Taǵdyrsheshti mańyzy bar tarıhı qadam

Ol osy qyzmetti alty jyl boıy atqarypty. Ákim atanǵysy kelgender de az bolmapty. Olar halyqpen kezdesip, ózderiniń baǵdarlamalaryn usynyp, aýyl ishinde kádimgideı úgit-nasıhat jumystary júrgizilip, naǵyz kúres oryn alsa kerek. Onyń sebebi ákimdi halyqtyń ózi saılaıtynynda bolyp otyr.

Shamalǵanda ótken synaq aýyl ákimderiniń bıýdjettik derbestigi men onyń ókilettikteriniń shekteýliligi máselesiniń ózektiligin kórsetip berdi. Ol sonymen birge aýyl turǵyndarynyń ákimderdiń tikeleı saılaýyna daıyn emesin de bildirgendeı. Sondyqtan 1999 jylǵy bul tájirıbe sol kezdegi bılik organdarynyń ony basqa aımaqtarǵa taratpaq bolǵan josparynan eshteńe shyqpaıtynyn ańǵartty. Sodan bul oı iske aspaı, aıaqsyz qaldy. Endeshe, bul aýyl ákimin saılaýdyń qorytyndysyn sátti nemese sátsiz dep baǵalaýdyń ózi qıynǵa soqty. Artynsha zańdar ózgeriske ushyrap bul deńgeıdegi ákimder joǵary turǵan basshylyqtyń sheshimimen taǵaıyndaldy nemese olardy máslıhat depýtattary saılap keldi. Aýdan ákimi 3-4 úmitkerdiń kandıdatýrasyn usynyp, olar halyqpen kezdesip, artynan daýys berýdiń nátıjesinde 4 jylǵa saılanatyn boldy.

Osy kúnge deıin aýyl ákimderin aýdandyq máslıhattardyń depýtattary saılaıdy, al máslıhattar aýdan ákiminiń aıtqanynan shyqpaıdy degen pikir bir tolastaǵan emes. Al keıbireýler kerisinshe máslıhattar aýdan ákimderi usynǵan adamdardy tek qoldap, ákimniń aıtqanyn isteıdi degenmen kelispeıdi. Basqa sarapshylardyń aýzynan turǵyndary az aýyldarda ákimderdi tikeleı saılaýǵa bolady, al adam sany jaǵynan iri eldi mekenderde janama saılaý ótkizgen jón degen sózderdi de estidik. Jalpy alǵanda, olardyń oıynsha, aýyl ákimin saılaý nemese saılamaý mańyzdy emes eken. О́ıtkeni eger jergilikti ózin ózi basqarý engizilgen jaǵdaıda bul suraq ózinen ózi kún tártibinen túser edi degendi alǵa tartatyndar da bar. Sonymen qatar bireýler aýdandyq máslıhattardy jergilikti ózin ózi basqarý organynyń qataryna jatqyzsa, kelesileri mundaı pikirdi qoldamaıdy. Halyq arasynda máslıhattardy atqarýshy bıliktiń «bir tarmaǵy» dep sanaıtyndar da barshylyq. Osynyń negizinde sarapshylar Qazaqstanda jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń bar-joǵyn túsine almaı dal bolýda.

Qazaqstandaǵy saıası reformanyń qarqynyn ekonomıkalyq ózgeristermen qatar saılanbalylyqty keńeıtý jáne saılaý zańnamasy men onyń júıesin jetildirý, sol sııaqty azamattyq qoǵam ıns­tıtýttaryn nyǵaıtý sııaqty basymdyqtar aıqyndady. Osy baǵytta jasalatyn qadamdar anyqtalyp, saıası reformalar baǵdarlamasynyń basty baǵyttary naqtylana tústi. Memlekettik basqarý júıesin modernızasııalaý barysynda endigi jerde jergilikti bılikti halyqqa jaqyndatatyndaı ahýal týǵyzýǵa kóńil bólindi. Aýdan ákimderin saılaý boıynsha synaq ótkizildi. 2005 jyldyń tamyzynda Qazaqstannyń tórt aýdanynda ákimderdiń eksperımentaldyq saılaýy ótkizildi. Olardy máslıhat depýtattary saılady. Bul saılaýlar ákimderdiń qyzmetine oń yqpalyn tıgizdi, olar belsendi jumys isteı bastady. Elbasy N.Á.Nazarbaev ákimderdi máslıhattardyń saılaýy úlgisine toqtala kele, ony jergilikti jerlerde tepe-teńdik júıesin ornyqtyrý kerektigimen baılanystyrdy. Máslıhattardyń quzyretin ulǵaıtý, olardyń ákimderdi baqylaýyn qamtamasyz etý boıynsha jumys júrgizýge kóńil aýdaryldy.

2006 jyldyń 20 qazanynda 49 aýdan men 10 qalada saılaý ótkizildi. Saılaý naýqany barysynda ákimdikke kandıdattar retinde 150 adam usynylyp, onyń 144-i tirkeldi. Aýdan ákimine kandıdat bolǵan 1 adam ómirbaıanynda sottalý faktisiniń bolýyna baılanysty, tirkeýge jiberilmepti. 14 kandıdat daýys berý kúnine deıin saılaýǵa qatysýdan bas tartqan. Saılaýǵa qatysatyn 135 kandı­dattyń ishinde 5 áıel bolypty. Respýb­lıka boıynsha saılaýshylardyń 99,1% qatysqan saılaýdyń barysynda 121 senimdi tulǵa, saıası partııalar men ÚEU-nyń 86 baqylaýshysy jáne 232 BAQ ókili baqylaý júrgizgen eken. Is basyndaǵy ákimderdiń ishinen 45-i saılaýǵa túsken kórinedi. Saılaýdyń qorytyndysy boıynsha olardyń 39-y aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimi laýazymyn saqtap qaldy. Ákimderdiń barlyǵy birinshi týrda saılanǵan eken. Saılaý barysynda ákimderdiń quramy 1/3 jańartylyp, olar­dyń orta jasy 49-dy quraǵan.

N.Á.Nazarbaev ákimderdi birden tikeleı halyqtyń saılaýyna jiberý barlyq máselelerdi sheshe almaıtynyn túsinip, oǵan tıisti ahýaldyń áli pisip-jetilmegenine kóńil aýdara kele, jer-jerdegi basqarýdyń tizginin bosatyp alýǵa jol bermeýdiń qajettigin eskertti. 2007-2008 jyldarǵa arnalǵan Konstıtýsııany jetildirý bo­ıynsha birinshi kezektegi sharalardyń qataryna jergilikti ózin ózi basqarýdy tolyqqandy engizýge jaǵdaı jasaýdyń jatqyzylǵany da bekerden-beker emes. Jergilikti ózin ózi basqarýdy engizýdiń eksperımentaldyq kezeńinde tórt mańyzdy máselege kóńil aýdaryldy: jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń fýnksııalary men quzyretteri; qarjylandyrý kózderi; ishki qurylymy; olardyń tıimdiligin arttyrý maq­satynda qorǵaý tetikterin jetildirý. Sony­men qatar tıimdi jergilikti ózin ózi bas­qarý júıesin jasap, ony respýblıkada engizýge erekshe kóńil aýdaryldy. Orta­lyq­syzdandyrý máselesi men jergilikti ózin ózi basqarý ákimderdiń saılaýyn ótkizý­men tyǵyz baılanysty ekenine nazar aýda­ryldy. Osylaı ǵana ákimder turǵyn­dar aldynda turaqty túrde esep berip, olar­dyń ústinen qoǵamdyq baqylaý ornatý múmkin edi. Alaıda sol kezde ákimderdi saı­laýdy memlekettik basqarýdy ortalyq­syz­dandyrý máselesimen bir mezgilde engizý maqsatynda ol keıinge shegerilgen-di.

Birtindep azamat pen qoǵamnyń turǵylyqty jerlerde, aımaq pen memlekette ortaq istermen aınalysýdaǵy róliniń artatyny anyq bola bastady. Al ol azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn odan ári kúsheıtýdiń qajettigin ańǵartady. 2000- jyldary senimdi áleýmettik-ekonomıkalyq serpilis jáne qalyptasqan memlekettilik, kópetnosty jáne kópkonfessııaly qoǵamda jańa qazaqstandyq demokratııalyq dástúr­ler qalyptasa bastady. Ol kún tártibine prın­sıpıaldyq turǵyda joǵaryraq mindet­terdi shyǵardy. Sol kezdegi qaýipter men qa­terler eldiń búkil áleýmettik-ekono­mıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası júıesin jedeldetip modernızasııalaý mindetin sheshýdi talap etti. Sondyqtan jergilikti or­gandardyń quzyretin keńeıtýge, ártúrli bılik deńgeıindegi basqarý organdary arasynda quzyretin bólýge kóńil aýdaryla bastady. Sapaly memlekettik qyzmet kórsetýdi kózdeıtin tereń ákimshilik reforma belsendi túrde júrgizilip, ákimderdiń halyq aldyndaǵy esebi boıynsha jumystar qolǵa alynyp, ol naqtylana tústi.

Demokratııalyq reformalardyń Jal­py­ulttyq baǵdarlamasyn iske asyrýda atqarýshy bıliktiń tıimdiligi, ashyqtyǵy jáne esep berýi talqylanyp, memlekettik basqarý men jergilikti ózin ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý jáne saılaý týraly zańnamany jetildirý kózdeldi. Ol saı­laý, ákimderdiń jaýapkershiligi jáne olar­dyń qyzmetine degen baqylaý máse­lesiniń mańyzyn arttyrdy. Konstıtýsııa sheńberinde saıası reformalardyń jergilikti ózin ózi basqarý júıesin qalyptastyrý, jergilikti ókildi organdardyń rólin nyǵaıtý, ákimderdiń saılanbalylyǵyn jáne jyl saıyn esep berip otyrýyn engizýge baǵyt alyndy. Sol sııaqty saılaý zańnamasyn jetildirýdi bekitip, onyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııasyn jasaqtaýda partııalar men qoǵamdyq birlestikterdiń keńinen qatysýyn, bılik organdarynyń saılaý prosesine aralasýyn shekteýdi zańda kórsetý sııaqty sharalary belgilenip, ákimshilik reforma júrgizý qolǵa alyndy.

Uzaq jyldar boıy aýyldyq okrýgtiń əkimi bolatyn adamdy oblys əkiminiń kelisimimen aýdan əkimi taǵaıyndap keldi. Olar ózderin taǵaıyndaǵan aýdan əkimine jaltaqtap, turǵyndarmen yntymaqtasa jumys isteı almady. Bul úderis tıimdi bolmaı shyqty. Onyń ústine, kóp­tegen aýdan əkimi aýyldarǵa aıtqa­nynan shyqpaıtyn «óz adamdaryn» taǵaıyn­daıtyn boldy. Al mundaı adamdar­dyń kóbi jergilikti jerde jumys júrgizip ja­rytpady. Sondyqtan aýyldyq okrýgter­diń əkimderin halyqtyń ózi saılaý kerektigi týraly məseleniń mańyzdylyǵy kúnnen-kúnge arta tústi.

Jergilikti bılik organdarynyń jaýapkershiligi men táýelsizdigin kóterý, saılaýshylar aldyndaǵy esep berýi men jaýapkershiliginiń baqylaýda bolýy jergilikti ózin ózi basqarýdy nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­taldy. Ákimdikke kandıdattardy usy­ný quqyǵyn joǵaryda turǵan ákimderdiń quzyretine ǵana qaldyrmaı, azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna da berý máselesi kóterildi. Máslıhattarǵa jeke memlekettik fýnksııa­lar atqarý quqyǵyn bere otyryp, onyń jergilikti ózin ózi basqarý organy retindegi jańa ókilettikterin keńeıtý jáne ony 5 jylǵa saılaý qarastyryldy. Oblystyq, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astananyń ákimderin taǵaıyndaýǵa keli­sim berýi tıisti máslıhattardyń saıası rólin kóterip, onyń jergilikti ózin ózi bas­qa­rýdyń ókili retindegi mártebesin ósirdi. Ákimge senimsizdik bildirý úshin 2/3 daýys emes, qarapaıym kópshilik daýys jetkilikti boldy. Turǵyndarǵa óz kúsh­terimen jergilikti jerdiń máselelerin sheshýge múmkindik beretin jergilikti ózin ózi basqarý týraly zańyn qabyldaý, máslıhattardyń jergilikti atqarýshy bılik organdarynyń jumysyna baqylaý jasaý múmkindigin kóterý, jergilikti ókiletti organdardyń baqylaý quzyretin keńeıtý, jergilikti ózin ózi basqarýdy tolyqqandy engizýge jaǵdaı jasaý, saıası júıedegi partııalardyń rólin kúsheıtý de umyt qalmady. Sebebi jergilikti ózin ózi basqarý – azamattyq qoǵamnyń alǵashqy baspaldaǵy. Máslıhattardy jergilikti atqarýshy bılikpen qatar aýyldar men selolarda jergilikti ózin ózi basqarý organdary qataryna engizilip, selolyq eldi mekenderde máslıhattar qurý usynyldy.

Jergilikti jerlerdegi azamattyq qoǵam­nyń damýy jáne aýyldyń máselelerin jaqsy bilýi bıliktiń qolyn uzartyp, ol aýyl-aımaqtaǵy jergilikti deńgeıdegi qordalanǵan suraqtardy azamattyq belsendilik arqyly sheshýge múmkindik alar edi. Tek sol úshin elimizdegi úkimettik emes uıymdar, sonyń ishinde jergilikti jerlerdegi, bılikke táýeldi bolmaı, onyń seriktesi bolǵany abzal. Olar áleýmettik, mádenı máselelerdi sheshýge negizdelýi shart, olardyń jumysy saıasattandyrylmaǵany durys. Úkimettik emes uıymdar sheshetin basty másele qoǵamdy áleýmettendirý, halyqty rýhanı saýyqtandyrý bolýy kerek. Bul uıymdar Úkimettiń jergilikti jerlerge qatysty mindetteriniń birazyn ózine alýy kerek. Sonda ǵana jergilikti ózin ózi basqarý úderisi ýaqyt talabyna saı damyp, demokratııalyq qoǵamdy damytýdyń alǵysharttarynyń birine aınalady. Al ony iske asyrýdyń tıimdi tetikteriniń qataryna jergilikti ákimdikterge iskerligi men biliktiligi kelisken azamattyq qoǵam ókilderimen tyǵyz baılanys ornatyp, tıimdi jumys isteıtin adamdardy saılaý jatady. Sondyqtan bolar, aýyl əkimderiniń saılaýyn ótkizý mindeti 2013 jyly kún tártibine qaıtadan qoıylyp, sol jyldyń tamyz aıynda respýblıkanyń 14 oblysynda barlyǵy 2457 aýdandyq mańyzy bar qalanyń, aýyldyq okrýgterdiń, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentter men aýyldar əkimderiniń saılaýy ótti. Osy jylǵy maýsymdaǵy jergilikti ózin ózi basqarý týraly zańǵa sáıkes aýyl ákimi laýazymyna úmitkerdi aýdannyń ákimi men máslıhattar usynatyn boldy.

Qazir aýyl ákimderinde burynǵyǵa qaraǵanda múmkinshilikteri kóbirek. О́ıtkeni 2019 jyldan bastap ár selonyń óziniń bıýdjeti bar. Al olardy saılaý ókilettigi məslıhat depýtattaryna berildi. Osylaısha əkimder saılaýy tikeleı emes, janama saılaý quqyǵy negizinde ótkizildi. Biraq aýyldyq okrýgtiń əkimin turǵyndardyń tikeleı saılaýy kerektigi týraly məsele týyndaı bastaǵan soń bul pikir eskerilip, elimizdiń biraz jerlerinde synaq retinde aýyldyq okrýg əkimderin tikeleı saılaý məselesi qolǵa alyndy. Sonyń ishinde Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaý aýdanynyń Volodar aýyldyq okrýgi əkimi saılandy. Əkim saılaý úshin úmitkerlerdiń úgit-nasıhattyń materıaldaryn BAQ-qa, arnaıy oryndarǵa ornalastyrý, tańdaýshylarmen kezdesý úshin úı-jaı usyný shyǵyndaryn aýdan əkimderi anyqtady. Biraq munyń aýdandyq bıýdjetterge artyq shyǵyn júktegennen basqa tıimdiligi joq ekeni kórindi. Saılanǵan əkim de uzaq jumys istemeı, basqa qyzmetke aýysyp ketti.

Sodan əkimdi tańdaýshylar saılasyn degen tərtip shyqty. Sóıtip, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jəne ózin ózi basqarý týraly» zańǵa 2017 jylǵy 11 shildede engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa səıkes, sol jyldyń tamyzynda aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldyq okrýgter, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentter men aýyldar əkimderi saılandy. Olardyń jalpy sany 2440 bolǵan eken. Əkimderdiń ókilettik merzimi 4 jyl bolyp belgilendi. Saılaıtyn tańdaýshylardyń tizimin məslıhat hatshylarynyń usynýy boıynsha aýdandyq saılaý komıssııalary jasady.

Aıta ketý kerek, túptep kelgende saılanǵan əkimniń artyqshylyǵy kóp ekeni túsinikti. Joǵary jaqqa alańdamaı, saılanǵan aýyldyq okrýgtiń belsendilerimen aqyldasyp, bıýdjetti qalaı bólýdi, qandaı məselelerdi aldymen kóterýdi sheshetindeı jaǵdaı týdy. Sondyqtan da jumysqa degen ynta artty. Al taǵaıyndalǵan kezde bərin aýdandyq əkimdikpen aqyldasyp otyrýy kerek bolatyn. Alaıda aýdandaǵylar jergilikti məselege kóp úńile bermedi. Sondyqtan kóp másele atústi qaralyp, eshnərseniń túpkilikti sheshile qoımaıtynyn kúndelikti ómirdiń ózi dáleldep berdi.

Jalpy, azamattarmen keri baılanys arqyly olardyń senimine ıe bolý óte qajet. Osyndaı úderis aýyldyq jerden bastalsa, ol tipten durys bolar edi. Qoǵamdyq máselelerdi talqylaýlarda pikiri eskerilmegennen, sheshim qabyldanǵannan keıingi áreketterdiń jan-jaqty oılasty­ryl­maǵanynan azamattardyń bul úderiske atsalysýǵa sekemdenip, senimsizdikpen qaraýǵa eti úırenip ketkenin túsiný qajet. Sondyqtan turǵyndardyń belsendilikke nelikten kóp jaǵdaıda qulshynys tanytpaı, qalys qalyp otyratynyn uǵynǵan jón. Sonda ǵana el damýynyń jańa kezeńiniń máni men mazmunyn tolyqqandy jáne barabar túsinip, aýyl ákimderin halyqtyń tikeleı saılaýyna kezekti naýqan retinde emes, qoǵam ómirindegi shyn mánindegi taǵdyrsheshti oqıǵa dep qabyldaýǵa bolady. О́ıtkeni bul – Qazaqstanda tuńǵysh ret keń kólemde júzege asyrylǵaly otyrǵan saıası reformanyń jalǵasy. Ekinshiden, eger osyǵan deıin ákimder aýdandyq máslıhat depýtattarynyń tańdaýy bo­ıynsha saılanyp kelse, endi olar jergilikti halyqtyń tikeleı daýys berýi arqyly saılanatyn bolady. Úshinshiden, aýyl əkimderi jumystarynyń nátıjesizdiginiń basty sebepteriniń biri bolyp otyrǵan qarjynyń jetispeýi máselesi ońtaıly sheshilgen jaǵdaıda aýyldyń, onyń jergilikti tur­ǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan batyl qadam jasalar edi. Tórtinshiden, olar aýdan men oblysqa únemi alaqanyn jaıyp otyrmaı qareket jasaýǵa talpynatyn bolady. Besinshiden, halyqpen tyǵyz jumys isteýge onsha moıynsynbaı, qajetinshe kóńil bólinbeı kelgen problemalardy eńserýge jaǵdaı týar edi. Altynshydan, jergilikti qoǵamdastyqtyń eldi mekenderdiń damýyna baǵyttalǵan máseleler boıynsha sheshim qabyldaý úderisine qatysýyna múmkindik týady. Jetinshiden, aýyl, aýdan, oblystyq mańyzy bar qala ákim­deriniń synaq saılaýlary iz-túzsiz ketken joq. Olar tikeleı nemese janama júıege negizdelip ótkizilgenine qaramastan úlken tájirıbe boldy. Onyń úırenetin de, jıre­netin de tustary barshylyq. Bastysy, odan qandaı sabaq alý kerek, mine, másele osyn­da. Bir anyǵy – osy joly naqty, qajet­ti jáne josparlanǵandaı nátıjege qol jetkize almasaq, onda únemi «synaq alańy­nyń eli» bolyp, abyroıymyzdan aıyrylýy­myz múmkin.

Qazir aýyldyq okrýgter əkimderi osy kúnge deıin memleketke aýzyn ashyp qarap otyr. Osyǵan baılanysty Prezıdent Q.Toqaev aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent jáne aýyldyq okrýg deńgeıinde jergilikti ózin ózi basqarýdyń derbes bıýd­jetin engizýdi tapsyrdy. Osyǵan sáıkes 2020 jyldan bastap barlyq jerlerde mem­lekettik bıýdjettiń tórtinshi deńgeıi engizil­di. Jergilikti ózin ózi basqarý bıýdje­tiniń kiris kózderi keıbir salyqtyq túsim­derden turatyn boldy. Onyń syrtynda memlekettik múlikti jalǵa berýden túsetin jáne kommýnaldyq menshikti satýdan túsetin kirister taǵy bar. Sonymen aýyl bıýd­jetine salyqtyq jáne salyqtan tys basqa da túsimderdiń 7 túri jáne shyǵyn­dardyń 19 baǵyty berildi.

Aýyldyq ákimderdiń barlyq úmiti osy tórtinshi bıýdjette, onyń aýylda qan­shalyqty mólsherde qaldyrylatynyna baılanysty bolmaq. Ol aýyldyń paıdasyna sheshilgen jaǵdaıda ǵana jergilikti deńgeıdegi qordalanyp qalǵan birqatar máseleni sheshýge múmkindik jasalady. Bul jerde erekshe mán beretin másele – bul úderiske, ıaǵnı tórtinshi bıýdjet qarajatyn bólý kezinde, ákimderdiń qatysyp, «óz bıýdjetin» dáleldi túrde qorǵaýyna múmkindik jasaý, tipten ony basty talap retinde zańdastyrýǵa qol jetkizý. Budan bylaı halyq saılaǵan ákimder de osy quqyqtan aıyrylyp, olardyń syrtynan «tar qarjylyq ton pishilip» jatsa, jaǵdaıdyń ózgermeı, sol «baıaǵy jartas, sol jartas» kúıinde qalary aıdan-anyq. Aýyl ákimderi aýdan ákimderiniń «ýysynan» shyǵa almaı, mardymsyz bıýdjetti qalaı «ıgererin» bilmeı, basshy retinde qalyptasýdyń ornyna, bar bedelinen jurdaı bolyp jatsa, eń jamany sol. Bul jaǵdaıdy boldyrmaýdyń jalǵyz-aq joly bar – ol aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn ádil ótkizý, olarǵa bıýdjettik derbestik berip, onyń jaýapkershiligin arttyrý jáne jergilikti ózin ózi basqarý tetik­terin jetildirý. Osylaı bolǵanda ǵana majo­rıtarlyq saılaý júıesimen saılanǵan ákimder burynǵysha aýdan ákimi­niń aldynda jaqsy atanýdyń ornyna ózin saılaǵan halyq aldynda jaýap be­rýge, aýdan ákimine «qyzmet etýdiń» or­nyna aýyldyń jaǵdaıyna jany ashyp, tur­ǵylyqty jeriniń múddesine basym­dyq berip, «búıregi tartyp», aýyldyń kókeı­kesti máselelerin sheship, onyń jaǵdaıyn ońal­týǵa kúsh salatyn bolady degen úmit­temiz.

Memleket basshysy Q.Toqaev aıtqandaı, aımaqtar qýatty bolǵanda ǵana Qazaqstan myqty memleket bola alady. Osy turǵyda jergilikti ózin ózi basqarý men ákimderdiń tikeleı saılaýyn bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bular qatar júrýi kerek úderister. Al túptep kelgende, ákimderdi halyqtyń saılaýy jergilikti ózin ózi basqarý men azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna kepildik beretin, onyń alǵysharttary bolmaq. Bul úderiske elimizdiń 7,5 mln turǵyny tartylyp, 2 346 okrýgte saılaý ótkizilip, qazaqstandyq qoǵamnyń bir bóligi qozǵalysqa keleıin dep otyr. Ol – osyǵan deıin iske qosylmaı kelgen óńirlerdi nyǵaıtatyn, olardyń áleýetin arttyratyn, onyń mádenı-rýhanı jáne bolmystyq jańǵyrýyn qamtamasyz etip, ulttyń sanasyn damytatyn qoǵamdyq-áleýmettik orasan zor kúsh qozǵalysqa túsedi degen sóz. Bul, sonymen birge, úlken áleýmettik jáne qoǵamdyq-saıası tájirıbe. Tek sony tıimdi paıdalanyp, eldiń ómirin kúrt ózgertetin, mazmundyq turǵydaǵy naqty jáne mańyzdy jetistikterge qol jetkizgeni jón bolar edi.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy