Jahandaǵy pandemııalyq ári ekologııalyq ahýalǵa qaramastan, ýran ındýstrııasynda negizgi oıynshylar arasyndaǵy báseke qyza tústi. Aıtalyq «Qazatomónerkásip» UAK» AQ bıyl ekinshi toqsandaǵy óndiristik qyzmetiniń nátıjelerin jarııalady, onda negizgi kórsetkishter boıynsha oń ózgerister baıqalǵan.
Satý kólemi ulǵaıdy
Bul rette kanadalyq Cameco kompanııasy aldaǵy ýaqytta COVID-19, orman órti nemese basqa da jaǵdaılardyń saldarynan táýekelder týyndamasa, onda bıylǵy óndiristik kórsetkishti 12 mln fýntqa deıin jetkizetinin málimdedi. Aldymen otandyq kásiporynnyń jaǵdaıyna toqtalyp óteıik.
«Qazatomónerkásip» UAK» AQ qoǵammen baılanys departamentiniń aqparatyna súıensek, osy jyldyń 6 aıynda kompanııa tobyndaǵy óndiris kólemi sál óskenimen tutastaı byltyrǵy kezeńniń kórsetkishimen uqsas. Naqty aıtsaq, elimizde 100% negizde 10 451 tonna ýran (salystyrý úshin – 2020 jyly 10 434 tonna) jáne kásiporyndardyń ıelený úlesine teń 5 864 tonna tabıǵı ýran (2020 jyly 5 790 tonna) óndirildi. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy satý kólemi kompanııa toby men «Qazatomónerkásiptiń» deńgeıinde óskeni baıqalǵan. Atap aıtqanda, toptyń deńgeıinde onyń mólsheri 6 193 tonnany qurasa, tikeleı kásiporyn satqan shıkizattyń kólemi 5 179 tonnaǵa jetken. Bul 2020 jyldaǵy kórsetkishke qaraǵanda 38%-ǵa artyq.
Osy oraıda ýrannyń spottyq baǵasynyń ósýi ulttyq kompanııanyń ortasha satý baǵasyna jaǵymdy áser etkenin aıta ketken oryndy. Eger de jyldyń sońyna deıin spot quny ózgermese, satý baǵasynyń ósý úrdisi saqtalýy múmkin. Negizinen kásiporynnyń shıkizatty tasymaldaý jumystary ekinshi jartyjyldyqqa josparlanypty.
«Qazatomónerkásip» shıkizat qoryn maqsatty túrde saqtaýǵa tyrysyp keledi, bul shamamen 6-7 aılyq óndiris kólemine sáıkes. Alaıda 2021-2022 jyldardaǵy onyń mólsheri pandemııaǵa baılanysty joǵarydaǵy kórsetkishten tómen bolýy da múmkin. Holdıng ókilderi ekinshi toqsanda spot naryǵyndaǵy ónimdi satyp alýǵa qatysty birqatar kelisimge qol jetkizilgenin jáne óz qorlaryn ońtaılandyrý úshin naryqtaǵy jaǵdaıdy baqylaýda ustaıtyndaryn aıtty.
Iаdrolyq otyn óndirýshilerdiń qataryna qosyldyq
«Qazatomónerkásip» jáne China General Nuclear Power Corporation (CGNPC) kompanııasy О́skemendegi Úlbi metallýrgııa zaýytynyń aýmaǵynda jylý bólgish quramany shyǵaratyn zaýytty salý jóninde ýaǵdalasqan edi. Onyń aıasynda qytaılyq korporasııa «Úlbi-JBQ» ónimin satyp alýǵa kepildik berip, óz kezeginde «Qazatomónerkásip» óziniń enshiles kompanııasy «Ortalyq» О́K» JShS aksııasynyń 49%-yn CGNPC-diń enshiles kásipornynyń paıdasyna satýǵa kelisti. Bıyl sáýirde satyp alý-satý shartyna qol qoıylyp, iri halyqaralyq konsaltıngtik kompanııalardyń biri «Ortalyq» О́K» JShS-niń 49% úlesin shamamen 435 mln dollarǵa baǵalaǵan.
«Shildeniń sońynda barlyq keıinge qaldyrylǵan talap pen qajetti memlekettik rásim oryndalyp, kelisimshart jabyldy. Qaıta tirkeý aıaqtalyp, CGN Mining UK Limited (CGNPC-diń enshiles kompanııasy) «Ortalyq» О́K» JShS-niń tolyq quqyqty múshesine aınaldy. «Qazatomónerkásip» atalǵan kásiporyndy tolyq baqylaýǵa múmkindik beretin 51% aksııany ózinde saqtasa, CGN Mining UK Limited onyń 49%-na ıe. Bul oraıda seriktester ýrannyń kólemin óz úlesteriniń deńgeıine baılanysty satyp alatynyn aıta ketý kerek», delingen kompanııanyń aqparatynda.
Maqala daıyndalyp jatqanda «Úlbi-JBQ» kompanııasy tamyzdyń 12-sinde alǵashqy ónimin shyǵarǵanyn habarlady. Bul – elimizdiń tarıhyndaǵy úlken jetistik. Nege deseńiz, atom stansalaryna arnalǵan ıadrolyq otyn óndirýshi sanaýly memleketterdiń qataryna endi Qazaqstan da resmı qosyldy.
Tutastaı alǵanda, atom holdınginiń koronavırýs indetiniń taralýyna qarsy qabyldaǵan naqty sheshimderi, jumysshylar men jergilikti halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaý baǵytynda qolǵa alǵan jumystary bıylǵy óndiristik prosestiń úzdiksiz júrgizilip, saqtalýyna múmkindik berip otyr. Dese de kompanııa ókilderi byltyr elimizde engizilgen tótenshe jaǵdaı rejimi óndiris nysandaryndaǵy keıbir operasııalyq qyzmetti tórt aıǵa toqtatyp, geologııalyq barlaý jáne taý-ken salasyndaǵy daıyndyq jumystaryna, sol sekildi jańa tehnologııalyq bloktardy iske qosý kestesine áser etkenin jasyrǵan joq. Sonyń saldarynan osy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda daıyn ónimdi óndirý kólemi tómendedi. Sondaı-aq COVID-19 búkil óndiristik tasymal tizbegine áser etip, bul belgili bir materıaldardyń, onyń ishinde qubyr ónimderiniń tapshylyǵyna ákeldi. Osy qıyndyqtarǵa qaramastan kompanııa toby ýran óndirýge baılanysty bıylǵy jospardy oryndaý úshin barlyq alǵyshart qarastyrylǵanyn alǵa tartty.
Kanadalyqtardyń upaıy túgel
Ýran ónerkásibiniń taǵy bir alyby – kanadalyq Cameco Corporation osy jylǵa josparlanǵan kórsetkishti artyǵymen oryndamasa da kem túsirmeıtinin jetkizdi. Jasyratyny joq, bıyl álemde tabıǵı jáne tehnogendi apattar kóp boldy. Tótenshe oqıǵalar qalyń ormanymen erekshelenetin Kanadany da aınalyp ótpedi. Ásirese orman órti – Úıeńki japyraqtar elindegi kókeıkesti máseleniń biri. Áıtse de Cameco Corporation kompanııasynyń bas dırektory Tım Gıtseldiń aıtýynsha, búginge deıin pandemııa nemese orman órtteri kompanııa ónimderiniń tasymalyna aıtarlyqtaı áser etpegen jáne bul jyl sońyna deıin qalǵan ónimderdi jetkizý jumystaryna yqpalyn tıgizbeıdi.
«Strategııamyzdy oryndaý barysyndaǵy qysqa merzimdi shyǵyndar men Cigar Lake-gi óndiristiń aldyn ala toqtatylýyna qaramastan jaǵdaıymyz turaqty. Osy toqsandy shamamen 1,2 mlrd kanadalyq dollarmen aıaqtadyq. Sondaı-aq uzaq merzimdi saýda-sattyq kelisimsharttarynyń portfolıosyna taǵy 7 mln fýntty sátti qosyp, nátıjesinde, 2021 jylǵa arnalǵan kelisimsharttardyń jalpy somasy 16 mln fýntty qurady. Biz atom energetıkasynyń bolashaǵynan zor úmit kútip otyrmyz. Buǵan qosa, ýranǵa degen usynys pen suranystyń artýy jáne kompanııamyzdyń áleýeti bizdi ármen qaraı jumysty qarqyndata túsýge jigerlendiredi. Sebebi jahandyq deńgeıde alyp qaraǵanda, adamzat energııany kóp jumsaıtyn resýrstardan birtindep bas tartyp jatqanyn baıqap otyrmyz», dedi T.Gıtsel.
QHR alǵashqy torıı reaktoryn salýdy kózdeýde
Aspanasty eli salqyndatýǵa sýdy qajet etpeıtin álemdegi alǵashqy tájirıbelik torıı ıadrolyq reaktoryn salýdy kózdep otyr. Mundaı reaktor ekologııalyq turǵyda taza ári qaýipsiz sanalady.
Atalǵan reaktor suıyq torıımen (aktınoıdtarǵa jatatyn radıoaktıvtiligi az aýyr metall) jumys istep, ony salqyndatý úshin tuz balqymasy qoldanylmaq. Mamandardyń sózine sensek, mundaı qondyrǵynyń artyqshylyǵy kóp. Birinshiden, reaktor kóp mólsherde sýdy qajet etpeıdi, ıaǵnı shóldi aımaqtarda jumys isteýge qaýqarly. Ekinshiden, torıı ýranǵa qaraǵanda áldeqaıda arzan, sondaı-aq onyń ydyraýy kezinde paıda bolatyn elementter ıadrolyq qarý jasaýǵa jaramsyz. Úshinshiden, mundaı reaktordyń qaldyqtary 500 jylda ydyraıdy. Al ýran qaldyqtarynyń ydyraý kezeńi 10 myń jylǵa sozylatyny belgili.
Reaktordyń 2 megavattyq prototıpi tamyz aıynda daıyn bolyp, alǵashqy synaqtar qyrkúıekte bastalady. Al tolyq qýatty 100 megavattyq kólemdi reaktor 2030 jylǵa deıin Ýveı qalasynda salynady dep josparlanýda.