Mergenov músinderi

Osydan úsh jyl buryn bas shahardaǵy Ulttyq mýzeı­de kórnekti músinshiniń ózi ómir­den ótkennen keıin «Ýaqyt­­­ty seziný» atty kórmesi uıym­das­­tyryldy. Oǵan óreli óner ıesiniń birneshe týyndysy qo­ıylyp, ony jıylǵan jurt qyzyǵa qarap, tamsanyp jatty. Jalpy, Mergenov mú­sin­deri ónertanýshylardyń sózi­men aıtqanda, jahan­dyq tarıhı ózgerister dáýiriniń kór­kem sımvoldary sanalady. Avtordyń ulttyq boıaýǵa baı shy­ǵarmalarynan tyń rakýrs­tar men sony ıdeıalardy baı­qaısyz. Ol kóneden jalǵasyp kele jatqan qazaq oıýlarynan da ózgeshe órnek taba bilgen. Negizinen, Erkin aǵamyzdyń portret janrynda aıryqsha qoltańbasy qalyptasqan. Onyń sheber qolynan shyqqan mú­sin­deri zamandaster beınesin aıshyq­taǵan shynaıylyǵy­men ǵana emes, ómir men ýaqyt tyny­syn tap basa bilgen shy­myr­lyǵymen erekshelenedi. Má­se­len, músinshiniń ótken ǵa­­syr­dyń 70-80-shi jyldary jasaǵan «Mahambet», «Áke», «Elýbaı О́mirzaqov», «Ol­­jas Súleımenov» port­ret­te­rinen tulǵalardyń ǵana emes, qoǵamnyń bolmysyn asha bil­­gendigin kóresiz. Ásirese av­tor­dyń 1988 jyly týǵan «XX ǵasyr» degen portretter top­tamasy ulttyq mú­sin­deme ónerin baıytqan sú­­­be­­li dúnıeler boldy.

Tamasha talanttyń shyǵar­mashylyǵyn AQSh, Anglııa, Re­seı ónertanýshylary joǵa­ry baǵalaǵan. Máskeýlik syn­shy Alım Sabıtov Erkin Mer­genovtiń eki mádenıettiń sýret­shisi ekendigin aıtady. «Onyń kóptegen jumysy HH ǵasyr­daǵy eýropalyq plastıkany zerdeleýge jatady. Alaıda mú­­sinshiniń negizgi taqyryby­na kel­gende kókeıkestiligi basym bolyp, Shyǵys pen dala mádenıeti bólek kórinis tabady. Men ol kisini keńestik beıneleý óneriniń baǵalanbaǵan klassıgi nemese jańa Qazaqstannyń «ashyl­maı qalǵan» alǵashqy mú­sin­shisi dep aıtar edim», degen parasatty pikirin bildiredi.

Marqum Erkin aǵamyz – beıneleý ónerine alpysynshy jyl­dardyń sońyn ala kelgen talantty býynnyń ókili. Jalpy, osy jyldary ulttyq ónerdiń qaı salasy da jańasha túrle­nip, bıikke órledi. Almatydaǵy kórkemsýret ýchılıshesin aıaqta­ǵannan keıin ol V.Sýrıkov atyn­daǵy Máskeý memleket­tik kórkemsýret ınstıtýtynda oqyp, bilikti ustazdardan tálim aldy. Sonyń da áseri bolar, ol áp degennen ónerdegi óz soq­­paǵyn taba bildi. Ol bir suh­­batynda Batystyń ataqty sý­ret­shilerinen kóp úırengenin aıtady.

«Erkin Mergenov − eki úl­ken mádenıettiń basyn bi­rik­tirip, eýropalyq plastıka men dalalyq mádenıettiń sulý sıntezin tapqan sýretker. Ol Batys pen Shyǵys óne­riniń qospasynan ózindik oı túıe bilgen has sheber edi. Abaı­dan bastalǵan fıloso­fııa­ny sýret pen músin óne­rinde órnekteı bilýimen júre­gi­mizde saqtalatyn aǵamyz ar­tyna óshpes iz qaldyrǵa­ny daý­syz. Erekeń óziniń bir kór­me­sin «Erkindik» dep atap edi. Beker ataǵan joq. Onyń jany da, onyń oıy da, onyń shy­ǵarmashylyǵy da óz atyna saı erkindikke qurylǵan edi. Qazaqtan Mergenovteı álem­dik deńgeıdegi sýretkerdiń shy­ǵýy – bizdiń qazaq ekenimizdi maq­tanysh tutýymyzǵa, jahandyq mádenıetten tysqary qalma­ǵanymyzdy senimdi aıtýymyzǵa múmkindik beredi», deıdi tanymal qylqalam sheberi Erbolat Tólepbaı.

Ol kisi shyǵarmashylyǵy­men birge qoǵamdyq jumysty da qatar alyp, biraz jyldar Qazaqstan Sýretshiler odaǵyn basqaryp, otandyq beıneleý óneriniń ilgerileýine kóp eńbek sińirdi. Qazirgi T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda oqytýshy bolyp, shákirt tárbıeledi. Bir jyldary daryndy azamatty sheteldik ǵalymdar Oksford ýnıversıtetine shaqyryp, stýdentterge beıneleý ónerinen dáris oqytqan. Bul jaıynda belgili sýretshi Alpysbaı Qazy­ǵulov: «Qazaq tarıhynda Oksford ýnıversıtetinde eki adam dáris oqysa, olardyń biri – bizdiń Erkin Tilekuly, ekinshisi – erterekte dáris oqy­ǵan uly Muhtar Áýezov edi. Oksfordta dáris oqý ekiniń biri­niń mańdaıyna jazyla ber­meıtin baq dep aıtýǵa bolady», depti óz esteliginde.

Búginde aıtýly azamattyń mo­nýmentaldy músinderin eli­mizdiń birqatar qalasynan kez­destirýge bolady. Máselen, so­nyń bir belgisi retinde jurt­shylyqtyń kóńilinen shyqqan Almatydaǵy úsh metrlik «Ekeý» nemese «Saǵym» kompozısııasyn aıtýǵa bolady.

Ulttyq beıneleý men mú­sin ónerin damytýǵa zor úles qos­qan Erkin aǵamyz 2015 jy­ly, dál jetpis bes jasynda dú­nıeden ozdy. Byltyr týǵa­nyna seksen jyl toldy. Tý­ǵan halqyna qanshama qundy mu­ra qaldyrǵan talantty tul­ǵa­nyń týyndylary búginde Ulttyq mýzeı, Á.Qasteev atyn­daǵy memlekettik óner mý­zeıi men Reseıdegi Tretıakov ga­lereıasy, Ýkraınadaǵy orys óneriniń memlekettik mý­ze­ıi, Qyrǵyzstan memle­kettik óner mýzeıiniń toptamalaryn­da jáne alys-jaqyn shet mem­leketterdiń kolleksııalarynda saqtaýly tur.