Jahan oqyrmany úzbeı oqýǵa yntaly úlken ádebıetterde jasampazdyqtyń ár janry kún saıyn damyp, óz mindetin atqaryp keledi. Biz sóz etkeli otyrǵan kúndelik jazý da qazirgi ádebıet úshin asa mańyzdy. Qalamgerdiń kúndeligi bizge onyń jan dúnıesindegi keı jumbaqtardyń sheshimin, eshkimge aıtpaǵan syrlaryn, kúıinishi men súıinishin, qala berdi ómirin aına qatesiz aıtyp beredi. Buǵan Kafkanyń, Tolstoıdyń, ózimizdiń Muqaǵalı Maqataevtyń jazǵan kúndelikteri dálel bolmaq.
Bárin paraqtap oqı bastasańyz, ishinen ómirdiń shynaıy keıpi, sol tustaǵy qoǵamnyń beınesi syr shertedi. Siz Kafkanyń kúndelikter toptamasynyń on jetinshi betin ashtyńyz delik, ol jerde mynadaı sózder kezdesedi: «Ýaqyt netken tez deseńizshi! Lezde on kún óte shyqty, osy ýaqytta men eshteńege qol jetkize almadym. О́tken ýaqyt endi qaıta aınalyp kelmeıdi, qolǵa túspeıdi. Eshteńeni jalǵastyra almaımyn, endigi kúnderi men dármensizbin» nemese «Men uzaq úzilisten keıin qolyma qaıta qalam alǵanymda, qur aýaǵa sózdiń sýretin salǵandaı kúı keshtim» dep tógiledi. Budan ne túıemiz? Kúndelik betinen kádimgi Kafkanyń bir sáttik bolsa da ókinishi men ishki qyjyly saırap tur. Jorǵalaǵan ýaqytty ustap turýdyń saýsaqtan syrǵanaǵan qumdy sheńgeldep turýmen birdeı ekenin Kafkaǵa deıin de nebir danyshpan tuspaldap aıtpady ma?! Demek, Kafkada da «endigi jazarym burynǵymnan ózgeshe hám tynysty bolsa eken» degen alǵaýsyz úmit bar deýge bolady. Ýaqyt ár qalamgerdi tolqytady, toqyratady.
Adam janynyń názik te jumbaq syrlary aq qaǵazǵa tógilse, odan artyq úılesim men sáıkestikti tappaspyz. Ekeýi birin-biri tolyqtaıdy, oı quraıdy. Kúndelik arqyly oqyrmanyna syr aıtqan qalamgerler kóbeımese, azaıǵan emes. Qýatty oıdyń ıeleri sanasyndaǵy «jarylysty» qashanda aldymen oı dápterine, sosyn qaǵaz betine jazyp qaldyrǵandy jón sanaǵan. Dúnıe ádebıetiniń dúldúli Rabındranat Tagordyń rýhanı álemi – bul eshqashan sarqylmaıtyn qazynasy bar keń muhıt, onda estetıka, rýhanııat, fılosofııalyq talǵam men tujyrym, ǵaryshtyq sana degender sheksiz kúıde ómir súredi. Onyń kúndelik kitapshasy – neshe júz myńdaǵan danamen taraǵan jaýhardyń biri. Biz onyń kúndeligi nelerdi sóz etkenine toqtalmaqpyz.
Onyń ár sóılemi oılanýǵa jeteleıdi. Tagordyń kúndelikterin áýeli túsiný úshin, sosyn baǵalaý úshin tek shynaıylyq kerek. Onyń ár jazǵan kúndeliginiń artynda shyǵarmashylyq uly maqsat bolǵan da shyǵar. Aqynnyń danalyǵymen áli kúnge deıin ózektiligin joǵaltpaǵan kúndelik betterin ári qaraı paraqtaı túseıik. Ol búı deıdi: «Biz ǵylym dep ataıtyn nárse árqashan adamǵa tán. Endi biz ony basqa adamı qabiletterden oqshaýlap, arnaıy ataý arqyly bildik. Sebebi qazirgi zamanǵy adam óziniń yńǵaılylyǵy úshin tabıǵı kúshterdi qoldanýǵa tyrysady. Bul «yńǵaılylyqty» damytý onyń basqa áreketinen asyp tústi. Adamdar tas úgitip, jer qazyp, mata toqyǵan sátte onyń jaılylyq ınstıngi oıanady. Ol sátte olar jeńimpazdyq kúıde bolady». Adamzat ómiriniń shashyrańqylyǵyna shyn kúıingen Tagordyń qalamy, tylsymǵa toly ǵumyry onyń ne jazsa da, oımen, paıymmen jazýyna túrtki boldy. Sol úshin de ol «jartylaı ash, jartylaı jalańash halyqta adamgershilik bolmaıdy» dep toqeterin aıta saldy. Iаǵnı qarny toıymsyz qoǵamnyń namystan attaıtynyn dáp basyp otyr. Birtýar aqyndyǵymen qatar ol dramatýrg, romanıst, jazýshy, kompozıtor, sýretshi, aǵartýshy, qoǵam qaıratkeri boldy. Sondyqtan biz onyń boıynda ónerdiń tolyq jıyntyǵy boldy dep sanaımyz.
Onyń 1930-1931 jyldar aralyǵynda Albert Eınshteınmen tórt ret kezdesýi jáne eki alyptyń áńgimeleri jurtshylyqtyń nazaryn aýdarǵan oqıǵalardyń biri bolǵan edi. Tagor bul jóninde de kúndelik betine:«Ol týraly eshqandaı oǵash oı bolǵan joq, aramyzda ıntellektýaldyq alshaqtyq boldy. Ol maǵan adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty baǵalaıtyn adam bolyp kórindi, maǵan shynaıy qyzyǵýshylyq pen túsinistik kórsetti» dep jazady. Baıyptap qarasańyz, Tagor úshin ómirdiń ár sáti – mańyzdy oqıǵa. Eshkimge jumbaq bolyp kóringisi de kelmeıdi. О́mirden árneni túısinedi, sony jazady.
«Qundylyqtar úsh túrge bólinedi. Biri – naryq úshin, ekinshisi – din úshin, úshinshisi estetıka úshin bolmaq... Ár halyqtyń ótken tarıhy men ádet-ǵurpy ózine yńǵaıly hám túsinikti, biraq basqa ulttarǵa kedergi. Aǵylshyndar qansha ashyq bolsa da, biraq biz olardyń tarıhynyń kópke málim bir bóligin ǵana kóremiz, túsinemiz, bul bizdiń oıymyzdy qanaǵattandyra almaıdy. Men eshteńege ókinbeımin, óıtkeni qashan jáne qaı jerde bolmasyn adamzat jetistikteri qanaǵat sezimin syılaıdy. Eýropa búginde uıqysyz kúıde turyp-aq jalpaq álemniń esigin eppen qaqty. Onyń yqpaly – onyń baılyǵyna baılanysty. Qaı aqıqatqa súıene otyryp, Eýropa keńistik pen ýaqytqa qol jetkize aldy? Onyń ǵylymy – aqıqat. Onyń ǵylymy bilimniń barlyq salalaryn qamtıdy jáne qyzmettiń barlyq túrinde oń nátıje berdi. Bul – úlken kúsh. О́tken jyly Eýropadan oralǵanymda men jas áıelin ertip Úndistanǵa bara jatqan nemis jigitimen kezdestim. Olardyń maqsaty – Úndistannyń ortalyq bóligindegi beımálim taıpalar arasynda eki jyl ómir súrip, olardyń ómirin muqııat zertteý eken. Buǵan olar tipti óz ómirlerin arnamaqshy. Adamdar adamdar týraly kóbirek bilýi kerek, bilim eshqashan varvarlyq násilderdiń tabaldyryǵynda qalmaıdy. Siz Eýropaǵa barsańyz, adamnyń qanshalyqty qudiretti ekenin sezinesiz. Osy qudiretpen Eýropa kúlli adamzat ómir súrip otyrǵan jer sharyn ornatty. Eýropanyń adamzatqa kedergi keltiretin barlyq tosqaýyldardy joıýǵa qoldanatyn ómirsheńdigi máńgilik bolmaq».
Oqyp otyryp oıǵa batasyz. Adamnyń qadir-qymbaty týraly sóz, talas-tartys qaı zamanda da tolastaǵan joq. Talanty jurttan asqan Tagordyń osy másele haqynda qalam terbeýi de tegin emes. Bul onyń sergek sanasy ótkendi de, búgindi de, tipti erteńgi bolashaqty da boljaýǵa árqashan daıyn turǵanyn rastaıdy. Kúlli ǵylymnyń negizin salǵan alyp Eýropa týraly túıgenderi adamzat balasyn órkenıetti qoǵamǵa, ǵylym men bilimge yntyq bolýǵa úndeıdi. Árıne, ózi ómir súrgen zamannyń kózimen. «Onyń ómiri bir saryndylyqtan turmaıtyn ómir boldy», deıdi tagortanýshylar. Árıne, asqaq qııaldyń, azat oıdyń, júırik qalamnyń ıesi eshbir qaǵıdatqa, erejege baǵynbaı kún keshkeni shúbásiz. Talantqa tusaý salýdy qylmys dep biletin erkin qoǵam ony pir tutty, kún sóngenshe pir tuta beredi. «Eger siz barlyq qaterge esik jaba berseńiz onda aqıqat esigi syrtynda qalady» degen de osy uly Tagor emes pe edi?! Bul sózdiń astary bizge shyndyqtyń, aqıqattyń kezdeısoqtyq emes ekenin túsindiredi.
Dúısenáli ÁLIMAQYN