Kınopasport: Ulty – qazaq

Esse

Ańdatpa:

Kemeńger oıshyl Karl Markstiń ataqty tezısteriniń birin kóne fılosofııadan jańa ónerge aýystyryp kórsek, ózgeshe mán-maǵyna týyp, tosyn oı túziledi eken. Búgingi zamanǵa deıin kıno álemdi túsindirip keldi, endi qazir ony ózgertip jatyr.

Ulttyq sıpat:

Teginde, derekti jáne anımasııa­lyq fılmderdi qospaǵanda, kóziqaraqty kó­rermenge belgili, kıno óneri eki úlken topqa bólinedi: biri – avtorlyq kıno (art-haýstyq), ekinshisi – saýyq kınosy (janrlyq).

Bul ózi álemde, jańa salada qa­lyp­tasqan jas úrdis, talap boıynsha, toptap, túr turǵysynda, jiktep, «poıyzdyń kelýinen» bastap úzilmeı jalǵasyp kele jatqan jaqsy dástúr – egiz kıno teorııasy – kórkem fılmderge ǵana tán, qatysty: bir-birinen – qatar júrse de, qashyq, birge tursa da, bólek – kınotýyndy­lar. Álbette, aıyrma-belgisi anyq, sıpaty aıqyn. Shatastyrmaısyz.

Biraq bizdiń bir qarsy ýájimiz joq emes: suryptaýymyzsha, top – úsheý. Úshinshi­si – ulttyq kıno. Nemese memlekettik/ıdeo­­­logııalyq kınotýyndylar shoǵyry. Demek ónerdiń ulttyq sıpaty qoǵamda asa mańyzdy mádenı-áleýmettik ról at­qa­rady, tutas oqshaý bir rýhanı salany qa­lyptastyrady.

Qos fılm:

Biz taldaý obektisi turǵysynda Ta­lasbek Ásemqulov ssenarııi boıynsha túsirilgen, ataqty rejısserdiń eki fılmin qolǵa alyp otyrmyz: «Birjan sal» (2010 jyly jaryq kórdi) men «Qunanbaı» (2015 jyly ekranǵa shyqty).

Doshan Joljaqsynov – kıno hám teatr salasynda akterlik sheberliktiń shyńyna jetken ónerpaz, sondyqtan rejısserlik kásipte baq synap, saf talantyn tezge tartqany – ádil. Suńǵyla kınogerdiń fılosofııasy tereń, oıy júıeli, qarym-qabileti zor, tálimi de, tájirıbesi de jetkilikti.

Negizi, modernıstik dáýirde talap bas­qa, shyǵarmashyl tulǵa realdy álemdi óz ­týyndysynda anyq ári shynshyl beıne­leýge tyrysty, al postmoderndik qalam­ger (kez kelgen shyǵarmashylyq tulǵa) jaryq dúnıeni óz shyǵarmasynda jartylaı ne tutas keıipteýge umtylǵan joq, ol jańa álem jasady.

Postmodern kıno óndirisinde neme­se ónerinde eń áýeli estelikterden kó­rindi. Fılmde «flesh-bekter» kóbeıdi. Ýaqyt pen keńistik sharttylyqqa aınal­dy. Ol kıno maqsattan – obraz ómir sú­retin jaǵdaı, orta, ıaǵnı jaı ánsheıin fon qyzmetine aýysty. Rejısser fondy ózgerte alatyn edi: oǵan tehnologııalyq múmkindikter jol ashty. Qyzyq endi bas­taldy, eń kúrdeli epızodtar, ómirde joq aqıqattar tanymdyq rólin joǵaltyp, saýyqshyl «minez» kórsetti. О́stip, fentezı janry paıda boldy. Toptar ashyldy, janrlar aralasty, anımasııalyq ıntervensııalar jıiledi.

Kıno ónerlik qasıetinen aıyrylyp, bıznes-joba retinde jarq etti. Kásibı akter baıaǵyda-aq mańyzyn joıǵan edi, operator sheberligi tehnologııalyq sıpat tapty, ertede ol talant turǵysynda kórindi, qazir fýnksııasyn ózgertti, kamera bostandyqqa ıe boldy.

Bárin basqaryp, úılestirip otyratyn rejısserdiń qundylyǵy ǵana sol kúıin­de qaldy. Tóńiregi túgel ózgerse de, onyń jaýapkershiligi burynǵy masshtabta, kıno-joba júktegen mejede abyroı taýyp otyr. Biraq bir rejısser fılmine birne­she qosalqy rejısser qatysty, árbireýi bir-bir ssenadan túsirdi. Bas rejısser jıyp alǵan qıyndylardan qurastyryp kınotýyndy jasady. Biraq postmodernge ulttyq kıno baǵynǵan joq, ol dańǵyl jolyn jalǵastyrdy. Qazaqstanda ulttyq kıno Doshan Joljaqsynov týyndylarynan kórindi. Ásili, fılmderdiń túsirilý kezeginiń ózinde bir úlken gáp bar: birinshi fılm óner bolmysy týraly, ekinshisi bılik tabıǵaty jaıly.Ýaqıǵalar saharada júrip jatqan mádenı-órkenıettik (kýltýra/sıvılızasııa) ózgerister fonynda ótedi, kóshpeli dáýirdi yǵystyrǵan – júıeli otyryqshylyq, tehnologııalyq qarý-jaraq, aqyl-oıdy bılep-tóstegen tehnıkalyq zaman.

Saharaǵa, pák mádenıet keńistigine, adamzat tarıhyndaǵy sońǵy nomadtardyń biri, beıqam otyrǵan qazaqtyń Táńiri bekitken kıeli shekarasyn buzyp, basa-kóktep Reseı sıvılızasııasy kiredi. Jańa ókimet uly túsingen mıssııasyn, mindetin, qyzmetin Alash balasynyń jaıylymǵa baı aımaqtaryn, qunarly jerlerin tartyp alýdan bastady.

Biz Batys kapıtalızmin óz boıyna ál­sin-álsin sińirgen, biraq álsiz handyqtan ozyq túsken Reseı patshalyǵynyń ústem­di­gin ańǵaramyz. Demek tarıhı qaq­ty­ǵystyń úsh klassıkalyq túrin kóremiz: sı­­vı­­lı­zasııalyq, mádenı jáne dinı-tanym­dyq.

Ár halyqtyń dúnıetanymy – sanasynda qalyptasqan ǵalam pishini. Ol salt-dástúr, jón-joralǵy, til, turmys, totemdik ana týraly túsinik, talap pen tyıym, mýzy­kalyq mádenıet tárizdi bólshekterden quralady.

Eń áýeli, sıvılızasııalyq basymdyq soǵys ónerin meńgergen ári áskerı tártipke úırengen turaqty armııa kúshinen kórindi. Bekinister jyldam turǵyzyldy, qalalary qamalǵa aınaldy, betpaq dalaǵa qaıta aınalyp egin sharýashylyǵy keldi, eldi mekender salyndy, jol tartyldy, aqsha aınalymy paıda boldy, baılanystyń jańa túrleri uıymdastyryldy: poshta, bank, telegraf.

О́rkenıettik ózgeristerden góri túz halqyna óz mádenı/dinı qundylyqtaryn sińirýge talpynys jasaǵandary asa qaýipti edi. Qazaq jat din men bóten mádenıetten shoshydy.

Tildiń joıylý qaýpi júz jyldan soń kórinse de, alǵashqy belgileri el ishine den­dep engen kezdegi metropolııanyń ádi­letsiz is-áreketterinen, «násilshildik» kózqa­rasynan anyq baıqalyp edi.

Jalpy, dindarman halyq aıaýshylyq kórsetýi kerek-tuǵyn, alaıda Reseı ekeý edi: orys dúnıesin ózgertýge umtylǵan Tolstoı eli jáne óz halqyn aǵartýshy kórgen, ǵylym-bilim taratýshyǵa balaǵan, órkenıet bastaýshysy tanyǵan Dostoevskıı jurty. Qoǵam damýyn, adamzat jolyn naq boljaı alǵan kemeńger Dostoevskııdiń ózi adasqan soń, ne suraısyz.

Biz tezge salǵaly otyrǵan eki fılm orys­tyń qazaq dalasyna emes, qazaq dala­synyń otarlaý jyldary orys órkenıetine qaraǵandaǵy kózqarasyn bildiredi. Oǵan deıin, ásirese, Keńes zamanynda búkil kıno otar elderge Máskeý kózimen qarap keldi. Bul fılmniń tabysy, rejısserdiń derbes jetistigi.

Kózqarasty qorǵaýǵa da erlik kerek.

Desek te ımperııa ókimeti júrgizip otyr­ǵan ishki saıasatqa qazaqtyń otyryqshylyǵy orasan zor qater tóndirdi: patsha bıligi kósh­peli jurttyń qala salǵanyn, úı tur­ǵyzǵanyn qalaǵan joq.

Rejısser osy drama aıasynda eki tul­ǵanyń tragedııasyn kórsetedi. О́nerpaz da, ókimet qyzmetindegiler de basyna kún týǵan halqyn ajal aýzynan qutqarǵysy keledi, biraq Reseı patshalyǵy azýly, qandybalaq, tegeýrindi.

Birjan saldy sabap otyrǵan qazaq posh­tabaıy emes, ekeýin bir-birine qarsy qoıǵan, aıdap salǵan patsha bıligi. Qy­symnyń qýaty qamshy saldyrdy. Erte­de ár daýdyń sheshiletin jóni bar edi, qalyptasqan nızam, el basqaratyn jarǵy bolatyn. Endi bılik patsha qolyna kóshti, ámiri – buljymas zań, oryndalýǵa tıis buıryq. Qazaq qoǵamynda eki bılik boldy: materıaldyq ıgilikterge ıe, qazynaǵa qoja ókimet, bılik, sosyn, rýhanı bılik, ult aqyl-oıyn, sanasyn bılegen bılik.

Kınogerdiń beınelegeni osy. Biraq qa­zaq ókimeti joıylyp, syrt elge bodan boldy, ónerpazdyń mártebesi tústi, abyroıynan aıyryldy. Qamshy qazaq ónerpazyna jaramsaqtardyń patsha bıligine jaǵamyn degen jalaqtaǵan talpynysynan tıdi.

Quldyq qamytyn kıgen qazaq jaltaq bolyp ósti, jaldanyp eńbek etti, jaǵym­paz bolyp ómir súrdi. Birjannyń qazaq qartaıdy degeni osy. Qunanbaıdyń abaq­tyda, Sibirge aıdalyp ketip bara jatqanda, Abylaı/Kenesary joryǵyn aıtyp otyryp, ashynyp, namystanyp, jaqtap ketetini osy.

Osy. El ishindegi eki dáreje de birtindep qurydy, birinen soń biri ketti. Orala ma, joq pa, ony bir Qudaı biledi.

Ulttyq kıno:

Demek ekran – mátin, rejısser bastaǵan tú­sirilim toby – jazýshy. Rejısser – til som­daýshy. Ár kınofılmniń óz tili bar, ıaǵnı árbir kınotýyndy óz tilinde sóı­leıdi.

Ár kıno árbir ult tárizdi oqshaý: qazaq, orys, ózbek kınosy. Rejısser ult ónerin, mádenıetin, tilin, salt-dástúrin, oı-sana­syn paıdalana otyryp, ulttyq kıno nemese ulttyq kıno tilin jasaıdy.

Ulttyq kınonyń basty belgisi – ult muraty týraly baıan. Baıannyń, ádette, qısyny kóp, qupııasy mol, armany sheksiz.

Ulttyq kıno halyq armanynan týa­dy. Ult jónindegi jańa mıf. Mıfsiz sana joq. Ejelgi zamandarda halyqtyń arman-tilegin dastan-qıssalar shertse, qazirgi tańda ulttyq kıno ult taǵdyryn, tarıhyn, keleshegin jyrlaıdy nemese birtutastandyrady.

Bul – memlekettik tólqujatqa para-par dúnıe.

Sońǵy jyldary atalǵan taqyryp túnek ornap, kóleńkeli oı-pikirdiń tasasynda qalyp, kúńgirttenip bara jatqan edi. «Birjan sal» men «Qunanbaı» fılmderi tutasqan qarańǵylyqty qaq jaryp, ulttyq kıno salasyna jaınatyp jaryq túsirdi.

Qordalanǵan másele, jıylǵan júk, úıilgen sharýany kórdik. Ony sheshýge Doshan Joljaqsynov kiristi. Tarıhı kınonyń júgi aýyr, baǵasy qymbat, biraq quny, qundylyǵy myń-mıllıon ese artyq.

Germenevtıkalyq kózqaras:

Bútin shyǵarmany bólshekteı otyryp jasyryn jatqan mánine úńilemiz. Bólshek mańyzy bútinge qyzmet etkende baıqalady, Biraq bútindi bólshekten kóremiz.

Spektaklde, ásirese, kıno ónerinde usaq-túıek degen uǵym joq, kúlli shtrıh – shyndyq, búkil áreket – aqıqat, ár detal – sahna kilti, mızans-ssenalardan jarqyrap kórinetin sheshim, baılam, qara baqyr tıyny altyn aqsha quraıtyn dáýleti, tanymnyń sheńber boıymen júrgen sheksiz izdenisi – germenevtıkanyń jalǵasy.

Áýeli «Birjan sal». О́nerpazdyń obrazy móldir, sapary erkin, yqpaly zor. Sal-seriler toby birneshe ulttyq salt-dástúr túrlerin qaıta jańǵyrtady. Eldi mekenge kelýi, aýylǵa túsýi, toı ıesiniń rııasyz qarsy alýy, bári asqan dáldikpen beınelenedi ári qupııa, jumbaq mıssııasynan tereń syr shertiledi.

«Dala perzentteri – keshegi el qorǵap, jer qoryǵan sherik batyrlardyń urpaǵy, halqyna syıly, ortasyna abyroıly, soǵys ónerine tánti, beıbit ómirge qush­tar. Seriler – keshegi rysarlar», deıdi Talasbek Ásemqulov.

Biraq eldi júgensiz kórip, basyna noqta salǵan, qysastyǵyna shek joq, erkindikti qysqan, óristi taryltyp, jetken jerine qamal-bekinis turǵyzyp, qýǵanda qashqandar sońynan zeńbirek atyp, jan-jaǵyn jaıpap, tóńiregin jaılap, atamekenin jaýlap, bir qara dúleı kúsh kele jatyr.

Qasiret osynda. Ejelden emin-er­kin kóship-qonyp júrgen kóshpeli qazaq­tyń kósh joldary kesildi, baǵyt-baǵdary ­aýysty, qystaýy qırady, jaılaýy tozdy, ózi quqynan, urpaǵy haqynan aıyryldy. Jańa nızam ata-babadan mıras, amanat eski jarǵyny mansuq etti.

Qıyn zaman keldi. El basyna kún týdy. Sońǵy qarsylyq – sal-seriler boıyndaǵy kúsh-jiger, erkindik fılosofııasy, azat óner edi.

О́ner qapasta, qamaqta ómir súre almaıdy. Ol – tasqyn, joldaǵysyn buza-jaryp, taý qoparady, darııany tasytady: ne óner, ne ómir.

Serilik óneri – qazaqtyń erkindikti ańsaǵan kúresi, ımperııanyń ádiletsiz is-áreketterine qarsy qaırat kórsetýi, maıdanǵa shaqyrǵan urany, eldi oıatqan daýysy. Qaıran joqtaǵy qaraketi. О́ner – shekarasyz álem, ıesi – halyq, óner – bodandyqty moıyndamaǵan sońǵy bastıon.

Otarshyldyq saıasaty bodan eldi erik-kúshinen aıyrý úshin qorqytyp ustaýdy jón kórdi. Qorqynyshty óner ǵana jeńe alady. Sal-seriler ala kelgen, shaqyrǵan kúlki, qýanysh, shattyq, dástúrli oıyn-saýyq ta qaterli, jurt baǵynbaı ketýi múmkin. Ult ónerin dál sol ulttyń óz qoly­men óltirýdi josparlaǵan patshalyq bılik dala ónerpazdaryna baryp kel/shaýyp kel shabarmandaryn, aýylnaı-bolystardy qarsy jumsaıdy.

«Qazaq qartaıdy», deıdi Birjan qaıta-qaıta qaıtalap aıtyp. Bul sózde jasyq qoǵamnyń syry jatyr. Máni bar. О́z ónerin qorǵaı almaǵan jandaıshap top endi ony óltirýge, tunshyqtyrýǵa kiristi. О́ner ólmeýge tıis edi, án úzilmeýge tıis edi, saýyq-saıran toqtamaýǵa tıis edi.

Toqtady. Birjan qamaýǵa tústi. Serik­teri taıaqqa jyǵyldy. Ulttyq rejısser budan úlken dramany kóredi. Bul – sanaǵa kereǵar, tanymǵa qaıshy, fılosofııasyna tompaq áreket emes pe. Ne degen jaýyzdyq, ne degen jalǵyzdyq, ne degen qysastyq.

Qurylymdyq zertteý:

Kınonusqa – derbes týyndy. Áýezov jazǵan ataqty epopeıanyń kınokóshirmesi emes, tipti bólek.

Shyǵarma avtorǵa baǵynyshty emes, ol – erkindiktiń beınesi. Tańba basqa tańbaǵa siltep tur. Basqa tańba ózge bel­gilerge jumsaıdy. Bastapqy tańbadan bas­qa tańbalar týyp, postmodernızm ózi belgilegen tańbalarǵa ıe bola almaı qalady. Bul – janrlyq, tipti avtorlyq fılmderdiń berekesin ketirip, kóp mazalaıdy.Ulttyq kıno – tirek. Sebebi onyń sý shaımaıtyn, tasqyn qozǵaı almaıtyn arnasy bar.

Bútindi bólshektep tanyǵan gnoseo­lo­gııalyq talap germenevtıkalyq jolmen ­taldap kele jatqanymyzdy bildiredi. Qu­ry­lymdyq (structuralism) izdenisterimiz she. Structuralism júıesin aǵym nemese baǵyt tur­ǵysynda elestetý qıyn: qurylym­dyq lıngvıstıka men lıngvıstıkalyq structuralism, fransýzdyq structuralism men post-structuralism tujyrymdaryn bir-birinen aıyrý ońaıǵa soqpaıdy.

Ol, ádette, fılosofııa emes, ádis ne aıla-sharǵy retinde qarastyrylady. О́zin­dik tanym-túsinigi bar, ǵylymı gnoseo­lo­­gııalyq izdenisterden bólek, belgili bir kezeń­de ómir súrgen júıe. Obektini ta­ný­­dyń salystyrmalylyǵyn jarııalaıdy. Áleý­mettik álem jeke tulǵalardyń qaraketi arqyly emes, qarym-qatynastar nemese qarym-qatynastardyń qarym-qa­ty­nasy arqyly túsindirildi.

Bútin aıqyndaý áreketinen týyndaıdy.

О́ner o bastan bostan. Shyndyqty aıtyp, ádiletke jaq bolady. О́nerdiń mıssııa­sy osy. О́ner qoǵamdy bostandyqqa shaqy­rady, bılik (patshalyq), kerisinshe qoǵam belsendiligin ózine táýeldi etkisi keledi.

Birjan sal men Qunanbaı – bir-birine qarama-qarsy antogonıst tulǵalar. Bas óki­met qazaqty quıqaly qystaý-qoryq, qora-qopsy, qonys-qudyq, tunyp turǵan kók bastaý, torǵyndaı tuma, qasqa bulaq, kók ıirim kólden aıyrady.

Qysy-jazy aǵaıyndas atalary, týys rýlary jaıylym jerlerdiń jaqsy-jaqsy tusyna, qaýlap ósken qalyń shalǵyn, bi­tik bitken otty alabyna qaraı qatar syr­ǵyp, birge jyljyǵan, urpaqtan-urpaqqa jal­ǵasyp kele jatqan, irgeles kóship-qo­nyp júr­gen ejelgi eldi eski daǵdysynan aınyt­­ty, kóshti baǵytynan adastyrdy, pi­­shen jaıy, maldyń órisi qashanda Alash jur­­tynyń ózekti, mańyzdy, basty sha­rýasy edi.

Shuraıly qonystaryn tartyp alyp, qunarly topyraqty aımaqtardan, jalpy, saharadan tyqsyryp qýa bastaǵan patsha ókimetiniń kúshi – bet qaratpas kúsh, tegeýrindi edi. Kózdegenin almaı qoımaıdy, kóńili qulaǵanyn oljalaıdy, búkil Alash ólkesin patshalyq Reseı menshigi dep jarııalaıdy.

Birjan sal qazaqtyń keregesi bú­li­­nip, qazyǵy qıraǵanyn kóredi, hal­qy­nyń qyzyqqa sýyǵanyn baıqaıdy, jan­daraldyń, oıazdyń, otrıadtyń kórsetken já­biri kóbeıedi, tizesin batyrady, tonaıdy, qanaıdy, jurt tozady. Án qýatyn, qyzyq-dýman qyzyqtaıtyn zaman ótkenin baıqaıdy. Halyq erjetpeı qartaıdy.

Qunanbaı – qaradan shyqqan han. Qolynda qos bılik, bir halyqqa eki bılik júrgizedi, «orys zakony» jáne «sharıǵat joly», keıde salt-dástúrdi de salyp jiberedi, ata-babadan kele jatqan kesim, uıǵarym, ámir. Bıler soty, aqsaqaldar keńesi, rýbasylar májilisi. Qaısysy yńǵaıyna kelip tur, Qunanbaı sony paıdalanady. Birde pátýa baılatady, alǵa sharıǵatty jiberedi, birde patshanyń qaǵaz-qujatyna, mórine súıenedi.

Bul – asa qasiretti fonda, panorama aldynda, bir-birimen alysqan keshegi qazaq qoǵamynyń búgingi býtaforııalyq eki kúshi edi.

Imperııa atadan mura, balaǵa mıras kıeli jerlerine basa-kóktep kirip, beki­nister turǵyzyp jatyr, qolynda kúregi, arqasynda myltyǵy, sońynda zeńbiregi. Muzdaı qarýlanǵan, júzderi de sýyq. Biri – qazirgi jaǵdaıyn qabyldap, múmkindigin paıdaǵa asyryp jatyr, ekinshisi, keshegi jaǵdaıynan aıyrylyp, elimen birge zııan shegip otyr.

Qunanbaı – orys ókimetinde, patsha qyzmetinde, Birjan sal – qazaq halqymen birge jat bıliktiń yrqynda, qol astynda.

Orystyń saharany baǵyndyrýy qazaq­ty ekige jardy.

Birjan da, Qunanbaı da qazaqty súıedi. Sheri bir, qaıǵysy da ortaq. Biraq joly bólek. Qazaqty ushpaqqa shyǵaramyz dep úsh túrli joldy qalaǵan Álıhan, Sáken, Mustafa Shoqaı tárizdi. Úsheýi de Alashtyń tileýin tiledi, eńbek etti, beınet keshti, qurban boldy.

Rejısser qazaq ómiriniń eki jaǵyn da kórsetken: ónerpazdar men ókimet qyz­metinde júrgender. Kerisinshe, ámir ıesi, jarlyq shashqan aǵa sultan basqaǵa, orys nızamyna táýeldi, ónerpaz seri – erkin.

Ulttyq fılmniń quny da úlken. Eki maǵy­nasynda. Sebebi ulttyq kıno taqy­ryby qashanda dáýirmen baılanysty. Dáýir kóp jyldy qamtıdy, ony beıneleýge panorama-dekorasııa qajet.

Eki fılm de minsiz jasaqtalǵan. Kósh­peli ómir, qaınap jatqan eńbek, aýyl-qo­nys­tyń tynys-tirshiligi óz dárejesinde kórsetilgen.

Tarıhı personajdar da atmosfera qa­lyptastyrýǵa jetkilikti, sany jetip arty­lady. Fabýladan shyqqan sıýjet dıs­pozısııadan fınalǵa deıin tartymdy, shy­myr, alǵashqy kadrdan sońǵy túıinge qaraı tartylǵan jeli kózdegen muratyna adaspaı jetedi.

Ulttyq kıno taqyryby turaqty – bir azattyq. Ne kúres, ne qorǵaý, ne saqtaý. ­Ha­­lyq­­­tyq aýqymy, memlekettik mańy­zy bar.

Birjan salǵa jıyn-toıda qorlap, qamshy kóteredi. Ol qamshydan emes, qor­lyqtan kúıinedi. Keshegi asyl ónerge tıgen qamshy. Jańa bılik ónerdiń ornyn kór­setedi. О́rligine, bıigine salǵan tańba, ol as­qa­rynan qulady. Abaıǵa da qamshy tıip edi.

Qorytyndy:

Árıne, barlyq janr aralasyp kelip otyrady. Avtorlyq fılmniń sıýjeti bolýy múmkin. Janrlyq kınotýyndydan av­­torlyq kózqarasty ańǵarýymyz ǵajap emes.

Biraq ulttyq kıno bárinen asqaq, ol tutas dáýirdiń beınesin somdaıdy. Onyń personajdary, negizinen, tarıhı tul­ǵalar. Sıýjeti de alyp, taqyryby da keń. Ýaqıǵasy qalyń.

«Birjan sal» da, «Qunanbaı» da – ulttyq fılmder. Qazaq úshin mańyzy zor. Alash murat-múddesin qorǵap, joǵyn joq­taǵan kınotýyndylar.

Kásipqoı rejısser alyp shyǵarmasyna baryn salǵan. Pálen jyldan beri jıyp-tergenin, oqyp-toqyǵanyn, kórip-bilgenin – aıamaı tógip, molynan qotarǵan, telegeı teńizdeı aqtarǵan. Tájirıbesi de, talanty da, tártibi de fılm boıyna tolyp, tunyp tur.

Ulttyq kıno nesimen qymbat, nesimen ómirsheń? Onyń qaharmany – halyq, sıýjeti – ult ómiri, ýaqyty – dáýir.

Bul kınotýyndylar ortaǵasyrlyq eýropalyq etnostyq toptardan ult jasa­ǵan uly epostar tárizdi ulttyq rýhty oıatqan erlik, batyrlyq, qaharmandyq jyrlary.

Birjan sal – halyq ónerpazy, Qunanbaı – el basqarǵan tulǵa.