Jalpy, halqymyz tabıǵatynan ónerge jaqyn. Sonyń ishinde án men kúıge kelgende aldyna qara saldyrǵan emes. Uly Shoqannyń dosy, tamasha ǵalym G.Potanın: «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi» dep beker aıtpasa kerek. Ertede daýysy alty qyrdan asatyn ánshiler bolǵandyǵyn bilemiz.
О́ner bilgirleri osy qatarǵa Birjan sal, Muhıt, Jarylǵapberdi sekildi dúldúlderdi qosady. Máselen, keń qulashty ásem daýsymen Parıjdiń talǵampaz jurtyn tamsandyrǵan Ámire Qashaýbaev týraly kórnekti óner zertteýshisi Ahmet Jubanov: «Ámireniń aty tek Qazaqstan emes, búkil Odaqqa, búkil Eýropaǵa áıgili boldy. Ámire arqyly qazaqtyń ánshilik óneri memlekettik shekarany sonaý jıyrmasynshy jyldardyń ortasynda-aq attap ótip, orystyń, batystyń uly mádenıet qaıratkerleriniń aýyzdaryna tústi. Ámire – qazaqtyń qalaı maqtasa da, qalaı maqtansa da bola beretin, syıa beretin asqan ónerpazy» dep aıtypty. Odan beri de qazaqtyń án ónerin bıikke kótergen talaı maıtalmandar boldy. Qazir de jeterlik. Alaıda ár ýaqyttyń óz talaby bar. Qazir tehnıka qaryshtaǵan dáýir. Fonogramma degen uǵym shyqty. Án oryndaýdyń da salmaǵy jeńildedi. Ánshiniń qaısysy jandy daýysta, qaısysy fonogrammamen aıtyp jatqandy aıyrý da qıyn.
Osy tarapta jurtshylyqtan túrli pikir týyndap, Mádenıet jáne sport mınıstrligine shaǵymdar da túsken. Osydan eki jyl buryn mınıstrlik fonogrammany bir retke keltirý jumysyn qolǵa aldy. Aldymen Mádenıet týraly zańǵa ózgeris engizý qajettiligi eskerildi. Ol úshin arnaıy jumys toby qurylyp, tujyrymdama jazylyp, jańa zań normasy qarastyryldy. Sóıtip, zań jobasy ázirlenip, Májilis pen Senattyń talqylaýyna usynyldy. Aqyry, byltyr jyl sońynda zań jobasy qabyldanyp, fonogrammany qoldaný tártibi aıqyndaldy.
Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Mádenıet jáne óner isteri departamenti dırektorynyń orynbasary Ǵanı Muratovtyń aıtýynsha, mınıstrliktiń buıryǵymen fonogrammany qoldanýdyń erejesi osy naýryzda bekitilip, qoldanysqa engen. Sol erejedegi talapta bári anyq jazylǵan.
– Bul zań normasynda ánshi, prodıýser nemese mádenı is-sharany uıymdastyrýshy mekeme jáne uıym ókili jurtshylyqqa fonogrammany qoldaný týraly aqparattandyrý qajet. Ol aqparat jarnamada aıqyn jazylýy kerek. Qazir biz osy maqsatta ánshi, prodıýserlermen kezdesip, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Endi olardan jańa erejeni saqtaýdy talap etemiz. Shyndyǵyn aıtqanda, kóp kórermen ánshiniń ándi jandy daýysta ma, álde fonogrammamen aıtyp jatyr ma, onsha túsinbeıdi. О́ıtkeni ony tehnıkanyń joǵarylyǵynan bilý de ońaı emes. Jandy daýysta aıtyp jatqan sekildi kórinedi. Al zańdaǵy jańa norma kórermenniń mýzykaǵa degen talǵamyn ósiredi dep oılaımyz, − deıdi ol.
Jańa erejede biraz erekshelik bar. Máselen, 200 oryndyq mekteptiń akti zaly nemese aýyldaǵy shaǵyn klýbtarda fonogrammany qoldanýǵa bolady. Al eger sany odan kóp mádenı nysanda ótetin is-sharada fonogrammany qoldaný týraly eskertilýi qajet.
Ǵanı Muratovtyń sózine zer salsaq, zań normasyn jazarda mınıstrlik ókilderi mýzyka ındýstrııasy damyǵan AQSh, Eýropa men Ońtústik Koreı, Qytaı sekildi shet memleketterdiń tájirıbesin sarapqa salǵan. Sonymen qatar kórshiles Reseı men О́zbekstannyń da osy saladaǵy tájirıbesimen tanysqan. Tipti О́zbek eline arnaıy issaparmen baryp, ondaǵy jumystardy kózimen kóripti.
− О́zbekstanda mádenıet salasyna qatysty erekshe zań qabyldanǵan. Onda konserttik qyzmetti lısenzııalaıdy. Bul zań biraz jyldan beri júzege asqan. Eger siz О́zbekstanǵa konsert berýge baratyn bolsańyz, birneshe aı buryn osy salaǵa jaýapty uıymǵa qujattaryńyzdy, onyń ishinde ánshilerdiń qujatyn ótkizesiz. Ony arnaıy komıssııa muqııat qarap, solardyń seniminen shyqqannan keıin konsert qoıýǵa ruqsat alasyz. Sondaı-aq ózbekstandyq ánshiler sahnada nemese jıyn-toıda án aıtýǵa lısenzııa alady. Sol úshin memleketke salyq tóleıdi. Ony alý ońaı emes. Komıssııa qaraıdy, onyń quramynda kásibı mýzykant, ándi árleýshi, kompozıtor, aqyn bolady. Sondaı bir komıssııa otyrysyna qatystym. Bir ónerpaz kelip, mahabbat týraly án oryndady. Sonda komıssııa quramyndaǵy aqyn, ánshige: «Mynaý ándi mahabbatqa arnapsyń, sol sózdi sen 28 ret qaıtaladyń, men ishimnen sanap otyrdym. Sondyqtan saǵan sapaly mátin jazatyn aqyndarmen shyǵarmashylyq jumys istegen durys bolady» dep pikirin aıtty. Basqa áriptesteri ony qoldady. Ánshiler osy lısenzııany alý úshin eki-úsh jylda bir ret synaq tapsyrady. Biz mundaı usynysty usynyp kórdik. Biraq tym qatań dep qabyldandy. Bir jaǵynan, ánshilerge aýyrtpalyq túsedi. Sondyqtan fonogrammany qoldanýdy zań júzinde rettedik, eger osy talap buzylsa ákimshilik shara qoldanylady, − deıdi ol.
Biraz jyldan beri elimizde fonogramma jóninde daýly pikirler kópten aıtylyp júr. Keıbir azamattar fonogrammaǵa tolyqtaı tyıym salý kerek, esh jerde qoldanylmasyn deıdi. Al keıbir ánshiler ony múlde tyıýǵa kelispeıdi. Qysqasy, oı da, pikir de jetedi. Alaıda ánshiniń jandy daýysta shyrqaǵanyna ne jetsin! Bir jaǵynan, ol ónerpazdyń ónerin shyndap, bıikke kóterip, halyqtyń rızashylyǵyna bóleıdi.
Osy rette Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy, belgili kompozıtor Serikjan Ábdinurov mádenıet salasyndaǵy jańa zań normasy keshteý bolsa da ornymen qabyldanǵandyǵyn aıtady.
– Qazir TMD kólemindegi elderdiń deni fonogrammaǵa baılanysty zańdy sheshim qabyldaǵan. О́ıtkeni fonogrammamen án aıtyp, jurtshylyqty aldaıtyn «ótirik» ánshiler kóbeıdi. Jas kezinde bir án jazyp alady da sony 10-20 jyl oryndaıtyndar da jetedi. Tipti keıbireýler basqalardyń daýsymen aıtyp júredi. Menińshe, fonogrammaǵa tyıym salynǵan durys. О́kinishke qaraı, biz tolyq tyıym salyp otyrǵan joqpyz. Máselen, televızııaǵa ony qoldanýǵa ruqsat bar. Bizdegi televızııa men radıonyń tehnıkalyq múmkindigi oǵan saı emes kórinedi.
Máselen, Máskeý men Sankt-Peterbýrgtegi kez kelgen konsert zalynda jandy daýysta oryndaısyz. Al bizde halyqaralyq talapqa saı keletin, eki konsert zaly ǵana bar: ol elordadaǵy «Qazaqkonsert» pen Almatydaǵy «Respýblıka» saraıy. Osy ekeýinde ǵana jandy daýysta aıta alasyz. Onda tehnıkalyq jabdyqtardyń sapasy ǵana jaqsy emes, kásibı dybys rejısserleri jumys isteıdi. Qysqasy, jańa ereje ánshi atanyp, tez «juldyz» bolsam degen uǵymdy ońaı qabyldaıtyn jastarǵa tosqaýyl qoıady dep úmittenemin. Bul − bir jaǵy. Ekinshiden, daýsy zor, daryndy kásibı ánshilerge jol ashylady. О́ıtkeni olar shetke ysyrylyp qalǵandaı boldy, deıdi ol.
Tamasha týyndylarymen kórermenniń qulaq quryshyn qandyryp júrgen belgili ánshi Qurmash Mahanov qoǵamdy alańdatqan bul máseleniń osyndaı deńgeıde talqylanǵanyna ókinishin bildiredi.
«Bul bizdiń ónerimizdiń, sonyń mańaıynda júrgen ánshilerdiń bir olqylyǵy dep bilemin. Mınıstrliktiń bul qadamyna qýanamyn. Meniń oıymsha, fonogrammaǵa qatań tyıym salý kerek. Mysaly, telearnalarda ánshiler ándi tolyq júz paıyz oryndaýǵa tehnıkalyq múmkindik joq deıdi. Menińshe, bul − taza syltaý. Qazir arnalarda eshkimge keregi joq «shoý» baǵdarlamalar kóp. Solardyń sanyn qysqartyp, kásibı konserttiń kólemin ulǵaıtsa deımin. Qalaı bolǵanda da, elge konsert beresiz be, júz paıyz jandy daýysta oryndańyz. Solaı ánshilerdiń ózi tabıǵı suryptaýdan ótedi. Aqyrynda, joldan qosylǵandar jónderin taýyp, sahnada shyn mánindegi kásibıler qalady», deıdi ol.
Sonymen birge jańa zańda ánshilerdiń sahnadaǵy jeke mádenıeti týraly arnaıy norma engizilgen. Bul da óte kerek. Ara-tura bolsa da osyndaı keleńsiz oqıǵalar kezdesip qalady. Endi ol zańmen retteledi. Ánshi sahnada dóreki sóıleýge, mas kúıinde shyǵýǵa, ulttyq múddege til tıgizýge bolmaıdy. Sahna mádenıetin saqtaýy qajet. Ol úshin arnaıy ákimshilik shara qarastyrylǵan. Bul talapty Mádenıet jáne sport mınıstrligi qadaǵalap otyrady. Sondaı-aq onymen oblystyq mádenıet basqarmalary men aýdandaǵy mádenıet bólimderi de aınalysady.
Qoryta kelgende, kópten beri aıtylyp júrgen ózekti máselege núkte qoıylǵan sekildi. Endi jańa ereje óreli ónerimizge óris beredi dep senemiz!