Bıznes ashqysy keletinderge kómek kórsetip, kásipkerlikke baýlıtyn «Bastaý Bıznes» jobasyna bıyl bes jyl tolyp otyr. Jobanyń basty maqsat-mindeti qanshalyqty oryndaldy, búginge deıin neshe adamdy kásipker etip shyǵardy? Bul jóninde «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Narıman Ábilshaıyqov gazetimizge bergen suhbatynda aıtyp berdi.
– «Bastaý Bıznes» jobasy elimizde 2017 jyldan beri júzege asyrylyp keledi. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan joba ózin tolyǵymen aqtady deýge bolady.
«Bastaýdyń» basty ereksheligi – kez kelgen jumyssyz nemese ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamat kásipkerliktiń qyr-syryn úırenip, óz isin ashýǵa qarjylaı qoldaý kórip, jeńildetilgen nesıe ala alady. «Bastaý Bıznes» iske asyrylǵaly mundaı jobanyń el azamattaryna qajet ekenine kózimiz jete tústi. Joba ashylǵaly myńdaǵan adam bıznes kózin ashyp, myqty kásipkerge aınaldy. 2017-2020 jyldar aralyǵynda bıznes negizin úırený kýrsyna 151 528 adam qatysty, tórt jylda 44 362 joba (29%) kásip kózine aınaldy. Iske asyrylǵan jobalardyń 80% – aýyl sharýashylyǵy salasynda. Qalǵan bóligi qyzmet kórsetý, saýda, tiginshilik, tamaq ónerkásibi jáne basqa baǵyttardy qamtıdy. Aýylda ashylǵan jobalardyń kópshiligi, shamamen 80%-y mal sharýashylyǵy men ósimdik sharýashylyǵyna tıesili.
– Joba boıynsha oqytý jumystary eń alǵash qaı óńirden bastaldy? Barlyq aımaq birdeı qoldady ma, oǵan ynta bildirýshiler kóbeıdi me?
– «Bastaý Bıznes» qanatqaqty joba retinde alǵash ret 2016 jyly Mańǵystaý oblysynyń Munaıly aýdanynda, odan keıin Aqtóbe oblysynyń Temir aýdanynda, Mańǵystaý oblysynyń Jańaózen qalasynda bastaldy. Al 2017 jyly respýblıka boıynsha qolǵa alyndy.
Jyl saıyn biz 30 myńnan asa qatysýshyny oqytamyz. Joba áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan. Qazir jumyssyz júrgen azamattardy (jumyssyzdar), ózin ózi jumyspen qamtyǵandardy, jeke kásipker retinde múlde tirkelmegen nemese tirkeýsiz jumys istep jatqan tulǵalardy, jastardy (NEET sanattary) qoldaıdy jáne oqytady. Bul jobaǵa 18-29 jas aralyǵyndaǵy jumyssyz júrgen jastar, jas otbasylar men az qamtylǵan nemese kópbalaly otbasylardyń músheleri, eńbekke qabiletti múgedekter jáne jumyspen qamtylǵan adamdardyń jekelegen sanattary qatysa alady.
Baǵdarlamanyń basty baǵdary – azamattardy kásip kózin ashýǵa baýlý, ózin ózi jumyspen qamtýyna qolaıly jaǵdaı jasaý, eldegi kásipkerler sanyn arttyrý. О́ıtkeni bir adam kásip ashsa, birneshe adam jumyspen qamtylady. Bıznesmender kóbeıse, eldiń de ál-aýqaty artady. Bul ekonomıkalyq áleýetimizdiń kóterilýine de yqpal etedi.
– Jobany júzege asyrý kezinde qandaı da bir kedergiler boldy ma?
– Jobany júzege asyrý barysynda qıyndyqtar bola qoıǵan joq. О́ıtkeni Ulttyq kásipkerler palatasy buǵan úlken daıyndyqpen keldi. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen eń myqty degen kásipker-oqytýshylardy iriktep aldy, bir top ádisker kásipkerlik negizderine baýlıtyn oqý baǵdarlamasyn ázirledi, joba týraly aqparattandyrý jumystary da keńinen júrgizildi. Oqý uzaqtyǵyna baılanysty ǵana suraqtar týyndady. О́ıtkeni 21 kún qatarynan oqý, ásirese, aýyl turǵyndaryna tańsyqtaý kórindi. Degenmen de qatysýshylar jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytty. Bıznes josparyn da belsendilikpen ázirlegenin kórdik.
Árıne, kásipkerlik salasyna endi den qoıa bastaǵandar úshin bıznes-ıdeıany tańdaý ońaı bolǵan joq. Kásip túrin tańdaýǵa kelgende uzaq oılanǵandar boldy. Qoǵamdyq pikirge nemese joba trenerleriniń aqyl-keńesine dúdámalmen qaraǵandar da kezdesti. Aqyry, qaı óńirde qandaı bıznes túri joǵary suranysqa ıe ekenin anyqtaý úshin marketıng zertteý júrgizýge týra keldi. Osylaısha qatysýshylar óz tańdaýyn jasady.
Bıyl jobaǵa qatysýǵa yqylas bildirgenderdiń qatary kóbeıdi. О́ıtkeni qazir jurtshylyqtyń kásip kózin ashýǵa degen suranysy artqany baıqalady. Jeke bıznes kóp tabys tabýdyń kilti ekenin el túsine bastady. Sondaı-aq «Bastaý Bıznespen» oqyǵandarǵa arnaıy sertıfıkat beriledi. Osy sertıfıkat arqyly «Eńbek» baǵdarlamasymen 200 AEK mólsherindegi grantqa úmitker bola alady. Bul da qatysýshylar sanynyń ósýine yqpal etkeni anyq. Ári «Bastaý Bıznes» – kásipkerlikti damytýdy qoldaıtyn memlekettik jalǵyz oqytý jobasy.
– Joba aıasynda bıyl qandaı jumystar júrgizilýde? Dál qazir qansha adam oqyp jatyr?
– 2021 jyly 30 myń qatysýshyny oqytý josparlanǵan. Eldegi epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty oqytý onlaın formatta «Atameken.academy» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesinde ótedi. Bıylǵy jańalyq ta osy – azamattar mindetti túrde portalda ESQ arqyly tirkelýi kerek.
Kýrs baǵdarlamasyn arnaıy ádisnamalyq top ázirlegenin joǵaryda aıttym. Onyń jobasyn Ulttyq kásipkerler palatasynyń komıssııasy bekitti. Kýrsta memlekettik qoldaý sharalary, marketıng, Qazaqstan Respýblıkasynda kásipkerlik qyzmetti júrgizýdiń quqyqtyq negizderi, agroquzyrettilik, bıznes-josparlaý negizderi jáne bıznesti elektrondy súıemeldeý – barlyǵy 12 modýl oqytylady.
Bıyl jobany iske asyrý úshin 120 bıznes-jattyqtyrýshy men 224 keńesshi jáne bıznes-josparlardy baǵalaý úshin 20 sarapshyny tartý josparlandy.
Oqýǵa nıet bildirgender 6 lekke bólinip oqıdy. Qazir ekinshi lek qatysýshylary oqyp jatyr. Úshinshi lekke ótinimderdi tirkeý 14 maýsymnan, tórtinshi lekke 12 shildeden, besinshi jáne altynshy lekterge oqý 9 tamyz ben 6 qyrkúıekten bastalady. Oǵan qatysý úshin Jumyspen qamtý ortalyǵy bergen joldama men jeke kýáliktiń kóshirmesi kerek. Eger jobaǵa baılanysty qandaı da bir suraq týyndasa, Kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtaryna nemese «1432» koll-ortalyǵyna habarlasýǵa bolady.
– «Bastaý Bıznes» jobasyna qatysqysy keletinder kóp ekenin bildik, ıaǵnı suranys joǵary eken. Kýrsty qanshama adam bitirip jatyr, osy azamattardyń bıznes jobasyn qarjylandyrý jaǵy qalaı sheshiledi? Olarǵa qoldaý kórsetemin degen uıymdar bar ma?
– Biz bul máseleni de oılastyryp jatyrmyz. Qazir Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory, jergilikti atqarýshy organdar men «Atameken» palatasynyń qatysýymen mıkroqarjy uıymdary quryla bastady. Bul saladaǵy Ulttyq palatanyń mindeti – óńirlik mıkroqarjylyq uıymdar jelisin odan ári damytý, avtomattandyrylǵan júıeni engizý, bıznes-prosesterdi jetildirý. Al mıkroqarjy uıymdarynyń negizgi baǵyty – respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda, monoqalalarda, aýyldyq eldi mekenderde (Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynan basqa) «Bastaý Bıznes» jobasy boıynsha «Eńbek» baǵdarlamasynyń túlekterine mıkronesıeler berý. Osylaısha, «Bastaý Bıznes» jobasy boıynsha oqýdan ótken túlekter jyldyq 6% syıaqy mólsherlemesimen jeńildetilgen mıkronesıe alý úshin mıkroqarjy uıymdaryna júgine alady. Respýblıka boıynsha mundaı 15 uıym quryldy, nesıelendirý osy jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynan bastalady.
– Mıkronesıeni berýdiń de ózindik sharttary bar shyǵar?
– Álbette. Mıkronesıe merzimi negizinen – 5 jylǵa deıin. Biraq mal sharýashylyǵy salasyndaǵy jobalar úshin mıkronesıe 7 jylǵa deıin beriledi. Nesıeniń eń joǵarǵy somasy aýyldyq eldi mekenderde jáne shaǵyn qalalarda – respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda belgilenetin 2,5 myń aılyq eseptik kórsetkish deıgeıinde. Naqtyraq aıtqanda, qalalarda, monoqalalarda (Shymkent, Aqtaý, Atyraý qalalarynan basqa) – 6,5 myń AEK-ke deıin; Shymkent, Aqtaý, Atyraý qalalarynda – 8 myń AEK-ke deıin bolady.
– Al endi «Bastaý Bıznes» jobasyna qatysty aldaǵy josparlarǵa toqtalsańyz. Jobanyń aýqymyn keńeıtý, baǵytyn kóbeıtý oıda bar ma?
– «Bastaý» jobasy únemi jetildirilip otyrady. Osy rette halyqaralyq tájirıbeni árdaıym eskerip otyramyz. Jyl saıyn jobaǵa zamanaýı tásilder engizilip, ári qaraı damyp otyrady. «Eńbek» nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń ulttyq jobasy aıasynda birqatar jospar belgilengen. Biraq ázirshe Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi janyndaǵy jumys toby «Atameken» palatasynyń ókilderimen birge, osy ulttyq jobany ázirleý boıynsha jumystar júrgizip jatyr. Osylaısha, jobamyz elimizdiń jańa kásipkerler qataryn arttyra otyryp, ári qaraı jalǵasady degen úmitimiz bar.
Áńgimelesken Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»