Dúısekeevtiń dara joly

Osydan bes jyl buryn asyl aǵa jetpis jasqa tolyp, gazet tapsyrmasymen suhbat alýǵa bardym. Qyrkúıek aıy bolatyn, ekeýmiz atalǵan oqý ornynyń aldynda otyryp áńgimelestik. Sonda ol kisi óziniń balalyq shaǵynan bastap, ónerge kelýine muryndyq bolǵan aǵalary, qatarlastary, jalpy ómir týraly salmaqty sóz órbitti. Sol kezdesý maǵan da jyly áser qaldyrdy. Bıyl ulttyq mýzyka óneriniń damýyna zor úles qosqan ardaqtyń azamattyń týǵanyna 75 jyl toldy. Iá, týǵanyna... Byltyr jazda álemdi jaılaǵan indettiń kesirinen halqymyz parasatty perzentinen kóz jazyp qaldy.

Sol suhbat ústinde ol kisi: «Jas kú­nimde meni ónerge ba­ǵyttaǵan eshkim bolmady. Biraq Syr eli jyraýlyq pen ter­meshilik ónerdiń týy tigilgen jer ǵoı, sodan ba jyrshylar aýyl-aýyldy aralap, óner kór­setetin. Solardyń tańdy-tań­ǵa uryp aıtatyn qıssa-das­tan­daryn ákemniń tizesinde otyryp tyńdaýshy edim. Sol áýezdi ún bala kezimnen qulaǵyma sińip qaldy. Jyrshylar ketkennen keıin ákemniń qamshysyn dombyra sekildi qolyma alyp, sabalap otyramyn. Sony kórgen ákem birde dombyra jasatyp ákeldi. Bes jasymda ol kisi dúnıe salyp, barlyǵy umytyldy. Alǵash mektep tabaldyryǵyn aýyl­da attadym da, ekinshi sy­nypty aǵam Almatyǵa ákep oqyt­ty» dep ótken kúnderdi saǵy­nyshpen eske aldy.

Keńes aǵa mektepte oqyp júr­gennen kúı shyǵaryp, án jaza bastaǵan. Orta mektepti úzdik aıaq­taǵannan keıin, áke ornyna áke bolyp júrgen úlken aǵasy ataqty Ahmet Jubanovqa alyp barady. О́nertanýshy ǵalym jas órenniń ónerge degen talabyn baıqap, «Meni tyńdasań, aldymen mýzykalyq ýchılıshege baryp oqyǵan jón, irgeli bilim alasyń» dep batasyn beredi. Sóıtip, abyz aqsaqaldyń batasy­men sol kezdegi Chaıkovskıı atyn­daǵy ýchılıshege túsip, odan keıin konservatorııany támamdaıdy.

Onyń alǵashqy eńbek joly Alma­tydaǵy halyq shyǵar­ma­shylyq úıinen bas­tap, keıin «Gúlder» ansambliniń bas dı­rıjeri jáne mýzyka jetek­shisi, sodan soń «Qazaqkonsert» birlestiginiń mýzykalyq jetek­shisi, Qazaqstan Memlekettik teleradıosy estaradalyq-sım­fonııalyq orkestriniń kórkemdik jetekshisi – bas dırıjeri sekildi abyroıly qyzmetterdi atqardy. Ol kisi Qazaq televızııasy mý­zykalyq baǵdarlamalarynyń bas redaktory bolǵan jyldary «Tamasha», «Halyq − talant qaınary», «Shabyt», «Jastarǵa arnalǵan mýzykalyq keshter», «Mýzyka áleminde» degen baǵ­dar­lamalary el súıip kóretin ha­barǵa aınaldy.

Jalpy halqymyz kompozı­tordy elge keń taraǵan ásem án­­derimen jaqsy biledi. Bul ja­ıyn­da avtordyń da óz aıtqany bar.

«Konservatorııany támam­daǵannan keıin án jaza bastadym. Jazǵan ánderimdi alyp, úl­ken aqyndarǵa baramyn. Ol kisiler ánimdi tyńdap, unatady da: «Jaq­sy, bala. Sóz jazyp be­remin, erteń kel» dep shyǵaryp salady. Erteńine barsam jazǵan óleńi kóńilimnen shyqpaıdy. 1975 jyly Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy Erkeǵalı Rahmadıev jas kompozıtorlar men jas aqyndardy shaqyryp, kezdesý uıymdastyrdy. Son­da men jalyndap turǵan jas aqyn­dar Shómishbaı Sarıev jáne Ja­rasqan Ábdirashevpen tanys­tym. Shómishbaı menimen erinbeı kóp jumys istedi. Áli kúnge deıin aldymen shyǵarmanyń mý­­­zy­kasyn jazamyn. Sosyn sol ıdeıa­ny aqynǵa aıtyp, ár jol­daǵy býynǵa deıin túsirip berem. Mátin kóńilden shyqpasa, bas­qa nusqasyn jazamyz. Osyǵan Shó­mishbaı shydady. Sóıtip, ekeý­­­m­izden el súıip tyńdaıtyn áser­­­li ánder jaryqqa shyqty», dedi.

Búginge deıin talantty tul­ǵanyń eki júzden asa áni bar bolsa, sonyń deni eki ónerpazdyń shyǵarmashylyq baı­lanysynan týǵan eken. Máselen, Shómishbaı aǵamyz sózin jazǵan «О́kinbe sen», «Sálem saǵan, týǵan el», «Ǵa­shyq­tar jyry, «Erkelediń sen», «Oılan balam», «Dombyra týraly ballada», «Qa­ra­ǵym-aı» jáne taǵy basqa ánderin hal­­­qymyzdyń súıikti ánshileri Roza Rym­­baeva, Maqpal Jú­nisova, Naǵıma Esqa­­lıeva, Aq­jol Meıirbekov, Sem­bek Juma­­ǵalıev, Nurlan О́ner­baev shy­raıyn keltirip oryndap, tyń­darmanǵa jetkize bildi. Son­ymen birge kompozıtordyń sım­fonııalyq orkestrge arnaǵan shy­ǵar­malary qatarynda «Ja­lań­tós batyr» sımfonııalyq poema kartınasy, «O, dúnıe» kan­tatasy, «Jyl mezgilderi» romanstar toptamasy, «Mádı», «Aq­qý Ji­bek» mıýzıkili men «Al­dar kóse» operattasy sekildi birqa­tar týyndylary ulttyq mýzy­ka­­myzdyń qazynasyn baıytqan sú­beli dúnıeler dep aıtýǵa bolady.

Keńes aǵa 2007 jyldary Al­ma­ty­dan astanaǵa qonys aýda­ryp, Qazaq ulttyq óner ýnıver­sıtetinde eńbek etti. Arqanyń saıyn dalasy ol kisige shabyt syı­lap, «Astana» degen súıekti sımfonııa jazdy.

«Men ol kisini stýdent kezim­nen bilemin. Bizdiń jas kezim­de kompo­zı­tordyń esimi dúr­kirep turdy, ánderin súıip tyń­daıtynbyz. Aǵamen Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde bir kafed­ra­da jumys istedim. Qazaqshylyǵy mol, parasatty adam bolatyn. Meniń kishi qyzym­nyń tusaýyn kesip, batasyn bergen edi. Qazir ol mýzyka mektebinde oqıdy. Aǵanyń kompozıtorlyǵyn óte joǵary baǵalaımyn. Ánderi qandaı keremet. Jumysta kóp áńgimelesetin edik. Aldyńǵy tolqyn aǵalary týra­ly jyly estelik aıtatyn. Shómishbaı aǵamen ónerde ǵana emes, ómirdegi dostyǵy da ǵajaıyp edi. Almatyda ekeýi únemi birge júretin. Densaýlyǵy joq ekendigin aıtyp júrse da, aramyzdan tez ketip qalady dep oılaǵan joqpyn. Byltyr qaıtys bolǵanda Almatyǵa deıin baryp, aqtyq saparǵa shyǵaryp saldyq. Keńes aǵanyń esimi, onyń mol murasy barda eshqashan umy­tylmaıdy dep senemin», deıdi Qazaq­stan Kompozıtorlar oda­ǵynyń tóraǵasy Serikjan Ábdinurov.

Áne bir jyldary kompozıtor Mem­lekettik syılyqqa usynylyp, odan ót­peı qaldy. Osy oqıǵa ol kisiniń júregin jaralap ketken sekildi. О́ıt­keni sol suhbatta: «О́nerde birge júrgen dostarymnyń keıbireýi jasaǵan eńbekteri elenbeı, memlekettik marapatqa da ilinbeı, soǵan ish­terinen kúıinip, júrekke júk túsirip, ómirden ótip ketti. Me­niń de aýyryp júr­genimniń bir sebebi sol dep oılaımyn. Mem­­lekettik deńgeıde eńbegińdi baǵa­lamaǵany ókinishti. Basqalar alyp jatqanda «odan meniń qaı jerim kem?» degen aram oı adamǵa birinshi keledi ǵoı. Aram oıdy jeńgen adam – naǵyz adam, áńgime sonda» dep kúrsinip edi. Osyn­daıda esimizge kórnekti aqyn Qadyr Myrza Áliniń «Es­kerýsiz qalmasyn bir isi de, Ta­lantty baǵalańdar tirisinde» de­­gen óleń joldary kelip, óki­nish­tiń ýyn ju­tamyz.

Júregi taza, adal adamnan ǵana shynaıy óner týady. Ol kisiniń bolmysynan tek­tilik pen tazalyq baıqalyp turatyn. Asyl azamattyń kózi tirisinde týǵan jeri – Qyzylordada «Týǵan jer» atty halyqaralyq baıqaý dástúrge aınalǵan bolatyn. Endi sol baıqaý jalǵasyn tapsa deı­miz. Bolashaqta Almaty men Nur-Sultan qalasynan tuǵyrly tul­ǵanyń esimine kóshe berse de artyq bolmaıdy. Qysqasy, Dúısekeevtiń ónerdegi dara joly jalǵasa bererine senemiz.