Adam balasyn aıaýdy bilmegen zobalań jyldar aqıqaty áli de tereń zerttelip, bite qoıǵan joq. Alash dep atqa qonǵan aıaýly tulǵalardyń qıly taǵdyrlaryn anyqtap, elge sińirgen eńbekterine ádil baǵasyn bersek, olardyń ultyn súıgen ulyq beıneleri keıingi urpaqqa úlgi bolar edi.
Otyz bir jyl ǵana ǵumyr keshken, Alash aspanynan quıryqty juldyzdaı aǵyp ótken, jaratqan ıe qısapsyz qasıet darytqan, aıryqsha talant syılaǵan Zarap Temirbekulynyń týǵanyna bıyl 115 jyl tolyp otyr. Onyń shyqqan tegi, ósken ortasy týraly bir aýyz sóz aıta ketelik.
Ákesi Temirbek Musauly Arqadaǵy án padıshasy – Aqan seriniń aldynda tálim alǵan, tárbıesin kórgen adam desedi. Arab, parsy tilderinde bilim alǵan ol Kókshetaý tóńiregine aty málim, ataqty shonjar Shóbektiń Serálisiniń prıkazchıgi bolyp jumys istegen.
Shyndyqty súıgen, árqashan aqıqatty aıtpaı tura almaǵan, aq almastaı jarqyldaǵan ótkir azamat sol dáýirde aıbarynan aı yǵatyn Seráliniń ózine qalt jibergen qadamyn, ádiletsizdigin betine basyp aıta bilgen desedi. El arasynda Temirbek aqyn aıtypty degen otty óleń-jyrlar bertinge deıin saqtalǵan. Onyń ishinde «Jer, qonys jaıly», «O, dúnıe!» degen tolǵaýlary da bar. Bul tolǵaýlarynda aqyn adam boıyndaǵy adamgershilikti, parasat pen paıymdy jyrlaıdy. Aıtqany bolyp, degeni oryndalyp turǵan kúshtilerdiń ádiletsizdigin aıyptaıdy. Jalǵyz el ishindegi jaı ǵana emes, patshalyq Reseıdiń parasatsyz saıasatyn áshkere etedi. Aqyn óleńderin oqyǵan adam olardyń birshama kórkem ekendigin moıyndar edi.
Zarap Temirbekuly 1906 jyly Kókshetaý tóńiregindegi Úńgir dep atalatyn tabıǵaty tamyljyǵan óńirde ómirge kelgen. 1912 jyly alty jasqa tolǵanynda el qamyn jegen er minezimen, qazaqtyń qara sózin marjandaı tizgen sheshendigimen, shyryldaǵan shyndyqty aıta alǵan ór minezimen tanylǵan ákesi ómirden ótedi. Áıtse de, bala Zaraptyń tabıǵı talanty, jaratqan ıe boıyna syılaǵan tamasha qasıeti jetimdiktiń shylaýynda qaldyrmaı, jaryqqa shyǵýyna, jaryqqa ǵana emes, qııalaı aspanǵa kóterilip, jaryq juldyzǵa aınalýyna bóget bola almaǵan.
Aldymen, aýylda bilim alǵan. Eki jyl. Odan keıin 1921 jyly aǵasy Aıtjan Temirbekuly Kókshetaý qalasyndaǵy jeti jyldyq mektepke beredi. Bul mektepte eki jyl bilim alady. 1923 jyldan 1925 jylǵa deıin Qyzyljar qalasyndaǵy sol kezdegi irgeli oqý ornynyń sanatyndaǵy qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda oqıdy. 1931 jyly zeıindi jastyń qarym-qabiletin shamalaǵan BKP ólkelik komıteti Zarapty Máskeýge oqýǵa jiberedi. Áıtse de zeıindi jas densaýlyǵyna baılanysty oqýyn jalǵastyra almaıdy. Alty-aq jyl bilim alý baqyty buıyrǵan. Biraq sol bilimniń ózi mol qazyna ispetti. Zarap Temirbekuly tabıǵı talantynyń arqasynda zamandastarynyń aldy boldy. Kózin kórgenderdiń, sózin estigenderdiń kýálik etýine qaraǵanda, jaq bitkenniń shesheni. Ásirese, baıandama jasaǵanda uıytyp, ár pikirin baltalasa buzylmastaı etip, shegelep jasaıtyn bolǵan. Oǵan sebepshi bolǵan bilimge degen qumarlyǵy. Máselen, Zarap Temirbekuly Qyzyljardaǵy tehnıkýmda oqyp júrgen kezinde bilim baǵdarlamasymen shektelip qalmaı, qosymsha oqýlyqtardy kóbirek oqýǵa tyrysqan. Sol alǵyrlyǵynyń arqasynda eki jyl bilim alǵan kezinde bilim oshaǵyndaǵy úsh júzge jýyq qurbysynyń arasynan sýyrylyp shyqqan. Oqı júrip qalalyq komsomol komıtetiniń bıýro múshesi, gýbernııalyq komsomol komıtetiniń ınspektory qyzmetterin qatar atqarǵan. Sol kezde nebári 18-19 jasta. Keıin Atbasar, Kókshetaý, Qaraǵandy, Almaty, Aqtóbe qalalaryndaǵy árqıly mekemelerde qyzmet istegen. Qaı jerde júrse de ańsaǵany ádildik bolǵanǵa uqsaıdy. Baılardyń esiginde júrgen jalshylarǵa «Qosshy» uıymy arqyly shart jasasyp, ala almaı júrgen eńbekaqylaryn tóletkizip otyrǵan. О́sip-jetilýine, dúnıetanymyna, kóńil kókjıeginiń ke- ńeıýine Bilál Maldybaıuly tárizdi Alash qaıratkerleriniń yqpaly tıgendigin aıta ketken abzal.
Mine, osylaısha ushqan uıadan tálim alǵan, áke tárbıesin kórgen Zarap óz zamanynda kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri retinde tanylǵan. Qoǵam qaıratkeri ǵana emes, júrdek qalam ıesi. «Lenınshil jas», «Eńbekshi qazaq» gazetteri men «Qazaqstan bolshevıgi» jýrnalynda ádebı qyzmetker, redaktordyń orynbasary, bas redaktor bolyp qyzmet etken. Jáne bir qyzyǵy, asa talantty Zarap Temirbekuly birqatar gazet-jýrnalda bir mezgilde jumys istepti. Sonyń barlyǵyna úlgerip, minsiz jumys isteý úshin qanshalyqty qajyr-qaırat, aqyl-bilim kerektigin shamalaı berińiz.
Sonaý 1927 jyly Zarap Temirbekuly Aqtóbeniń gýbernııalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan. Gýbernııalyq komsomol konferensııasynda ony alǵash kórgen Ahmet Jubanov tiliniń sheshendigine, pikiriniń ornyqtylyǵyna tánti bolyp: «Jasy ózimmen shamalas bolsa da onyń ottylyǵy, tartymdylyǵy, jastar arasyndaǵy bedel-qurmeti asqar taýdaı bolyp kórindi. Bir jarym saǵat baıandama jasady. Qolynda bir paraq qaǵazy da joq. Zeıindiligi men zerektigine, ózine tán sheberligine, oı astarynyń tereńdigine tań qaldym. Aqtóbeden shalǵaı jatqan aýyl attaryn, jer attaryn jadyna toqyp alǵan. Men Zarapty laýlaı janǵan jalynǵa teńer edim», dep jazǵan. Keıin Ahmet Jubanov Zaraptyń qyzy Almaǵa kóp qamqorlyq kórsetken eken, ónerge baýlyǵan, durys baǵyt-baǵdar siltegen jáne bul qamqorlyq Zarap Temirbekuly naqaqtan-naqaq halyq jaýy atanyp atylyp ketkennen keıin kórsetilgen. Al ol ýaqytta «halyq jaýynyń» urpaqtaryna eljireı qaraý kez kelgen erdiń qolynan kele bermeıtin janashyrlyq edi.
Tabıǵat shirkin bir adamnyń basyna talantty úıip-tógip beretinine kýá bolatynymyz bar. Arǵy teginde óristi ónerge degen ynta-yqylas, qanynda ystyq qasıeti bar Zarap Temirbekuly tamasha ánshi bolǵan desedi. Ásirese, Arqanyń án óneriniń dúldúlderi – Birjan sal, Aqan seri, Balýan Sholaqtyń ánderin naqyshyna keltirip oryndaǵan. Osy arada qazaqtyń án-kúıin jınaqtaýshy A.Zataevıch áıgili Aqan seriniń «Qulager» ánin Zaraptyń oryndaýynda notaǵa túsirgendigin aıta ketýge bolady. Bul kezde Zaraptyń jasy nebári 17-de eken. «Qulager» asa zarly, aıryqsha muńdy án. Kókiregiń qars aırylmaı tyńdamaý múmkin emes.
Akterlik sheberligi de adam aıtqysyz eken. Talantyna talaıdy tánti etken Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» pesasyndaǵy Japaldyń, Kebektiń, «Qaragózdegi» Syrymnyń beınelerin somdaǵan. О́nerge qulaı berilgendikten bolar, gýbernııanyń basshy qyzmetkerlerimen úzeńgi qaǵystyryp júrip teatr sahnasyna shyqqan. Osy bir jaıdan-aq tal boıyndaǵy qarapaıymdylyqty qapysyz ańǵarýǵa bolady. 1926 jyly gýbernııanyń komsomol komıtetinde hatshy bola júrip, oqý bóliminiń janynan qurylǵan teatrda eńbek etken. Spektakl barysynda boıyndaǵy qarym-qabiletpen jarqyraı tanylǵan. Konsertke de qatysypty. Halyq ánderin naqyshyna keltire oryndaıdy eken. Osy pikirlerimizde dálel retinde Serke Qojamqulovtyń esteliginen bir shókim úzindi keltire ketelik. «Zarap jas teatrymyzdyń janashyr ustazy boldy», depti sahna serkesi.
Jazýǵa qabiletiniń qaptal jetetinin jastaıynan ańǵartsa kerek. Qolyna qalam ustaǵan kezden bastap gazet-jýrnaldardyń belsendi tilshisi bolǵan. Júzdegen oıly maqala jazǵan. El ishindegi irgeli máselelerdi kótergen. «Eńbekshi qazaq» gazetiniń bir jylǵy sanynan jıyrmadan astam kólemdi maqalasyn kórýge bolady. Onyń barlyǵynda da el qamyn qaýzaǵan, bolashaq jaıyn bajaılaǵan ótkir sóz ben utymdy pikir bar. «Lenınshil jas», «Keńes aýyly» gazetterinde «Biz qalaı kómektesemiz?», «Komsomoldar qosshy uıymynda ne istep júr?», «Ádebıet maıdanyndaǵy komsomoldar», «Dala tolqyny», «Komsomoldar qyzý shaıqasta» atty pýblısıstıkalyq materıaldary jaryq kóripti. Jalǵyz maqala ǵana emes, kórermenge rýhanı nár syılaıtyn pesalar da jazǵan. «Jańa ómir», «Jantalas» pesalary 1930 jyldyń jeltoqsan aıynda Jumat Shanınniń rejısserligimen qoıylypty. Basty rólderdi Elýbaı О́mirzaqov, Serke Qojamqulov, Qalıbek Qýanyshbaev somdaǵan.
Alashtyń arda uldaryn baýdaı túsirgen 1937 jyldyń qońyr kúzinde «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory Zarap Temirbekulyna «halyq jaýy» degen jalǵan jala jabylady. 1938 jyldyń 27 aqpany kúni Almaty qalasynda birqatar Alash zııalylarymen birge atý jazasyna kesilgen. Arada jıyrma jyl ótkennen keıin, ıaǵnı 1959 jyldyń qańtar aıynda KSRO Joǵary sotynyń áskerı alqasy Zarap Temirbekovti jazyqsyz dep taýyp, aqtaý týraly qaýly shyǵarǵan.
Jary Saqypjamal «halyq jaýynyń áıeli» retinde 1938-1946 jyldary «ALJIR» lagerinde aıdaýda boldy, qyzy Alma 8 jasta, uly Jańart 4 jasta eken. Qatal taǵdyr ekeýin eki jaqqa aıyryp jibergen. Tektiniń urpaǵy tegin bolmaıdy, Alma Zarapqyzy P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy balalar mýzyka ýchılıshesin úzdik bitirip, Almaty memlekettik konservatorııasyn qyzyl dıplommen támamdaǵan. Bar ǵumyryn ónerge arnaǵan. Al uly Jańart Qyrǵyzstandaǵy balalar úıinen qashyp shyǵady. Jolda Shotpaı esimdi aqsaqalǵa jolyǵady. Kópti kórgen kónekóz Shotpaı aqsaqal Jańartty baýyryna basqan. Sóıtip, Qyrǵyzstanda ǵumyr keship júrgen habaryn anasy estıdi. Ádeıilep izdep baryp, keýdesindegi qaldan balasyn tanıdy. Týǵan jerinen ádeıilep anyqtama alǵyzyp, Jańart Zarapuly dep jazǵyzady. Sóıtip, tektiniń tuqymy elimen qaıta qaýyshqan.
Zarap Temirbekuly quıryqty juldyzdaı aǵyp ótken maǵynaly da jarqyn ómirinde nebári 12 jyl ǵana qoǵamdyq, partııalyq jumysqa aralasqan eken. Az ǵana ýaqyttyń ishinde elge ónege kórsetip, keıingige máńgilik mura bolatyn dúnıe tastap ketti.
Aqmola oblysy