Jastaıynan qorǵasyn zaýytynda eńbek etken Táken Álimqulovtyń oıy qaı shyǵarmasynda da qorǵasyn bulttardaı qoparyla, qotaryla kóship jatady. Sonyń bir belgisi de osy áńgimesinen kórinedi. Jalpy, Táken Álimqulovtyń «Qaraoı» áńgimesi – Mahambet ómiriniń bir kúnin ǵana sýrettese de, sol bir kún arqyly bir ǵumyrdyń syryna tereń boılaǵan, áriden oılaǵan, aqynnyń ómir-deregi syǵymdalyp, nyǵyzdalyp, biraq keńinen qoldanylǵan, ádebı troptardy molynan paıdalana otyryp, sheberlikpen somdalǵan, pisken, shıryqqan áńgime.
«Aqyraptyń uzaq túninde Mahambettiń uıqysy shala boldy. Áldeneden kóńili alaǵarjaqtanyp, júregi órekpip, dóńbekship shyqty. Qulqyn sáride tósekten turyp, tysqa shyǵyp edi. Úıiniń janynda biraz turyp qaldy».
«Qaraoı» áńgimesi osy bir elegizýli kúıden emeýrin tanytqandaı bolyp bastalady. Ol qandaı kúı edi? Mahambetti ne alańdatady? Bul qaı kún edi?
Bul – 1846 jyldyń 20 qazany. Aqyraptyń aqyrǵy túnderiniń birinde Aqjaıyq ańyrap qaldy. Ol zardyń salmaǵy batysty ǵana emes, búkil qazaq dalasynyń omyrtqasyn opyryp jibergendeı kúızeltti.
Endigi kúnde elsiz qalǵan qula túzge aınalǵan Qaraoıda aqyn Mahambet, batyr Mahambet boı tasalap jatyr. Onyń boı tasalaýynyń syry – Orynbor qazaqtarynyń batys bóligin bıleýshi Baımaǵambet sultannyń Mahambettiń basyna tikken báıgesi. Aqyndy óltirgen adamǵa – myń som, basyn kesip alyp kelgenge bes júz som syı taǵaıyndaıdy. Jandaıshaby kóp jasqanshaq zamanda, qorqaýy kóp qorǵanshaq zamanda buǵan suranǵan kisiniń qarasy az bolsyn ba? Ekiniń biriniń ezýinen sý aǵady. Biraq batyrdyń ústine basyp kirýge kimniń dáti jetip, batyly barsyn? Alsa, aılamen alar, qaılamen soǵyp ala qoıar kóp kisiniń biri Mahambet emes qoı. Al aılany kim isteıdi, aıdaladaǵy kisiniń biriniń aldaýyna túsip, arbaýyna baılanar shaqtan aqyn ótip ketkeli qashan.
Aılany jasar adamyńyz da sol, Mahambettiń óz týysy Yqylas Tóleýuly. Mahambettiń ishki arpalysyn, ishki arpalystan týǵan irkes-tirkes oılaryn kógendeı otyryp, jazýshy Mahambetti elmen astarlastyrýshy, jurtpen jalǵastyrýshy osy Yqylas ekenin sezdiredi.
Sol Yqylas Tóleýulynyń «tátti urttylyǵyn» aıta otyryp, bir juma buryn batyrmen qoshtasarda: «Maqa, sizdi qalyń el qorǵashtaýda. Keler joly senimdi kisilerdi erte kelmekpin», degen.
«Buǵan ılanǵan Mahambet jansyz jolaýshynyń artynan súısine qarap turǵanda, onyń kúdireıgen jaýyrynynan kúdik alyp qalyp edi. «Myna suńǵyla myrs-myrs kúlip bara jatqan joq pa?» dep sazarǵan. Endi oılasa, sodan beri kóńilinen kómeskilik arylmaǵan eken. Búgin túnde uıqysynyń shala bolýynda dúdámaldyqtyń derti jatqandaı» degen joldardan Mahambetti alańdatqan kúıdiń astaryn kóremiz. Yqylastyń «kúdireıgen jaýyrynynan kúdik alýynyń» syry da tym alysta jatyr.
Táken Álimqulov áńgimeniń aqyrǵy túıininde: «Mahambettiń júırik kúreńi qara bettiń astynda oınaqshyp shyǵa keldi», deıdi. Mine, osy qara bet – kúdireıgen jaýyryndy, ishten shyqqan satqyn Yqylas. Áńgime taqyryby jerdiń atymen ǵana Qaraoı atalyp otyrǵan joq, sol tustaǵy zamannyń zar kúıi, adamnyń dushpandyǵy men satqyndyǵy, Yqylastyń ekijúzdiligi de – qaraoı dep berilip otyrǵanyn túsinemiz.
Taǵy bir paralell – qyzǵysh qus pen kóńqarǵa.
Esik aldynda oılanyp turǵan Mahambettiń tóbesin aınala ushqan barmaqtaı ǵana qyzǵysh qusty jazýshy «áýede ushqan qyzǵysh: «ekeýmizdiń taǵdyrymyz bir» degendeı, qanatymen báıek bolady» dep sýretteıdi.
Mahambet jyrlarynyń ishindegi bitimi bólek, psıhologııalyq paralellızm ádisiniń klassıkalyq úlgisi sanalatyn «Aý, qyzǵysh qus» jyryndaǵy qusty jazýshy áńgimede jaı qoldanyp otyrǵan joq.
1846 jyldyń 20-shy qazany Mahambettiń qusalyqpen ótken kóp kúniniń aqyrǵysy, amanat shaǵy, sońǵy sáti. Eki tarlan bóriniń biri bolǵan Isataı joq, Isataı ólgen, Isataıdy óltirgen – ıtarshylyq.
Qyzǵysh qus – sol zamandaǵy Mahambettiń ǵana emes, kúlli qazaq balasynyń, qaıǵyrǵan jurttyń, bodandyqtyń bopsasynda ketip bara jatqan eldiń sımvoly. Al oǵan qarama-qarsy berilip, sonyń antıpody bolyp otyrǵan qus – kóńqarǵa.
Aýlaqqa shyǵyp, abdyrap turǵan Mahambet «At ústinde talaı oı keshti. Sonaý qyrandardy jaılaǵan qalyń el súmbilede osy Qaraoıǵa qulap, aınala qonys tebetin shaq eske tústi. Jaz sońynyń jeligi, kúz basynyń qamy toı-dýmanymen, qareket-qarbalasymen kóz aldynan shubyryp ótip jatty. Osy shaqta Mahambettiń ústinen kóńqarǵa qarqyldady. Ertede sharýalar qystaýǵa qaraı oıysarda «kóńqarǵasy túskir kep qapty ǵoı» desýshi edi».
Mine, taǵy da sol kúz, taǵy da sol jetim qalǵan qula túz, taǵy da qarqyldaǵan kóńqarǵa. Biraq bul kóńqarǵa ákesi О́temis bıdiń tiri kezinde, kedeılik pen kemdiktiń belgisindeı bolyp qarqyldasa, bul joly – satqyndyq pen zalymdyqtyń, aıarlyq pen aılakerliktiń, qorqaýlyq pen qomaǵaılyqtyń sımvoly sekildi edi. Kóńqarǵanyń bul qarqyly Yqylas bastaǵan toptyń taıap qalýynyń nyshany retinde kórsetiledi.
Mahambettiń ishki sezigi men kúdigi ony aldaǵan joq. Ári-sári kúıge túsirse de, áriden oılap, bir sumdyqtyń bolaryn ózi de bilgendeı edi.
Jalpy, áńgimeniń ón boıynda osy sezik pen kúdiktiń qatar órilýin, qatar berilýin anyq baıqaısyz.
Mahambettiń shala uıqysy, odan keıin «úı janynda uzatar qyzdaı uzaq turyp qalǵanyn endi ǵana baıqady. «Aý, shynynda da, maǵan ne kórindi?!» deıdi degbirsizdenip. Kórgenine qyzyǵady, kórgeninen shoshıdy. Denesinde qyzý bar ma, qalaı? Elirmesi bar baladaı bop turýy», Yqylastyń keshigýinen sekemdenýi, onyń kúdireıgen jaýyrynynyń kóz aldynan ketpeı qoıýy, qyzǵyshtyń ushyp kelýi, kóńqarǵanyń qarqyldaýy, jary Áýestiń jaısyz tús kórip, ony jorymaýy, barlaýǵa ketken balasynyń Bozadyrdyń saıańdarynan jylqynyń jas tezegin kórýi, Áýestiń kelgen qonaqtardyń júrisin jaratpaı «Besinde moladan qaıtqan súıekshideı mımyrt júristerin unatpaı turmyn» deýi, onyń úıdi aınala júgirgen balasyna «úıdi aınalma. Jaman bolady» deýinen qaıta kúdiktenýi, Yqylastyń bir sátte sonsha baýyrsaq bola qalyp, balany ıiskeýi, Yqylastyń shegir kóziniń tumandanyp turýy, Jańabergen bıdiń kelip, Mahambetke jaqyn kisiligi mol Tólepbergenniń kelmeýi, Jańabergen bıdiń Isataıdyń rýhyna baǵyshtap oqyp otyrǵan súresinen jańylýy, ne kerek, sonyń bár-bári bir sumdyqtyń bolarynan sýyt habarshydaı edi. Batyr sony sezse de, sekem almaı, túısinse de, túıile qalmaı, aqyr sońynda jaraly arystandaı alasuryp, jaýǵa tizgindi berip qoıdy.
Keıin, sol jyldyń 5-shi qarashasynda Baımaǵambet sultan Orynbor shekaralyq komıssııasyna hat jazady, hatta: «Men shekaralyq komıssııanyń talabyna baılanysty Mahambetti tutqynǵa alý maqsatynda 15 adamnan jasaq qurdym. Ol jasaqta Yqylas Tóleev, Júsip О́teýlın, Jańabergen Bozdaqov, Tórejan Turymov jáne Mahambettiń aǵaıyny, Musa Nuralınder boldy. Jasaq Mahambet aýylyna jarty shaqyrymdaı qalǵanda kıiz úıden Mahambettiń inisi Hasen jáne bes qazaqqa qosylyp Mahambet te shyqty. Olar qashý maqsatynda úı syrtynan qashyqtaý jerde baılaýly turǵan attaryna qaraı bettegen mezgilde Tórejan Turymov atymen shaýyp baryp, Mahambettiń baılaýda turǵan atyn bosatyp jiberedi. Mahambet jasaqshylarǵa qarsylasyp, qolyndaǵy qanjarmen umtylǵanda Júsip О́teýlınniń qanjardy qaǵyp qalý maqsatynda jazataıym tıgen bir ǵana shoqpar soqqysynan qaza tapty» degen aqpar beriledi. Bul habarlamadan Mahambettiń ólimi kezdeısoq boldy, oıymyzda ony tutqyndaý ǵana bar edi degendeı oı kórinedi, biraq munyń bári de aldyn ala oılastyrylǵan, ymyralasqan, jymdasqan, jymyńdasqan qýlyqtyń, jebir sumdyqtyń sharýasy edi. Kelesi jyly-aq Baımaǵambet sultan osy qyzmeti úshin Aqpatshadan general-maıor ataǵyn alady. Biraq tarıh sonyń raqatyn da kórip úlgermegenin aıtady. Peterbordan qaıtyp kele jatqan jolda Mahambettiń jaqtastary uıymdastyrǵan shabýyldan sýǵa ketip, qaza tapty.
Al áńgimeniń «Qaraoıdyń ústinde kóńqarǵa men qyzǵysh ushyp júrdi» dep túıindelýi kisi balasyn áli kúnge deıin eriksiz kókke qaratatyny nesi eken?!.