıdy jaýap berip, nege ekenin bilmedim, áıteýir, kórsetýge onsha qulyqty bolmady. Múmkin, keı tustaryn qaıta qaraǵysy kelip júrip, qulyqsyzdyq tanytýynyń mánisi sonda ma eken degen oı keldi de, munan ári mazalaýdy qoıyp, bir kúni Ulttyq ortalyq kitaphanaǵa baryp, «Lenınshil jastyń» sol jyldardaǵy tigindilerin aqtaryp otyryp taýyp aldym da, bas almastan oqyp shyqtym. Kim bilsin, oqýshy kezimde oqyǵanymda tap sol kezdegideı parqyn túsiner me edim, álde túsinbes pe edim. Basty túıgenim, ony jaıbaraqat oqý múmkin emestigi. Aqyn qııalynda kózi ilinip bara jatqan sátinde «Qalǵyma!» degen daýys selk etkizip, salmaǵymen jerdi de solqyldatyp, myń motordyń daýsyndaı zor únimen:
«Kókjambas bop jata bermeı tur, aqyn!
Meniń atym – Ýaqyt...
Kútpe menen raqym.
Arqasyn aıaz qaryǵan,
Dúnıeni bar jylyt! –
Syǵyp alyp júregińniń qýatyn...» – dep óktem til qatqan Ýaqytpen syrlasyp, ol syıǵa tartqan jumbaq bólme ishindegi aldy-artynda qaptaǵan tetikterdiń árqaısysyn basqan saıyn birde ǵaryshty sharlap, birde Jerge túsip, endi birde qalamynyń ushymen qııandaǵy qara qurlyqtyń dushpandaryn túırese, kelesi bir kezekte muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy alpaýyttarǵa ses kórsetip, taǵy birde sol 1961 jyly ómirden ótken uly jazýshy Muhtar Áýezovke oralyp, oǵan arnaǵan taraýynda:
«...Qushaǵyna alady da – jer netsin!
Kózden jasy aǵady da – el netsin!
Kóziń qıyp qalaı ony kómbeksiń?
Sál kidirshi! Jaryq dúnıe terbetsin!
Asyqpashy,
Jaryq dúnıe terbetsin,
Aqtyq ret jańbyr kókten seldetsin.
Gúlder onyń aıaǵyna jyǵylyp,
Aqtyq ret betin onyń jel de ópsin.
Tóksin oǵan aspanda Kún, Aı nuryn...
Ýa, áleýmet, búgin kimnen aıyryldyń?
Qaıda seniń Saryarqadaı baılyǵyń?
Qaıda seniń sańqyldaǵan shesheniń?
Qaıda seniń top bastaǵan kósemiń?
Taǵdyr, seniń shatasty ma esebiń?
Qaıran qyldy halqymyzdy osy ólim...
...Muń basady dalany, ymyrt japty qalany.
Aldymdaǵy ekran kúńgirt tartyp barady...
Muhtar jazǵan kitaptardyń ár beti
Áldenege kúrsine dem alady»,
– dep kúńirene jyr tolǵaıdy.
Al poemadaǵy:
«Bir tetikti basyp edim,
Ázer-ázer bılep alyp erkimdi –
Kóz aldymda dóńgelenip Jer turdy:
Polıýsterdi orap alǵan kók daýyl,
Qanatymen muhıttardy jelpıdi.
Kúnniń qanjar sáýleleri
Bultty tesip túıgishteıdi tas basyn.
Bir qıyrda najaǵaılar qamshylap,
Kók aspannyń tilip jatyr taspasyn.
Munar tolqyn arasynda dóńgelep
Aınalady jumyr Jer,
Bir beti – ystyq, bir beti
Onyń sap-salqyn.
Jer tarıhyn ańyz etip, án qylyp,
Galaktıka turdy bıik, jańǵyryp.
Tirshiliktiń taram-taram qoldary
Qushaqtasyp qalǵan, sirá, máńgilik...» – degen joldar aqyn júreginen qyp-qyzyl ot bolyp burq-sarq qaınaǵan lava tárizdi aqtarylyp jatqandaı kórindi maǵan. Poezııanyń qýatty kúshi de, tegeýrindi rýhy da osynda jatqan joq pa?!
Orekeńniń 2005 jyly jaryq kórgen «Jaryq dúnıe» atty jyr jınaǵyna engen qaı tolǵaýyna da min taǵa almasyńyz kámil. Bul tolǵaýlardaǵy teńizdiń jal-jal asaý tolqyndaryndaı býyrqanyp jatqan joldar men alaı-dúleı sapyrylysqan sezimder, óńmenińnen óter ótkir oılar men ózekti jara órilgen obrazdar, sartap bolǵan sananyń siresken seńin buzǵan sýretter men tegeýrindi teńeýler Sársenbaev poezııasynyń shoqtyǵyn bıiktetip, abyroıyn asqaqtatyp turǵany aıqyn.
«Jaryq dúnıe» jyr kitabyn oqı otyryp, maǵan osy Orekeń jeke taqyryptaǵy óleńnen góri poema, tolǵaý jazýǵa kelgende baýyry men qulashyn jaza túsetindeı, rýhtanyp, shabyty sharyqtaı túsetindeı kórinedi de turady. Degenmen, poezııa álemine shý degennen shamyrqanǵan shabytynyń shańyn burqyratyp, aqyndyq arynymen atoılatyp engen Orekeń prozaǵa birjola bet buryp, qazaq ádebıetiniń qabyrǵaly qalamgerine aınalǵanynan bastap, óleńmen múldem at quıryǵyn kesiskendeı syńaı tanytyp, áńgime, povest, romandary qabatynda ádebı syn maqalalaryn toǵytýǵa kóshken. Desek te, «Jaryq dúnıesin» ashyp qarasańyz, kóńildiń kúıi kelgen sátterde óleńniń aýylynan da qara úzip ketpeı, qara sózdiń qarbalasynda júrip te ara-tura at izin salyp turǵanynyń kýási bolasyz.
Al eger de aǵymyzdan jarylyp aıtar bolsaq, bul óleńderinde negizinen burynǵy poetıkalyq býyrqanystan góri prozanyń tabıǵatyna tán salqynqandylyq basym túsip jatatyny baıqalady. Kitaptyń bul betashar taraýyna oqyrman aldyn orap, «О́zim úshin jazylǵan óleńder» dep aıdar taǵýy da Orekeńniń ózine-ózi syn kózimen qarap, mundaǵy jyrlaryna albomdyq dúnıeler turǵysynan baǵa bergenin ańǵartsa kerek. Esesine onyń romandarynan poezııanyń býy burqyrap, shyǵarmanyń shyraıyn asha túsip turatynyn da aıtqanymyz durys bolar. Mysaly, «Shamshyraq» romanynyń eń sońyn shamshyraq týraly ańyzben túıindeýi sonyń aıǵaǵy der edik.
Árıne, Orekeńniń prozasy men basqa da janrlarda jazǵan shyǵarmalary týraly óziniń kózi tirisinde de, ómirden ótkennen keıin de aǵa býyn jazýshylar, zamandas áriptesteri men keıingi tolqyn inileri qundy pikirlerin aıtyp, úkimet tarapynan da joǵary baǵalanyp, memlekettik marapattarǵa ıe bolǵandyǵyn da oqyrman qaýym jaqsy biledi. Aıtalyq, Orekeń týraly qazanama jarııalaǵan basylymda óziniń qalamdas dostary Ábish Kekilbaev: «...Soǵys tusyndaǵy Syr boıynyń shyndyǵyn óz basym alǵash Orazbekten tanydym. Qudaıǵa shúkir, qaýlap ósip jatqan ádebıet ormanynda óz baǵyt-baǵdaryn túzep, qazaq rýhanııatynda búgin bar, erteń joǵalyp ketpeıtindeı baıandy jol sala alǵan azǵantaı ádebıet súleıleriniń biri Orazbek ekeni daýsyz», dese, Ánes Saraı: «Ol ómir boıy ádebıetke adaldyǵynan, ádebıettiń qamynan aýytqymaı, ult rýhanııatyn dúnıejúzilik deńgeıge shyǵarýǵa barynsha atsalysqan adam. Qazaq ádebıetine ákelgen onyń dúnıeleriniń kóbi ólmeıtinine men kepildik bere alamyn. Orazbek Sársenbaı shyn máninde halqymyzdyń qajetine jaraıtyn týyndylar jasady», dep aǵynan jarylǵan. Osy oraıda aqyn inisi Júrsin Ermannyń Orekeńniń: «Rısalalarynyń árqaısysy bir-bir fılosofııalyq traktat tárizdi, oıdyń tereń tuńǵıyǵyna batyratyn», degen pikirin de kóregendikpen aıtylǵan ádil baǵa dep bilemin.
Sondyqtan onyń prozalyq týyndylary týraly taldap aıtyp, oqyrman qaýymǵa onsyz da keńinen tanys ádebı syn, kórkem pýblısıstıka, tarıh, mádenıet, fılosofııa salasyndaǵy jarııalanymdary, qazaq tiline aýdarý isine ózi tikeleı atsalysqan «Quran Kárim», «Muhammed paıǵambarymyzdyń hadısteri», «Shaıtannan saqtaný joldary», «Sıqyrdan saqtaný jáne emdelý joldary», «Adal men aram», «Musylmandyq ádep sabaǵy» kitaptary nemese ýkraın, orys, eston, ıakýt, mary, týva, venger, qytaı, koreı, aǵylshyn, ózbek, qyrǵyz, tatar tilderine aýdarylǵan shyǵarmalary týraly da syr tolǵap, sáýegeılik jasap jatýdy artyq sanadym.
Máselen, álem moıyndaǵan Rasýl Gamzatovtyń «Meniń Daǵystanym» eńbegimen deńgeıles «Adamnyń quny qansha?» rısalalar kitaby nemese búgingi ómirdiń shyndyǵyn shyrqyratyp jazǵan «Sheńber» romany týraly da qalaı kelistirip jazsańyz da jarasary haq. Degenmen, ázirge muny, halyq jadynan óshpeıtin ekinshi ómiri bastalyp, ádebıetimizdiń altyn qorynan laıyqty ornyn alǵan Orazbek Sársenbaıdyń shyǵarmalary týraly ádil tóreligin aıtyp, taldap-tarazylaýdy bolashaq zertteýshileri men kásibı mamandardyń enshisine qaldyrǵanymyz durys bolar dep túıdim. Al meniń: onyń shynaıy ómirdiń jarshysyna aınalǵan shyǵarmalary árqashan Shyndyqtyń shamshyraǵyndaı jarqyrap, áli talaı urpaqty ádildik pen adaldyqqa, izgilik pen ımandylyqqa tárbıelep, jarqyn bolashaqqa baǵyt-baǵdar beretinine senimim kámil.
Murat KÚLIMBET