Bıylǵy kóktem eresen ystyq boldy. Qys boıy taý-teńiz bolyp úıilgen qasat qar bý bolyp ushyp, sý bolyp jerge sińip, iz-túzsiz ketti. Ádette, erigen qar sýy meldekteı jınalatyn saı-salada, aǵash baýyryndaǵy tomarlarda tańdaı jibiter nár qalǵan joq. Qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta tórt túlik meıir qandyryp sý ishe almaı, shalǵyn shóp boı salyp óse almaı, qıyn bolyp tur.
Búgin ǵana emes, sońǵy jyldary paıda bolǵan adamnyń da, maldyń da ańqasyn keptirgen surqaı kórinis. Arqanyń tabıǵaty tolaıym ózgerdi. Kónekóz qarııalardyń aıtýlaryna qaraǵanda, buryn-sońdy mundaı jaı bolǵan emes. Aýyl mańynda bulaq sýy burqyrap, oıpań jerlerge kóktemde jınalǵan qar sýy qońyr kúzge deıin berekeniń bastaýy bolyp jatatyn. Keıin tabıǵatqa kórsetken taǵylyqtyń kesirinen júzdegen, bálkim myńdaǵan bulaq bitkenniń kózi biteldi. Soqanyń tisimen, traktordyń tabanymen. Janashyry az bolǵan soń bulaqtyń jalǵyz kózi de kisilik kemdiginen kireýkelenip, jylǵa qýalap aqpaı qalady eken. Zardabyn búgin tartyp otyrmyz.
– Toqsan otbasy tútin tútetip jatqan bizdiń aýylda malshy qaýymnyń umtylysy jaqsy. Memlekettik baǵdarlamalar arqyly nesıe alyp, mal baǵyp otyrǵandar az emes. Jekemenshik te baǵymdaǵy malyn óz tóli esebinen jyl saıyn kóbeıtip keledi. Qazir shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldan eki tabyn qara mal óredi. Árqaısysynda 200-den astam sıyr bar. Jylqynyń qarasy 400-ge jýyq. Qoı-eshki – alty otar. Kishkentaı aýyl úshin az emes qoı, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy Igilik aýylynyń turǵyny Serik Alpysbaev, – kóktem shyqqaly mal sýarý mashaqaty bastaldy. 30-35 gradýs ystyq aptalap turyp aldy. Qazir óriske aıdaǵan mal bıesaýym ýaqyt ótpeı qotanǵa qaıtyp oralady. О́zi qystan sińirine ilinip ázer shyqqan tórt túlik kókke aýzy tıgenimen, qoń biter emes. Shóp te kóterilmeı, býlyǵyp jatyr.
Aýyl turǵyndary amalsyzdan bulaq kózin izdeýde eken. Kónekóz qarııalardan surastyryp, bitelgen bulaq kózin tappasa, qoldaǵy malǵa qaýiptiń tónip turǵany shyndyq.
– Bıyl kóktemde respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde bulaq kózin ashý týraly bastama kóterilip, maqala jarııalanyp edi, – deıdi Serik Alpysbaev, – mán bermeppiz. Sóıtsek, shynynda da bizdiń búgingi jaǵdaıdan shyǵatyn jalǵyz joldy nusqap otyr eken ǵoı.
Malshy qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, qardyń sýy múlde az bolǵan. Sebep quramynda ylǵaldyń az bolýy. Ári qyzyl sý ıen dalaǵa jaıylyp, saı-salany qýalap aǵyp ketken. Endigi amal, bolashaqty oılasaq, aýyl irgesinde sý jınalatyn toǵan salý, qudyq qazý. Biraq oǵan kúsh-qýat jete bermeıdi. Mundaı ýájdi Qyzylegis aýylynyń turǵyny Qonaı Demesinov aıtyp otyr.
– 2019 jyly aýdan ákimine qudyq qazyp berý týraly ótinish aıtqan bolatynbyz, – deıdi ol, – biraq nátıje shyqpady. Aýyl turǵyndary áne bir jyly ózderi qarajat jınap, qudyq qazyp alyp edik, kóp uzamaı bitelip qaldy. Ekinshi márte qaýymdasyp, qarjy jınaýǵa turǵyndardyń jaǵdaıy keletin emes. Bizdiń jaıymyzdy okrýg, aýdan basshylary jaqsy biledi. Biraq qaraılasatyn túrleri kórinbeıdi. Eldegi zamandasym ekeýimiz túneýgúni aǵash kóshetterin otyrǵyzdyq. Qar toqtatý úshin. Biraq qar qansha qalyń bolǵanymen, toǵan bolmaǵan soń toqtap tura ma?
Aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, aýylda mal basy barshylyq. Malshy qaýym 500-den astam jylqy, úsh júzdeı qoı, 200-ge jýyq qara mal baǵyp otyr. Malǵa sýat tabylsa, isteriniń ońynan ońǵarylatynyna kúmán joq.
– Ústimizdegi jyly aýyldyq okrýg ákimderin tikeleı saılaý ótkiziletinin estip, úmittenip otyrmyz, – deıdi Qonaı Demesinov, – bálkim sol kezde janashyr tabylar. Qazir maldy qasaphanaǵa ótkizetin de múmkindik joq, pyshaq kótermeıdi. Jylqy maly egin kóktep shyqqannan keıin qamap baǵylady. Sý ishpegen, aıaǵymen jaıylyp, kókke aýzy tımegen jylqy qysqa kúısiz túsedi. Jiligine maı bitpegen soń qar tebe ala ma?
Mal jaıy osy bolǵanda, adam isher sýdyń da sapasy syn kótermeıdi. О́tken jyly oblystaǵy 605 eldi mekenniń 380-i, ıakı 62,8 paıyzy ǵana ortalyqtandyrylǵan sý qubyry arqyly aýyz sýmen qamtamasyz etildi. 207 eldi meken nemese barlyq eldi mekenniń 34,2 paıyzy ortalyqtandyrylmaǵan júıe arqyly aýyz sýdy paıdalandy. Al 18 eldi mekende sý kózi múlde joq, tasymaldap ishedi. Aýyz sýǵa adam jarymaı otyrǵanda, tórt túlikti sýarýdyń jaǵdaıyn jaq ashyp aıtpaýǵa da bolar.
Bolashaqqa túzilgen josparǵa qarasaq, aq jarylqap kún týatyn tárizdi. Aıtalyq, oblys 2025 jylǵa deıin 107 aýylda aýyz sýmen qamtamasyz etetin sý qubyryn salyp, 57 eldi mekende sý tazalaıtyn blok-modýl ornatpaq.
– Jol kartasy boıynsha bes jyldyń ishinde oblystyń júzden astam eldi mekeni taza aýyz sýmen qamtamasyz etiledi, – deıdi oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Ivan Iýrchenko, – bıyl 10, keler jyly 30 eldi mekendi qamtymaqshymyz. Ár jyl saıyn jospar boıynsha on-on bes eldi meken sapaly sýmen qamtamasyz etiledi. Bul jospar 2025 jyly tolyq aıaqtalady. Ústimizdegi jylǵa qajetti qarjy qarastyrylýda. Qazirgi kúni 8 joba boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin qarajat naqtylanýda.
Eń qıyny bolashaǵy joq degen tańba basylǵan aýyldardyń jaıy. О́ńirdegi 61 eldi mekenniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy osal bolǵandyqtan, múlde jabylý qaýpi tónip tur. Turǵyndary údere kóship jatqan eldi mekenge qanshama qarajat shyǵyndap, sý qubyryn tartý tıimsiz. Ekinshi jaǵynan qarasańyz, aýyz sýy joq aýylda adam tura ma? Olar sapaly sý bolmaǵandyqtan sońǵy qazyǵyn sýyryp, jaıly jer izdep, kóshýge qamdanýda. Ázirge mundaı aýyldarda shaǵyn qudyqtar qazylyp, súzgi ornatylmaq. Súzginiń ózi qymbat dúnıe. Boljamdyq baǵasy 5 mln teńgeniń tóńireginde. Ony menshik ıesi satyp alýǵa tıisti. Demek, 61 aýyldyń jabylýyna birden-bir sebepshi bolyp osy jaı dep aıtsaq, qatelespes edik. Der kezinde sapaly sýmen qamtamasyz etilse, turǵyndar da, tórt túlik mal da kemimes edi.
Aýyz sýdyń azaby mine, osyndaı tyǵyryqqa tirep otyr. Endigi úmit jergilikti bıliktiń janashyrlyǵyna baılanysty. El kásibinen aıyrylyp, malshy qaýym júgen ustap qalmaý úshin jaıylymdarda jantalasa qudyq qazǵan lázim. Al toǵan ornatý bolashaqtyń enshisindegi dúnıe. Osylaı etsek qana jyǵylǵaly turǵan kósh júgin tiktep alar edik.
Aqmola oblysy