LONDON. Eýropanyń keıbir bóligin sý basty, Amerıkanyń batysy ystyqtan, órtten jáne qurǵaqshylyqtan zardap shegip jatyr. Baı elder kóptegen damýshy elderge jaqsy tanys ahýaldy bastan keshirýde. Sý aǵynyn baqylaý deńgeıi burynǵydaı bolmaı qalǵanda, klımattyń ózgerýi júgendeýge kelmeı ketedi.
Bıylǵy jazdaǵy apattardan keıin Germanııanyń kansleri Angela Merkelden bastap Oregon gýbernatory Keıt Braýnǵa deıingi saıası kóshbasshylar klımattyń ózgerýine qarsy jahandyq kúresti tezdetýge shaqyrdy. Biraq shyn máninde parnıktik gazdar shyǵarylymyn qysqartý qajet ekenine qaramastan, bul qadam apatty toqtatýǵa jetkiliksiz. Baqýatty elderde sýdy baqylaýdyń burynǵydaı bolmaýy klımattyń ózgerýiniń ǵana emes, sonymen qatar búkil maǵynasynda saıası sátsizdiktiń dáleli.
XX ǵasyr bastalǵaly beri shartaraptyń túkpir-túkpirindegi adamdar qolaısyz aýa raıynyń zardabyn tartyp keledi. Mysaly, Amerıkanyń batysy qalypty klımatqa beıimdelgen turǵyndarǵa yńǵaısyz, ómir súrýge qolaısyz edi. Kalıfornııadaǵy Imperator alqabynyń baqshalary áli joq bolatyn. Aımaqtaǵy qunarly topyraq kádege aspaı, jyrtylmaıtyn alqapqa aınaldy. Qazir óńirdegi shóldi aımaqtarda ornalasqan qalalar (San-Dıego, Los-Andjeles, Las-Vegas, Fenıks) sýsyz, alys eldi mekender edi. Qazir onda mekendegen turǵyndardy qamtamasyz etý bylaı tursyn, sol kezdiń ózinde ahýal qıyn-tuǵyn.
Sol sekildi V ǵasyrda Batys Rım ımperııasy ydyraǵannan keıin Eýropanyń kóp bóligi ıgerilmeı, basqarýsyz qaldy. Qazirgi tańda qart qurlyqtaǵy kóne ormandardy romantıkalyq tabıǵat dep sanaı alasyz. Biraq XIX ǵasyrdaǵy balalar ertegilerinde bul aımaqtardy ıt tumsyǵy batpaıtyn, qasqyrlar men qaraqshylar mekendeıtin batpaqty jerler dep sıpattaıtyn. Ǵasyrlar boıy gollandııalyq ınjenerler qurlyqtaǵy tıesili jerlerin qaıtarýǵa tyrysty, biraq qaýipsizdikke kepildik bola alǵan joq.
Sol kezeńde Qytaı Azııanyń qudiretti ózenderin basqara alatynymen (Adam Smıt muny salystyrmaly túrde qaraǵanda artyqshylyqtyń negizgi máni dep sanady) búkil álemge tanyldy. Biraq Aspan asty ımperııasy da qaıtalana beretin tabıǵı apattarǵa tosqaýyl bola alǵan joq. XX ǵasyrdyń basynda klımat júıesi landshaftty óz qalaýynsha basqardy. Al «klımatqa beıimdelýdiń» jalǵyz ámbebap joly basqa túsken apatqa kóný ǵana edi.
Sodan keıin bári ózgerdi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys pen saıası quqyqtardyń keńeıýi jalpyǵa ortaq ál-aýqatqa degen suranysty arttyrdy. Ekonomıkalyq ósim (XIX ǵasyrda baılyqty eshkimmen bólisýdi qajet etpeıtin elıtanyń buǵan qyzyǵýshylyǵy shamaly edi) saıasatkerlerdiń basty máselesine aınaldy. Olar jumyssyzdar men kedeıler aldynda esep bere bastady. Sýmen qamtamasyz etýge senimdi túrde qol jetkizý saıası qajettilikke, memlekettik qurylymnyń quralyna aınaldy.
Múmkindigi bar elderdiń kópshiligi ózender men kólderdi qalaýyna qaraı ózgerte bastady. Sóıtip tutynýshylyq ekonomıka men keńeıip kele jatqan saıası memlekettiń qajettiligine jumsady. Zamanaýı jer jobalary óńdelgen jerlerdiń kólemin jáne ekonomıkalyq múmkindikterdi ulǵaıtty. Sodan keıin gıdroenergetıka paıda boldy. Sóıtip ındýstrııalandyrý men jappaı jumyspen qamtýǵa jol ashqan elektr energııasynyń alǵashqy qadamy bastaldy. О́zender damý josparyna aınaldy.
Buryn basqarýǵa kelmeıtin tabıǵı apat sanalǵan sý tasqyny qalalar ósken saıyn saıası turǵydan qabyldana qoımaıtyn boldy. Barsha halyqty taza sýmen qamtamasyz etýdiń arqasynda antısanıtarlyq jaǵdaılar joıyldy. Jer bederiniń qazirgi kelbeti baıaý ózgerip, bógetter, sý tasqynynan qorǵaý júıeleri, dambalar, kanaldar men sý qoımalary kóbeıe bastady. Bul jobalardy árqashan memleket qarjylandyratyn. Sondaı-aq halyqtyń jappaı qoldaýyn kórdi.
Bul turǵydan alǵanda, Amerıka kósh bastap, XX ǵasyrdaǵy Gýver men Fort Pek bógetterinen bastap Tómengi Mıssısıpı ınjenerler korpýsy men Tennessı ańǵarynyń ákimshiligi jobalaryna deıingi eń áıgili sý qoımalaryn saldy.
Búkil álemde zamanaýı sý ınfraqurylymyna ınvestısııalar salynyp, planetalyq masshtabtaǵy transformasııaǵa ákeledi. HH ǵasyrdyń basynda is júzinde sý qoımasy men úlken bógetter joq edi. 1970-jyldarǵa qaraı sý ınfraqurylymy planetadaǵy ózen sýlarynyń shamamen besten birin baqylaı alatyn. Osylaısha, adamzat qorshaǵan ortany ıgere bastaǵan kezde, ıaǵnı ekologııalyq zardap ákeletin qubyrlar tartyp jatqanda modernıstik arman paıda boldy. Aqyrynda, adamdar qıyn klımattyń áserin tolyq baqylaı alýy múmkin edi.
Ýaqyt óte kele, baı elderde turatyndardyń kópshiligi bógetter men sý qoımalaryndaǵy aǵyp jatqan sýdy umytyp ketti. Kalıfornııalyqtar men nemister tutynýshylyq ekonomıkanyń kúıbeń tirligine bas qoıǵany sonshalyq, bıyl tabıǵat apattaryna tańǵaldy. Olar bastan keshken apattar qazirgi zamanǵy baqýatty qoǵamdar úshin aqylǵa syımaıtyn.
Biraq sý tasqyny men qurǵaqshylyq búkil álemde júzdegen mıllıon kedeı halyqqa árdaıym qaýip tóndiredi. Bul oqıǵalar jańalyqtarǵa sırek shyǵatyn (erekshe jaǵdaılar da bar, mysaly, 2005 jyly Katrına daýyly Jańa Orleandaǵy kedeılerge, negizinen afroamerıkalyqtarǵa zardap ákeldi). Kedeıshilikti moraldy sátsizdiktiń belgisi retinde qarastyratyn maltýzııalyq jańsaqtyqqa súıengender kedeı elderdegi apattardy damymaǵanynyń sebebinen dep eseptedi.
Biraq sý qaýipsizdigi – damýdyń jáne saıası turaqtylyqtyń jemisi ǵana emes. Kerisinshe, ekeýin qamtamasyz etedi. Zamanaýı memleketter men turaqty saıası ınstıtýttar sý qaýipsizdigine jáne onyń múmkindikterine negizdelgen.
XX ǵasyrdaǵy turaqty sheshimder qazirgi tańda jetkiliksiz. Osy ǵasyrdaǵy klımattyq apattar qorshaǵan ortamen qarym-qatynasymyzdy jańartýdy qajet etetinin taǵy bir márte dáleldep, birqatar saýal týyndatty. Jer bederiniń qandaı bolǵanyn qalaımyz? Qandaı táýekelderge tóze alamyz? Ekologııalyq qaýipsizdigimizge qatysty memleketten ne kútýimiz kerek jáne bul qandaı bılikti talap etedi?
Bular tehnıkalyq suraqtar emes. Bular saıası saýaldar. Ári XXI ǵasyrda munyń mańyzy arta túsedi.
Djýlıo BOKKALETTI,
Oksford ýnıversıtetiniń Smıt kásipkerlik jáne qorshaǵan orta mektebiniń qurmetti ǵylymı qyzmetkeri, Water: A Biography kitabynyń avtory