Qasym Amanjolovtyń «Darıǵa, sol qyz!» degen óleńi bar. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń jazylǵan. Bar-joǵy – 6 shýmaq. Mundaı lırıkalyq obrazdar qazaqtyń aımańdaı aqyndarynyń birazynda kezdesedi. Biraq Qasymnyń osy óleńi ózine deıingi qazaq poezııasynda bolmaǵan qubylys dep baǵalanǵan. Qasym Saqypjamaldy súıdi. Al darıǵa qyz kim? Daýylpaz aqyn nelikten surapyl soǵystyń, qan maıdannyń ishinde júrip, «Darıǵa, sol qyzdy» izdedi?
Osy alty shýmaqtan turatyn shyǵarmasyn aqyn shartty túrde úsh (I,II,III) bólimge bólgen. Shaǵyn óleń bolsa da, asyqpaı zer salyp oqysaq, ár bólimde soǵystyń basy, orta tusy jáne sońy klassıkalyq úlgide sýretteledi. Al bul óleńniń erekshe qurylysy men sıýjeti bizge deıin de taldanǵan. Máselen, aqyn Ertaı Ashyqbaev: «Bizge deıingiler de talaı maqalalarǵa ózek etken «Darıǵa, sol qyzdyń» birtindep tarqata bererlik osyndaı júıeli ıirimderi jeterlik. Formasy áskerı kıimdeı jınaqy, minsiz, soǵan oraı emosııalyq qýaty da marten peshiniń jalynyndaı ótkir, oǵan qosa psıhologııalyq dáni de ábden tolysqan bul óleńniń mahabbattyń tozbaıtyn shejiresiniń bir altyn paraǵy bolyp qala beretindigi de sondyqtan shyǵar», degen eken «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan «Qasym izdegen Darıǵa, sol qyz» atty maqalasynda.
Endeshe, bizdiń de Darıǵa qyz jaıly óz aıtarymyz bar.
Aldymen, bul týyndy aqynnyń ómirge qushtarlyǵyn, ómirdiń mánin bilýge, qupııasyn tanýǵa degen jan qalaýyn baıqatatynyn aıtqan jón. О́ıtkeni «Qaıda eken, qaıda, Darıǵa, sol qyz» dep, óziniń bilgisi, kórgisi kelgenin qyzǵa, arýǵa teńegen bolýy yqtımal.
Ádebıetten habary bar adamdar nemese óleńge jany jaqyn jandar: «Qasym soǵysqa attanarda Darıǵa esimdi qyzǵa qatty ǵashyq bolyp, onymen tildese almaǵan. Sondyqtan soǵysta júrip sol sulýdy ańsaıdy. Elge aman qaıtyp, sony kórgisi keledi. О́z qyzynyń esimin Darıǵa dep qoıýy da osy jaǵdaımen baılanysty» degen boljamdar aıtady. Jalpy, bul óleń haqynda túrli paıym bar. Osydan-aq, Qasymnyń aqyndyq qýatyn, poezııasynyń tereńdigin, taǵdyrynyń óte kúrdeli ekendigin kóremiz. Endi, bizdiń boljamǵa oralaıyq. Sonymen, Qasym «darıǵa qyz» dep kimdi izdedi? Paıymdaýymyzsha, bul suraqqa jaýapty aqynnyń basqa shyǵarmalarynan qarastyrý kerek sekildi. Bul, árıne, jeke pikirimiz.
Endi qarańyz. Qasym týǵan jerinen jas kezinde ketip, qaıtyp kelmegen. Iаǵnı týǵan jerge degen saǵynysh onyń júreginiń túkpirinde qaınap jatty degen sóz. Eńsesin tiktep, endi Qarqaralysyna kelmekshi bolyp júrgende, soǵysqa attanady. Kez kelgen adamda «soǵystan qaıtpaı qalýym múmkin» degen úreı bolary sózsiz. Osyndaı týǵan jerine, dalasyna degen úlken saǵynyshtan «Darıǵa, sol qyz» óleńi týǵan bolýy múmkin.
Nege deseńiz, Qasymnyń «Týǵan jer» atty óleńinde «Ýa, darıǵa, altyn besik týǵan jer!» dep egile jyrlaıdy. Mine, onyń kindik qany tamǵan topyraǵyna saǵynyshy qandaı bolǵan. Iаǵnı surapyl soǵysta júrgen ár tiri jan ıesi týǵan jerin, dalasyn ańsary anyq.
Al Qasym óziniń bar janymen qurmet tutqan túsinigin «Darıǵa» dep qasterlegen. Solaı ataǵan. Ony joǵaryda aıtqan «Týǵan jer» óleńinde aqyn ózi bizge emeýrin etip turǵandaı. Mundaı shyǵarmashylyq qupııasyna sóz arasynda azdap baǵyt-baǵdar berý hakim Abaıda da kezdesedi. Demek Qasym soǵysta júrip, qazaqtyń dalasyn, týǵan, ósken jerin ańsady. Onyń sulýlyǵyn, kórkemdigin Darıǵa sulýǵa teńedi. Sol qazaqtyń baıtaq ta asqaq dalasynda bulǵaqtap ósken, óne boıyna jýsan ıisi sińgen qazaqtyń darıǵa sulýlarynyń teńizdeı tuńǵıyq janaryna kóshken Otan-Anasynyń, jýsan ańqyǵan darıǵa mekeniniń kelbetin kórgisi kelgen bolýy múmkin.
Kim surapyl soǵysta júrip, qyz jaıly oılar deısiz. Týǵan jerimdi, aýylymdy, Otanymdy oılar edim. О́ıtkeni, soǵysqa ár soldat sol Otan-Anasyn, el irgesin qorǵaý úshin barady emes pe?
Al eger týǵan dalasyn saǵynǵanyn Darıǵa qyzǵa teńep, jumbaqtamaı, tikeleı jazǵanynda mundaı jańa formadaǵy óleń qazaq poezııasynda qubylys bolmas edi. О́ıtkeni týǵan jerin, Otanyn jyrlamaıtyn aqyn joq. Ony Qasymsha Darıǵa qyzǵa teńep, astarlap jazý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Bul óleńniń tabıǵatyn Beken Ybyraıym: «Darıǵa, sol qyz!» óleńi yrǵaǵymen, zaman shyndyǵyn, lırıkalyq keıipkerdiń tebirenisin beıneleý ereksheligimen sol kezeńde aıryqsha jańalyq retinde súısindirdi. Ár tarmaǵy on býynnan turatyn óleń ol tusta óte sırek ushyrasatyn.
Bul yrǵaqtyń tamyry sonaý erte dáýirdegi eposta, jyraýlar poezııasynda jatqanymen, 20-jyldardaǵy óleńderde ishinara ushyrasqanymen, Qasymǵa deıingi jáne bertingi qazaq poezııasynda bálendeı keńinen qoldanyla qoıylǵan joq», dep dóp basqan eken.
Onyń ústine has sulýǵa, aımańdaı qyzǵa teńep jazǵan óleń oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, qashan da eldiń nazarynda, jastardyń aýzynda bolary anyq. Sondaı qupııalylyǵymen de, bul klassıkalyq týyndy áli kúnge deıin jan-jaqty jazylyp, zerdelenip keledi.
Oǵan qosa, bul óleń ári án túrinde oryndalady. Alty shýmaqtan tursa da, basy-aıaǵy bar, tutas bir dáýirdiń shyndyǵyn kótergen astary tereń týyndy.
Táken Álimqulov: «Tereń sezim, menmensiz ińkárlik, shalqyǵan arman onyń «Qaıda eken, qaıda, darıǵa, sol qyz?!» dep keletin áıgili óleńine ulasady. Sózine áni saı, ánine sózi saı osynaý mahabbat gımni – ásershil aqyn janynyń jańǵyryǵy. Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da» atty óleńimen, oǵan Sydyq Muhamedjanov jazǵan ánmen qaptaldasarlyq bul shyǵarma Qasym lırıkasynyń da, mýzykasynyń da shyńyna jatady» dep baǵa bergen. Bul atalǵan óleńniń qatardaǵy shyǵarma emestigine dálel.
Al bizdiń aıtpaǵymyz – osy. Kózimizge osylaı kórindi, kóńilimizge osylaı jetti Qasymnyń Darıǵasy. Tanymymyzda Qasym jalyndata jyrlap, álemdi sharlap izdegen «Darıǵa sol qyzy» – týǵan jeri, baıtaq Otany. Ol, eń bolmasa, qazaqtyń bir Darıǵa sulýyn kezdestirip, sonyń jáýdir kózine sińgen baıtaq dalasynyń sýretin kórgisi keldi.
Sonymen qatar bul óleń Qasym ómirden ótken soń da, óz mıssııasyn atqarýyn toqtatqan joq. О́ıtkeni Qasym týǵan jerin soǵystan aman kelse de, kóre almady. Buıyrmady. Demek bul týyndy Qasymnyń qatal taǵdyrynyń bir belgisindeı. Qasym ómirden ótse de, onyń dombyrasynda shertilmeı qalǵan sol bir kúıi sharq ura «Darıǵa, sol qyz» dep, egile sarnap, týǵan jerin, Qarqaralysyn, Darıǵa dalasyn izdeıtindeı…
Jálel ShALQAR