Qarataýdaǵy qazyna qaraýsyz jatyr

Vanadıı men vandaldar

«Darbazaǵa iliktik, biz dittegen Saýysqandyqqa da sál qaldy», dedi jolbasshymyz, aýdandyq «О́sken óńir» gazetiniń bas redaktory Nurbolat Pirimbet. Únemi izdenip júretin Nurbolattyń óńir tarıhy týraly áńgimesin tyńdaı otyryp, syrtqa kóz saldym. Qarataýdyń baýraıy birtúrli qulazyp tur, kóktemde qyltıyp shyqqan kók az kúnde qap-qara bolyp kúıip ketipti. Bıyl taý ózenderi de jyldaǵy arynynan jańylǵan. Keıbiri qurǵap qalsa, keıbir arnadan jyltyraǵan jylǵa ǵana kórinedi.

Myńdaǵan jyldar myzǵymaı turǵan Qarataýdyń qoınaýy – qa­zyna, ár tasy tarıh. Osydan 17 jyl buryn tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, belgili arheolog Ma­dııar Eleýov bastaǵan arheolo­gııalyq zertteýler barysynda taýdyń Shıeli aýdany aýmaǵy tu­syndaǵy Saýysqandyq shat­qalynan baǵzy babalarymyz tasqa qashap jazǵan jazbalar tabyldy. Ǵylymı aınalymǵa «Sa­ýysqandyq petroglıf» degen ataýmen engen aýmaq arheo­log Zeınolla Samashevtiń jetek­shiligimen zertteldi. Kóne zaman kó­rinisterin búgingi jetkizgen tarıhı-mádenı eskertkishter kesheniniń aýmaǵy 500 gektar tóńireginde. Ǵalymdar pikirinshe, tas jáne qola dáýirinen, odan keıingi kezeńderden de syr sher­tetin, 8-10 myń sıýjetti quraıtyn petroglıf tarıhı mańyzy ja­ǵynan áıgili Tańbaly tastan bir mysqal da kem túspeı- di.

Saýysqandyq jartastaryn­daǵy beıneler arasynda baıyrǵy taıpalardyń dúnıetanymy men dinı senimderiniń izi saq­talyp tur. Tasqa qashalǵan dala ga­lereıasyndaǵy beıneler adam men tabıǵat arasyndaǵy baıla­nystyń tym ejelgi sýretterin kóz aldyńyzǵa ákeledi.

Kóp jaǵ­daılarda bastaryna ań neme­se qus ispettes maska kıip, mal terisin jamylǵan beıne­ler qo­la dáýirindegi dinı nanymnyń erekshelikterin jáne onyń keı­bir ǵuryptyq tustaryn kór­setedi. Zeınolla Samashev, Madııar Eleýov, Saǵymbaı Murǵa­baev jaz­ǵan «Saýysqandyq petro­glıf­teri» atty monografııalyq eńbek Qa­rataý qoınaýyndaǵy qazynanyń tarıhı mańyzyn tereńdete asha túsedi.

Bizdi tarıhı orynǵa bastap kelgen jergilikti azamattar qa­ta­ryndaǵy aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyz­­­metkeri Bekbolat Ábýov ǵa­lymdar paıymynsha tastaǵy beı­nelerdiń «jasy» bizdiń za­manymyzǵa deıingi ekinshi myń­jyldyqtan bas­talatynyn aıtady.

Sóz basy vanadıı men vandaldardan bastalyp edi ǵoı. Endi soǵan toqtala keteıik. Sa­ýys­qandyqtyń dál irgesinde va­nadıı óńdeıtin zaýyt bar. Kenshiler jasaǵan ár jarylys qatparly taqtatastaǵy jikti te­reńdetip ke­tetin edi. Osydan 7 jyl bu­ryn arheolog ǵalymdar zaýyt basshylyǵymen kezdesip, jarý aı­maǵyn alystaý belgileýdi óti­nipti. Tastaǵy beıneniń tarıh úshin mańyzyn túsingen kenshiler mamandar ótinishin aıaqsyz qal­dyrmaǵany qýantty bizdi. Al tas betin shımaılap, óziniń esimin she­kip jazǵan vandaldar týraly áńigime bólek. Bul 2013 jyldan bas­tap memlekettik qorǵaý tizbesine alynǵan aýmaqtaǵy bas­ty másele bolyp tur.

 Shatqalǵa kire beriste mem­lekettik qorǵaýǵa alynǵany jaıly taqta ornatylǵan. Biraq onyń baqsha shetindegi qaraqshydaı da qaýqary joq.

–       Bul san márte aıtylsa da, bir sheshimi tabylmaǵan másele bolyp tur, – deıdi Bekbolat Ábýov. – Myńdaǵan jyldan beri bederi ketpeı turǵan tas betin aınalasy 10-15 jyldyń ishinde tý-talaqaı qyldyq. Endigi bir amal, aýmaqtyń qorǵalýyn osy jerden tabys taýyp otyrǵan kenshilerge mindetteý. Qalaı bolǵanda da qa­dym zamannyń qoltańbasyn qur­typ almaýymyz kerek. Bul baı­­lyqtan aıyrylý keleshek ur­paq­tyń aldynda keshirilmes qylmys jasaǵanmen teń.

Jabaıy týrızmdi jónge salý kerek

Oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Mıra Raqymjanova memleket qorǵaýyna alynǵan Sa­ýysqandyqty saqtap qalý qar­jyǵa kelip tireletinin aıtady.

– Shatqaldaǵy tastarǵa res­ta­vra­sııa jasaý úshin ǵalym­dar­dyń saraptamasy qajet. Shet­elde mundaı oryndar kózdiń qara­shyǵyndaı saqtalatynyn bilesizder. Biz áli ondaı úr­dis­ke jete qoıǵan joqpyz, tarıhı ny­san­nyń mańyzyn tú­sinbegender petroglıfter bet­terine attaryn ja­zyp, búl­dirip ketip jatyr. Osyn­daı oqıǵanyń aldyn alý úshin arnaıy shtat bólýdi jos­parlap otyrmyz. Odan bólek, osyndaı birneshe tarıhı oryndar­dy biriktirip, qoryq mýzeıler ashsaq, qundy qa­zynanyń talan-tarajǵa túsýi toqtaıtyn edi. Biz osyǵan deıin oblystyń batys aýdandaryndaǵy birneshe eskertkishti osylaı saq­tap qalý jóninde salalyq mınıs­trlikke usynys bergenbiz, – deıdi basqarma basshysy.

Qorqyt ata atyndaǵy Qy­zyl­orda ýnıversıteti «Arheologııa jáne etnografııa» ǴZI jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ázilhan Tájekeevpen sóılesip otyrmyz. Arheolog eń aldymen Saýysqandyqqa týrıster qashan jáne qaıdan keletinine monıtorıng jasalýy kerektigin aıtady. Shat­qalǵa kelgender kidirip baryp ótetin beket pen aqparattyq taqta or­natqan jón.

– Sońǵy 15 jyl bederinde ejelgi Jankentti zerttep kele jatyrmyz. Jaqyn aýyl­da­ǵylar buryn syrttan kelgen qonaq­tar­dy osy ejelgi qala ornynda dastarqan jaıyp kútip, araq-sharap iship dýmandatyp qaıtady eken. Shahar qorshalyp, basyna aqparattyq taqta ornatylǵannan keıin kıe, arýaqty syılaıtyn aǵaıyndar jańaǵy ersi ádetterin sap tyıdy. Saýysqandyqtyń basyna da osyndaı qamqorlyq kerek. Sosyn bul jerge týrıs­ter negizinen tek jazda ǵana ke­ledi. Osy úsh aıda «Tapqan qar­jyń ózińdiki, tek ıe bolyp otyr» dep týrıstik fırmalardyń birin min­detteýge bolady ǵoı. Qo­ryq murajaı jaıly da bastama tıim­di bolar edi. Myna turǵan Túr­kistan ob­lysynda osyndaı mu­rajaıdyń úsheýi bar. Biz áli bireýine qol jetkize almaı kelemiz, – deıdi ǵalym.

Qalaı bolǵanda qor­ǵaýdy tezdetip qolǵa almasaq, myń­daǵan jyldyq muradan aıy­­rylyp qalǵaly turmyz. Ma­mandardyń aı­týynsha petro­glıfter betine túsken jazý­dy óshirýge bolady. Soǵan tez kiris­pesek, bastaýyn qo­la za­ma­nynan alatyn baǵa jetpes qundylyqty kola ishken dáýir jas­­tary jermen-jeksen etetin túri bar.

Ázilhan Áýezhanuly vanda­lızmniń aldyn alý baǵytyndaǵy na­sıhat jumystaryna ımamdardy da jumyldyrý kerektigin aıtady. Din ókilderi adam nys­pysy tek ol ólgennen keıin ba­syna qoıylatyn kóktasyna qashalyp jazylatynyn eskerse, erikkennen tas egep, esimin eldiń esine salǵysy kelip turatyn eserler azaıar ma edi?

QYZYLORDA