Qaldyq óńdeýge nege qaýqarsyzbyz?

Qoqyspen kúres – jalǵyz bizdi ǵana emes, dúnıejúzi elderin tol­ǵandyryp otyrǵan másele. Qoqystan paıda bolatyn hımııalyq qaldyqtar aýa men sýdy lastap, topyraqty tozdyrady. Bul – ósimdikterdiń ósýin baıaýlatyp, taǵam qaýipsizdigine, qala berdi adam qaýipsizdigine nuqsan keltiretin alapat indet.

Tabıǵat janashyrlary atalǵan problemany memlekettik apparat pen sanaly azamattardyń ózara is-qımyly nátıjesinde ǵana toıtara alamyz dep esepteıdi. О́ıtkeni bul Úkimettiń ǵana emes, qorshaǵan ortanyń erteńine beıjaı qaramaıtyn ár adamnyń kókeıinde júrýge tıis másele. Dese de enjar qaraýǵa bolmaıtyn ekologııa jaıyna kelgende tabıǵatty aıalaýǵa arnalǵan júıe judyryqtaı jumyr bolǵany abzal. Bul turǵyda qoqystyń ózin kádege jaratyp, atalǵan problemany erterek eńsergen elderdiń tájirıbesine úńilý artyq etpes.Sebebi qatty qal­dyqtar bylaı tursyn, borsıtyn tamaq qaldyqtarynan bıogaz óndirip otyrǵan memleketter bar.

TMD elderi jyl saıyn qorshaǵan orta máselelerin sheshýge kóbirek kúsh salýda. Aıtalyq, Armenııada qaldyqtardy qaıta óńdeýmen aına­­lysatyn kásiporyndar týraly aqparat usynylǵan ınternet-plat­forma bazasynda «Jasyl bas­ta­malar» baǵdarlamasy jáne qoqysty bólek jınaý konteınerleri or­natylǵan oryndardyń kartasy bar. Sondaı-aq joba aıasynda balalarǵa arnalǵan bilim berý baǵdarlamasy qarastyrylǵan, onda oqýshylarǵa plastıktiń ne ekenin, ne úshin jáne qalaı suryptalatynyna deıin aıtylady. Ázerbaıjanda ruqsat etil­megen jerler men polıgondarda qoqys tastaýǵa qatysty qatań zańdar bekitilgen, Reseı de qorshaǵan ortaǵa jınaqtalǵan zııan­dy zattardy joıý maqsatynda «Ta­za el» jobasyn iske qosyp, prob­lemamen kúresýge bel sheshe ki­risken.

Búginde Germanııa qaldyqtarmen kúreste kóshbasshy. Nemister 1980 jyldan beri qoqysty bólek jınaı bastady. Al qazir elde qoqysty suryptaýdyń úılesimdi júıesi ju­mys isteıdi: plastıkalyq oramalar, qaǵaz, karton, tamaq qaldyqtary ár úıde túrli paketterge, qaptarǵa nemese shelekterge tastalady, sodan keıin olardy ártúrli qoqys konteınerlerine shyǵarady. Ruqsat etilmegen jerlerge tastalǵan qoqys úshin úlken aıyppul arqalaısyz.

Sondaı-aq turmystyq qaldyq­tardy jınaý men kádege jaratýdyń tıimdi júıesi Fransııada tanymal. Qoqys tórt túrge sáıkes suryp­talady jáne árqaısysyna arnaıy konteıner arnalǵan. Jasyl baktarǵa tek turmystyq qaldyqtar tastalsa, sary jáshikke oraýysh materıaldar, al arnaýly aq jáshikke shyny ónimderiniń qaldyqtary ǵana salynady. Kók tústi baktarda qaǵaz ben baspa ónimderi saqtalady.

AvfallSverige qaldyqtardy bas­qarý qaýymdastyǵynyń máli­metteri boıynshaShvesııa turmystyq qaldyqtardyń 99%-yn qaıta kádege jaratady. Qoqystyń 48,6%-y energııa óndirý úshin jaǵylatyn bolsa, 50,6%-y qaıta óńdeledi. Munda qal­dyqtardyń tek 0,8%-y ǵana ká­dege jaramsyz retinde polıgonda qalady. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń derekteri boıynsha 2020 jyly elimizdegi iri qalalar mańynan 7,5 myń stıhııalyq qoqys úıindisi anyqtalǵan. Olardyń 1,5 myńnan astamy 10 kún ishinde joıylǵan. Osyǵan baılanysty tabıǵatty qorǵaý mekemesi jańa ekologııalyq kodeks jobasynda onyń baǵyty men jınalǵan qoqysty túsi­rý pýnktterin qadaǵalaý úshin búkil qoqys shyǵaratyn kólikke GPS-datchıkterdi mindetti ornatý normalaryn engizdi.

El ekologııasyn bútindeýge eko-belsendiler qaýymy aıtarlyqtaı úles qosyp júr. Olar saıabaqtar men alańdardy qorǵaýdy jalǵastyryp, qorshaǵan ortany saqtaý úshin barynsha kúsh jumsaýda. Atap aıtar bolsaq, «Kókjaılaý» biregeı taý shatqalyn aýyr qurylystan qorǵap, ósimdikterdiń 811 túrin, onyń ishinde Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen 17 túrin saqtap qalýǵa tabıǵat janashyrlary arasha boldy.

Eko-belsendilerdiń jumysy, Qazaqstannyń jańa Ekologııalyq kodeksi, sondaı-aq qorshaǵan orta jáne halyqty aǵartý máselelerin sheshýge baǵyttalǵan ekologııalyq uıymdar men jobalardyń kóbeıýi azamattyq jaýapkershiliktiń art­qanyn kórsetedi. Ekologııaǵa ar­nalǵan osyndaı ıgi jobalardyń biri retinde Baurzhan Foundation jeke qory uıymdastyrǵan «Qoqyssyz qala» marafonyn ataýǵa bolady. Osy aksııa arqyly jyl saıyn bir ǵana Almatynyń Býtakov jáne Alma-Arasan shatqalynan 75 tonnadan astam qoqys shyǵarylady.

– Almaty – Qazaqstannyń eń ádemi qalasy. Biraq, sonymen qa­tar, eń las qalalar qatarynda. Meniń sheteldik tanystarym alma­tylyqtardyń joly bolǵanyn aıtady, óıtkeni 20 mınýt ishinde biz óz sulýlyǵymyzǵa, ǵajaıyp tabıǵı jerlerge, Almaty taýlaryna jete alamyz. О́kinishke qaraı, jergilikti týrısterdiń ózderi óz taýlaryn úlken polıgonǵa aınaldyrdy. Bizde taýlardy, ózenderdi, saıabaqtardy, kóshelerdi tazalaý boıynsha ártúrli ekologııalyq aksııalar jıi ótkiziledi. Bul, árıne, jaqsy bastama, alaıda mundaı aksııalar men senbilikter kórer kózge naýqanshyldyqqa aı­nalyp ketkendeı. Sondyqtan «Qo­qyssyz qala» ekologııalyq jobasy adamdardy qoqysty jınaýǵa tárbıelep, sonymen qatar týǵan qalasynyń tabıǵatyn saqtaý ádetin qalyptastyrady dep oılaımyn, deıdi jobanyń kýratory Aınur Sálimbaeva.

Bıyl ekologııalyq belsen­dilerdiń taǵy bir mańyzdy oqı­ǵasy retinde ekologııalyq máde­nıetti arttyrýǵa baǵyttalǵan «Kók­jaılaý» syılyǵynyń iske qo­sylýyn ataı ketken jón. О́z qyz­metin tabıǵatty qorǵaýǵa arnap júrgen uıymdar men azamattardy marapattaý arqyly tutas qoǵamǵa úlgi kórsetýdi kózdeıtin jobanyń aýqymy keń. Joba avtorlary «Qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq jasaı otyryp, biz bolashaq urpaqqa qamqorlyq jasaıtynymyzdy umyt­paıyq!» degen urandy alǵa us­tap otyr.Bastapqyda durys jı­nal­maǵan qoqys qaıta óńdeletin shı­kizat retindegi qundylyǵyn joıa­dy. Kúndelikti shyǵatyn turmys qaldyqtaryn suryptap, arnaıy qoqys jáshikterine salý, bótelke sekildi qatty zattardy ótkizý ar­qyly paıda tabý ári qorshaǵan ortany qorǵaý – azamattyq is.