Tılo KLINNER: «Qazaqstan – Germanııanyń aımaqtaǵy eń mańyzdy seriktesi»

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda Germanııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Tılo KLINNERMEN suhbattasqan edik.

– Qurmetti elshi myrza, Germa­nııa elimizdiń egemendigin moıyn­da­ǵanyna 30 jylǵa jaqyndady. Qazirgi tań­da eki el arasyndaǵy dıp­lo­ma­tııa­lyq qarym-qatynas qaı ba­ǵyt­ta damyp keledi?

– Nemis-qazaq qatynastary kópqyrly ári serpindi damyp otyr. Jalpy alǵanda, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy eń iri memleket retinde Germanııanyń aımaqtaǵy eń mańyzdy seriktesi sanalady. Sondyqtan qarym-qatynastyń mańyzy arta túsetini sózsiz. Kelesi jyly biz dıplomatııalyq baılanys or­na­­ǵanyna 30 jyl tolýyn atap ótemiz. Bul bizge qorytyndy jasaýǵa jáne bo­la­shaqqa zer salýǵa múmkindik beredi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jyldyń jeltoqsanynda jáne 2020 jyldyń aqpanynda Germanııaǵa jasaǵan eki sapary – nemis qoǵamy úshin erekshe qurmettiń belgisi. Bul saparlar ekijaqty baılanysqa mańyzdy serpin berdi, onyń jemisin áli de kórip kelemiz.

Sondaı-aq Prezıdent Q.Toqaevtyń reformalyq áreketterin erekshe qup­taı­myz. Atalǵan bastamalar eldegi demokratııany nyǵaıtýǵa jáne qoǵamdy jańartýǵa, sondaı-aq Qazaqstannyń halyqaralyq pozısııasyn nyǵaıtýǵa úles qosatynyna senimdimiz. Germanııa bul prosesti kez kelgen ýaqytta qol­daý­ǵa daıyn. Mysaly, Halyqaralyq yn­tymaqtastyq boıynsha nemis qoǵamy (GIZ) Qazaqstanda ákimshilik quqyqtyń sońǵy reformasyn júzege asyrýǵa aıtarlyqtaı qoldaý kórsetedi. Eger bul reforma tolyq júzege assa, memleket pen azamattar arasyndaǵy qarym-qaty­nas­ty túbegeıli ózgertedi. Osy­laısha, ınvestısııalyq klımattyń jaq­sarýyna ákeledi.

Sonymen qatar Qazaqstan Germa­nııa­nyń bastamasymen júzege asqan «Jasyl Ortalyq Azııa» jobasynda mańyzdy ról atqarady. Atalǵan bastama Germanııa syrtqy ister mınıstri jáne Ortalyq Azııadaǵy bes memleket pen Aýǵanstannyń syrtqy ister mınıstrleri arasynda 2020 jyldyń qańtarynda Berlınde ótken konferensııada bastalǵan edi. Biz «Jasyl Ortalyq Azııa» bastamasy arqyly aımaqtaǵy klımattyń jylynýynyń áserlerin, yqtımal janjaldardyń aldyn alý boıynsha transshekaralyq yn­tymaqtastyqty nyǵaıtýǵa úles qos­qy­myz keledi.

– Germanııa – Qazaqstannyń Eýro­palyq odaqtaǵy mańyzdy serik­tes­teriniń biri. 2018 jylǵa deıin eki el arasyndaǵy taýar aınalymy tu­raq­ty ósip kelgen edi. Alaıda pandemııa sal­darynan biraz qıyndyq týǵany belgili. Keleshekte ekijaqty saýda-eko­nomıkalyq baılanysty nyǵaıtý úshin qandaı qadamdar jasalmaq?

– Qazaqstan áli de Germanııa eko­no­mıkasynyń Ortalyq Azııadaǵy eń mańyzdy seriktesi bolyp sanalady. Alaıda ózara ekonomıkalyq jáne saýda qarym-qatynastarymyz jahandyq jaǵdaıda damıtyny ras. Sondyqtan ártúrli synaqtarǵa, sonyń ishinde COVID-19 indetine de tótep berýge máj­búr­miz. Sonymen qatar syrtqy saý­da balansyna shıki munaı men munaı ónim­deri baǵasynyń aýytqýy áser etedi. Muny da eskerý qajet.

Saıyp kelgende, elderimizdiń kom­pa­­nııalary yntymaqtasa jumys is­tep, eki tarapqa da paıda ákelýi úshin olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýymyz qajet. Qazaqstan men EO Keńeıtilgen serik­testik pen yntymaqtastyq týra­ly kelisimge qol qoıǵan. О́tken jy­ly kúshine engen qujat alǵa qaraı ma­ńyz­dy qadam jasalǵanyn kórsetedi. Endi jańa múmkindikterdi paıdalaný ke­zegi ekonomıkaǵa keldi. Biz nemis kom­panııalarynyń Qazaqstanǵa qyzy­ǵý­shylyǵy artyp kele jatqanyn sezemiz. Sondaı-aq nemis kompanııalary qazaqstandyq ekonomıkadaǵy jańǵyrtý men dekarbonızasııa jobalaryna qatysýǵa nıetti. О́zderińizge má­lim, Germanııa bul salada álemdik kóshbasshylar qataryna engen.

– Germanııa kásipkerleri elimizge ınvestısııa salý jaǵynan aldyńǵy orynda tur. Qazaqstandaǵy qaı sala­lar nemis bıznesmenderin qyzyq­ty­ra­dy?

– Negizinen, barlyq sala qyzyqty. Nemis kompanııalary úshin jahandyq aýqymda qoljetimdi úzdik tehnologııalardy qoldana otyryp, turaqtylyq pen tıimdilikti qamtamasyz etýge baǵyt­tal­ǵan, jańǵyrtýdy qamtıtyn jobalar erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Qazaqstanda ártúrli baǵyttar boıynsha, energetıka salasynda, aýyl sharýa­shy­lyǵynda jáne tamaq óner­ká­sibinde, densaýlyq saqtaý salasynda, shıkizat sektorynda, qaldyq­tar­dy óńdeýde, týrızmde jáne basqa da salalarda tıisti jobalar bar. Mundaı aqparattar Germa­nııa­da muqııat nazarǵa alynady.

Biraq nemis kompanııalary ádette ınvestısııa salǵan kezde Qazaqstandy ǵana emes, búkil Ortalyq Azııany bir naryq retinde qarastyrady. Osy oraıda keıingi jyldary kórshi elderde ınvestorlar úshin bazalyq sharttardyń aıtarlyqtaı jaqsarǵanyn atap ótken jón. Endeshe, Qazaqstan aımaqtaǵy jetekshi ınvestısııalyq baǵyt retinde burynǵy ornyn saqtap qalý úshin bıýrokratııany azaıtyp, korporatıvtik shyǵyndardy tómendetip, bilikti mamandardy tartý sekildi máselelerde refor­ma­lyq prosester jasaıtyn ýaqyt keldi.

– О́zińizge málim, Keńes ókimeti tu­synda Qazaqstanǵa etnostyq ne­mis­­­­ter qonys aýdaryldy. Hal­qy­myz olardy janashyrlyqpen qarsy alyp, qushaǵyna basqany belgili. Qa­zaq­standy qonys etken nemisterdiń ara­­synda elimiz úshin eren eńbek et­ken­der jeterlik. Máselen, Gerold Bel­ger búkil qazaqqa Geraǵa retinde ta­­nyldy. Osy oraıda Qazaqstandaǵy nemis dıasporasynyń jaı-kúıi jaıly ne aıtasyz?

– Qazaqstandyq nemister nemis-qazaq qatynastarynda mańyzdy ról atqarady. Osy qatynastardy jandan­dyryp, sózbe-sóz aıtsaq, bizdiń elderimiz arasyndaǵy «kópir» bolyp otyr. Qazaqstandyq ne­mister eki tilde sóıleıdi jáne eki má­denıet arasynda ózderin jaıly se­zi­nedi. Mundaı jaǵdaı shyn máninde bire­geı ekeni sózsiz. Bul ekijaqty qa­rym-qatynastarymyzdyń adamı deń­geıine úlken paıda ákeledi.

Kóptegen qazaqstandyq nemis «Voz­roj­­denıe» qazaqstandyq nemister bir­lestigi» qoǵamdyq qoryna birikti. Uıym mádenıet, til jáne aǵartýshylyq ju­my­sy arqyly Qazaqstandaǵy nemis mu­ra­syn saqtaýǵa zor úles qosyp otyr. Al qyrkúıekke taman Nur-Sultan qa­la­synda nemis dıasporasynyń qyz­metin biriktiretin jańa «Qazaq-nemis ortalyǵyn» ashatynymyz meni qatty qýantady.

– Germanııada da kóptegen qazaq turady. Endeshe, eki taraptyń mádenı-rý­hanı baılanysy týraly aıta ket­seńiz?

– Elderimiz arasyndaǵy mádenı baı­lanystar alýan túrli. Qazaqstanda nemis mádenı-aǵartý mekemeleriniń sany kóp. Almatydaǵy Qazaqstan-nemis ýnıversıteti ǵylymı-zertteýler men oqytýda keremet jetistikterge qol jetkizdi. Ári únemi Qazaqstannyń úzdik ýnıversıtetteriniń qataryna ki­re­di. Qazaqstandaǵy Gıote ınstıtýty mádenı, lıngvıstıkalyq jáne aǵar­tý­shylyq jumysy arqyly mádenı baı­lanystarymyzǵa mańyzdy úles qosady. Qazaqstannyń seriktestik mektepter bas­tamasy (PASCH) dep atalatyn 15 mektepte oqýshylar nemis tilin óte joǵary deńgeıde úırenedi.

Jaqynda Germanııa elshiligi jú­zege asyrǵan bir jobany da aıta ke­teıin. Ataqty nemis tabıǵat zertteý­shisi Alfred Bremniń 1876 jyly Qa­zaqstanǵa saıahaty týraly «Uly dala­ǵa qosh keldińiz – Alfred Brem­men birge Qazaqstanda 1876/2021» atty arnaıy kórme uıymdastyrdyq. Kór­me, negizinen, Brem áserli túrde sıpattama bergen Qazaqstandaǵy bıo­alýan­túrlilikke arnalǵan. Mysaly, ol – Qazaqstanda kıikterdi alǵash ret ǵylymı túrde qujattaǵan ǵalymdardyń biri. Kórmeni Qazaqstannyń Ulttyq mý­zeıinde qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin tamashalaýǵa bolady. Oqyr­man­daryńyzdy ony tamashalaýǵa shaqy­ramyn!

– Bıyl Germanııanyń federaldyq kansleri aýysady. Bul saıası oqıǵa ne­mis qoǵamyna qalaı áser etedi?

– Shynynda da, 26 qyrkúıekte Germanııa halqy jańa Parlamentti, jańa Býndestagty saılaıdy. 16 jyl qyzmet atqar­ǵannan keıin kansler Angela Mer­kel aldaǵy saılaýǵa qaıtadan óz kandıdatýrasyn usynbaýǵa sheshim qabyldady.

Eldegi parlamenttik júıede jańa Úkimetti qurý Býndestagtaǵy kópshilikke baılanysty. Ádette, saılaýdan keıin Parlamentke engen eki nemese odan da kóp partııalardyń koalısııasy qu­rylady. Olar birlesip, jańa Úkimetti qurady. Osy koalısııadaǵy eń úlken partııa ádette jańa federaldy kanslerdi belgileıdi.

Biz qazir óte dınamıkalyq saılaý naýqanynyń bastalǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Nemis halqynyń kópshiligi sekildi men de saılaý nátıjesin asyǵa kútemin.

–Jahandyq jylyný máselesinde Germanııa Federatıvtik Respýb­lı­ka­synyń erekshe ustanymy bar. Máselen, 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdardy shyǵarý kólemin azaıtý má­selesi kún tártibinde tur. Bul min­det­temeni oryndaý úshin qandaı sharalar atqarylyp jatyr? Hám nemis qoǵamy álemniń basqa elderine qandaı úlgi kórsete alady?

– Eýropalyq odaq 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdardyń beıtaraptylyǵyna qol jetkizýdi maqsat etip qoıdy. Fe­deraldyq úkimet te osy maqsattan taı­maq emes. Ekonomıkamyzdyń ha­lyqaralyq básekege qabileti men halqymyzdyń ál-aý­qa­tyna nuqsan keltirmeı, bul maqsatqa qol jetkizý úlken mindetter júk­teıdi.

Mańyzdy másele – energııamen qam­­tamasyz etý júıesiniń qazba jáne ıadro­lyq otynnan aýysyp, turaqty energııa kózderine kóshýi. Buǵan qol jetkizý úshin elektr toraptaryn keńeıtip, qaıta qurý qajet. Sondaı-aq júıeniń tu­raqtylyǵyn saqtaý men jylytý, tasymaldaý sekildi osy ýaqytqa deıin qazba otynǵa tikeleı táýeldi bolǵan salalardy elektrlendirý úshin energııany saqtaý tehnologııalaryn jáne sektoraralyq úılesimdilik tehnologııalaryn engizý qajet.

Bolashaqta aýyr júkterdi tasymaldaý, keme qatynasy jáne alys qashyq­tyq­qa ushý sekildi salalarda suıyq nemese gaz tárizdi energııa kózderin paı­da­lanýǵa týra keledi. Osylardy es­kere otyryp, ónerkásiptik óndiristegi kómir­tegi gazdaryn azaıtý úshin sýtegi ekonomıkasyn damytý kerek.

– Qazir jıi talqylanyp jatqan taqyryptyń biri – «Soltústik aǵyn – 2» jobasy. Atalǵan bastamanyń kele­she­gi qandaı? Bul taraptarǵa qan­daı paıda ákeledi?

– Bul suraqqa tolyqqandy jaýap bere alatynyma senimdi emespin. Nord Stream 2  jobasy qoldanystaǵy zań­namaǵa sáıkes júzege asyrylyp jatyr. Oǵan «Gazprom» men bes eýro­palyq energetıkalyq kompanııa kom­mer­sııalyq joba retinde qatysady. Keıingi málimetter Baltyq teńizindegi qubyr tartý jumystary jaqyn arada aıaqtalatynyn kórsetedi. Sosyn synaq kezeńi ótedi, sodan keıin paıdalanýǵa beriledi.

«Gazprom» men onyń seriktesteri jeli­siniń rentabeldiligi týraly derek­terdi bilmeımin. Biraq onyń qan­sha­lyq­ty tıimdi ekeni aldaǵy jyldary Eýropadaǵy tabıǵı gaz naryǵynyń qalaı damıtynyna baılanysty bolmaq. Degenmen tabıǵı gaz balamaly energııa kózderine kóshýde mańyzdy aralyq energııa kózi sanalady. Onyń ústine, qory sarqylýyna baılanysty onyń EO-da óndirisi tómendep kele jatqany ras. Nord Stream 2 osyǵan baılanysty týyndaǵan ımporttyq olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa kómektese alady.

– Elshi myrza, kezinde halyqaralyq quqyq salasynda doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan ekensiz. Qazaqstan men Germanııany dıplomatııalyq tur­ǵyda baı­lanystyrýǵa sol ǵylymı eńbe­gi­ńiz­diń kómegi tıip jatyr ma?

– Kandıdattyq dıssertasııamdy Jerdi ǵaryshtan qashyqtyqtan zondtaý jáne onyń halyqaralyq quqyqqa áseri týraly jazdym. Árıne, Qazaqstanmen jáne Ortalyq Azııa aımaǵymen tikeleı baılanysy bolǵan joq. Alaıda ǵarysh keńistigin beıbit maqsatta paıdalaný barlyq eldiń ıgiligi men múddesine saı bolýy kerek degen oıdyń ózi mańyzdy. Ǵaryshtyq tehnologııany bir nemese birneshe memleketke zarar tıgizip paıdalaný – ǵarysh keńistigin paıdalaný týraly dep atalatyn kelisim-sharttyń bolmysyna qaıshy. Munda Germanııa men Qazaqstannyń múddeleri sáıkes keledi. Bizdiń eki el de is júzinde júzege asatyn mýltılateralızmdi, zań­nyń, ıaǵnı halyqaralyq quqyqtyń ús­temdigin jaqtaıdy. Sol arqyly kúsh­tilerdiń ústemdigine qarsy shyǵady. Ǵarysh – Antarktıda men álemdik muhıt sekildi adamzattyń ortaq murasy, ony biz saqtaýymyz kerek. Germanııa men Qazaqstan bul ıdeıany mindetti túrde qoldaıdy. Ony halyqaralyq forýmdarda, ásirese, Birikken Ulttar Uıymy júıesinde jaqtaıdy.

– Qazaqtardyń qandaı óneri men má­de­nıeti qyzyqtyrady? Elshi re­tin­­de qandaı erekshelikterdi baı­qa­dyńyz?

– Qazaqstan – mádenıeti óte baı memleket. Meniń oıymsha, bul munda kelgen jáne uzaq ýaqyt turatyndardyń barlyǵyna aıqyn. Úsh jylǵa jýyq ýaqyt ishinde Qazaqstan jáne qazaq mádenıetimen tanysyp, ony baǵalaýdyń kóptegen múmkindigine ıe boldym. Árı­ne, qazaqtyń qonaqjaılylyǵy men dámdi qazaq taǵamdaryn, sonymen qatar otbasynyń erekshe róli men oǵan degen kózqaras sııaqty qundylyqtardy atap ótý kerek.

Meni Uly dalanyń baı tarıhy da qatty qyzyqtyrady. 2007 jyly Esik qalasynan tabylǵan Altyn adamdy kórsetken, skıfterge arnalǵan úlken kórmege barǵaly beri saqtardan bastap, qazaq handyqtaryna deıingi ár alýan dala tarıhy meni qyzyqtyrdy. Mysaly, «dala demokratııasy» – qyzyqty quby­lys. Bul máni jaǵynan qazaqtar sekildi kóshpeli halyqtardyń bostandyq dárejesi dás­túrli túrde qalalyq má­de­nıet­terden jo­ǵary bolǵanyn bil­dire­di. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenesi bar Túrkistan qalasy túrki áleminiń rýhanı ortalyǵy retindegi tarıhymen tańǵaldyrady.

– Otbasyńyzdyń elimizge kelgen­de­gi alǵashqy áseri qalaı boldy?

– Qazaqstanǵa 2018 jyldyń tamyzynda keldik. Basynda kóp ýaqyty­myz­dy elordada ótkizdik. Bizdi Qazaq­stan­nyń astanasy retinde sońǵy jıyrma jyl ishinde qalanyń qarqyndy damýy qyzyqtyrdy jáne shabyttandyrdy. Men úshin qala landshaftynyń áserli bolýy Qazaqstanda ústemdik ete­tin zamanaýılyq pen progress rýhyn beıneleıdi.

– Qazaqstanda dıplomatııalyq qyz­­­metińizdi bastaǵanyńyzǵa birneshe jyl boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda eli­mizdiń aımaqtaryn tolyqtaı aralap shyǵa aldyńyz ba?

– Alǵashqy bir jarym jyl ishinde men kóp saıahattadym. Men Qazaqstannyń barlyq aımaǵyna derlik bir nemese birneshe ret bardym. Eldiń tabıǵı jáne mádenı ártúrliligi týraly túsinik aldym. Kaspıı teńiziniń aınalasynda, Shyǵys Qazaqstanda, Ońtústik Qazaqstanda, Shymkent jáne Túrkistan qalalaryna sapar shektim. Almatyda jumys barysymen de, jeke de jıi bardym. Qysta otbasymmen birge sonda shańǵy teptik.

О́kinishke qaraı, munda ótkizgen qalǵan ýaqytym COVID indetimen qa­tar kelip, búkil el boıynsha saıahattaý qıyndaı tústi. Degenmen múmkindik týǵanda saıahat jasadym. Byltyr Aralǵa barǵan saparym erekshe áser qaldyrdy. Soltústik Aral teńizindegi balyq aýlaýdy qalpyna keltirý jobasymen tanystym.

– Bıyl – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy. Elshi retinde osy otyz jyl­daǵy damý deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?

– Germanııa Qazaqstandy kóptegen eko­nomıkalyq jáne saıası máselede se­riktes retinde baǵalaıdy. Búginde Tá­­ýel­­sizdik alǵanyna 30 jyl tolǵan Qa­zaq­stan halyqaralyq arenada bedeldi oıynshy sanalady. Atap aıtsaq, EQYU-ǵa tóraǵalyq etti jáne BUU Qaýipsizdik Keńesine endi. Qazaqstan sonymen qatar Ortalyq Azııada jetekshi jáne syndarly ról atqarady. Biz ony óte quptaımyz.

Jalpy alǵanda, Qazaqstannyń sońǵy 30 jylda qalaı damyǵany tańǵaldyrady. Bul progresti, ásirese, eldiń qazirgi as­tanasy – Nur-Sultanda baıqamaý múmkin emes. Qala Germanııadan kelgen qonaqtardy únemi tańǵaldyrady. Jalpy alǵanda, Qazaqstan sońǵy otyz jylda qol jetkizgen jetistikterimen maqtana alady dep oılaımyn. Keleshektegi qarym-qatynasqa keletin bolsaq, Germanııa men Eýropalyq odaq Qazaqstandy senimdi seriktes retinde qoldaı bermek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»